16. pāṇḍurōgacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അസ്മാദനന്തരം പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാതുമുപക്രമ്യതേ| സമ്ബന്ധശ്ചാസ്യ നിദാന ഏവോക്തഃ|

Adhikarana pANDurogacikitsitAdhyAyaH pANDuroge Adau kalyANakA sarpiH pAnam (2-1) · Śloka 1

അഥാതഃ പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) പാണ്ഡ്വാമയീ പിബേത്സര്പിരാദൌ കല്യാണകാഹ്വയമ്| പഞ്ചഗവ്യം മഹാതിക്തം ശൃതം വാऽऽരഗ്വധാദിനാ||൧||

സ൦-പാണ്ഡ്വാതുരഃ കല്യാണകാഖ്യം (ഹൃ. ഉ. അ. ൬|൨൭) , സര്പിരാദൌ പിബേത്| ആദാവിത്യനേനൈതദ്ഗമയതി,-അസ്മിന് വ്യാധൌ പ്രാധാന്യേന പിത്തചികിത്സാ കാര്യാ, തദനു വാതകഫയോഃ| തഥാ ച പിത്തസ്യൈവൈതദ്വ്യാധികര്തൃത്വേ പ്രാധാന്യമ്| അത ഏവ ച നിദാനേऽധ്യഗീഷ്ട (ഹൃ. നി. അ. ൧൩|൧)- "പിത്തപധാനാഃ കുപിതാഃ" ഇത്യാദി| തസ്മാത് പിത്തസ്യോപശാന്ത്യൈ സര്പിഃപാനം യുക്തമ്| പഞ്ചഗവ്യം ഘൃതം-അപസ്മാരപ്രതിഷേധോക്തമ് (ഹൃ. ഉ. അ. ൭|൨൦)| മഹാതിക്തം-കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൧൯|൮)| ആരഗ്വധാദിഗണേന (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൧൭) വാ പക്വം ഘൃതം പിബേത്|

Adhikarana pANDuroge dADimAdisiddhaM ghRutam pANDurogesnehite vamanam (2-4) · Śloka 4

ദാഡിമാത്കുഡവോ ധാന്യാത്കുഡവാര്ധം പലം പലമ്| ചിത്രകാച്ഛൃങ്ഗബേരാച്ച പിപ്പല്യര്ധപലം ച തൈഃ||൨|| കല്കിതൈര്വിംശതിപലം ഘൃതസ്യ സലിലാഢകേ| സിദ്ധം ഹൃത്പാണ്ഡുഗുല്മാര്ശഃപ്ലീഹവാതകഫാര്തിനുത്||൩|| ദീപനം ശ്വാസകാസഘ്നം മൂഢവാതാനുലോമനമ്| ദുഃഖപ്രസവിനീനാം ച ബന്ധ്യാനാം ച പ്രശസ്യതേ||൪||

സ൦-ദാഡിമസ്യ കുഡവമ്, ധാന്യകാത്കുഡവാര്ധമ്, ചിത്രകശുണ്ഠ്യോഃ പ്രത്യേകം പലമ്, പിപ്പല്യാ ദ്വൌ കര്ഷൌ, തൈഃ പിഷ്ഠൈര്ഘൃതസ്യ പലാനി വിംശതിം തോയാഢകേ പചേത്| തച്ച സിദ്ധം ഹൃദയാദ്യര്തിജിത്, ദീപനാദിഗുണയുക്തം ച| ദുഃഖപ്രസവിനീനാം സ്ത്രീണാം വന്ധ്യാനാം-അപ്രസവിനീനാം ച, ശസ്യതേ|

Adhikarana pANDurogepunaH snigdhe virecanam (5) · Śloka 5

സ്നേഹിതം വാമയേത്തീക്ഷ്ണൈഃ പുനഃ സ്നിഗ്ധം ച ശോധയേത്| പയസാ മൂത്രയുക്തേന ബഹുശഃ കേവലേന വാ||൫||

സ൦-സ്നേഹിതം പാണ്ഡുരോഗിണം തീക്ഷ്ണൈര്വാമയേത്| പുനരപി സ്നിഗ്ധം ച ബഹുശഃ ക്ഷീരേണ ശോധയേത്| കേവലേന വാ പയസാ ശോധയേത്|

Adhikarana pANDurogedantIPalAsAdayo virecanayogAH (6-7) · Śloka 7

ദന്തീഫലരസേ കോഷ്ണേ കാശ്മര്യാഞ്ജലിമാസുതമ്| ദ്രാക്ഷാഞ്ജലിം വാ മൃദിതം തത് പിബേത് പാണ്ഡുരോഗജിത്||൬|| മൂത്രേണ പിഷ്ടാം പഥ്യാം വാ തത്സിദ്ധം വാ ഫലത്രയമ്| |൭|

സ൦-ദന്തീഫലരസേ കോഷ്ണേ കാശ്മര്യാഞ്ജലിമാസുതം പിബേത്, തദേതദുഭയമപി പാണ്ഡുരോഗഘ്നമ്| ഗോമൂത്രേണ പിഷ്ടാം ഹരിതകീം വാ പിബേത്| തേന-ഗോമൂത്രേണ, സിദ്ധം-ക്വഥിതം, ഫലത്രയം വാ പിബേത്|

Adhikarana pANDurogesvarNakShIryAdayaH (7-8) · Śloka 8

| സ്വര്ണക്ഷീരീത്രിവൃച്ഛ്യാമാഭദ്രദാരുമഹൌഷധമ്||൭|| ഗോമൂത്രാഞ്ജലിനാ പിഷ്ടം ശ്രൃതം തേനൈവ വാ പിബേത്| സാധിതം ക്ഷീരമേഭിര്വാ പിബേദ്ദോഷാനുലോമനമ്||൮||

സ൦-സ്വര്ണക്ഷീര്യാദികം ഗോമൂത്രാഞ്ജലിനാ പിഷ്ടമഥവാ തേനൈവ-ഗോമൂത്രേണ, ശ്രൃതം പിബേത്| ഏഭിര്വാ സ്വര്ണക്ഷീര്യാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ ക്ഷീരം സാധിതം ദോഷാനുലോമകരം പിബേത്|

Adhikarana pANDurogegomUtraBAvitamayorajaH (9) · Śloka 9

മൂത്രേ സ്ഥിതം വാ സപ്താഹം പയസാऽയോരജഃ പിബേത്| ജീര്ണേ ക്ഷീരേണ ഭുഞ്ജീത രസേന മധുരേണ വാ||൯||

സ൦-ഗോമൂത്രേ സപ്താഹം സ്ഥിതം ലോഹചൂര്ണം ക്ഷീരേണ പിബേത്| ജീര്ണേ തസ്മിന് ദുഗ്ധേന സഹാന്നം ഭുഞ്ജീത| മാംസരസേന വാ മധുരേണ-ന ത്വമ്ലേന|

Adhikarana pANDuroge shodhite pathyA (10) · Śloka 10

ശുദ്ധശ്ചോഭയതോ ലിഹ്യാത്പഥ്യാം മധുഘൃതദ്രുതാമ്| |൧൦|

സ൦-ശുദ്ധശ്ചോഭയതഃ-പായുതോ മൂര്ധതശ്ച, ഹരീതകീം മധ്ഘൃതദ്രുതാം ലിഹ്യാത്|

Adhikarana pANDuroge vishAlAdi cUrNam (10-12) · Śloka 12

| വിശാലാകടുകാമുസ്താകുഷ്ഠദാരുകലിങ്ഗകാഃ||൧൦|| കര്ഷാംശാ ദ്വിപിചുര്മൂര്വാ കര്ഷാര്ധാംശാ ഘുണപ്രിയാ| പീത്വാ തച്ചൂര്ണമമ്ഭോഭിഃ സുഖൈര്ലിഹ്യാത്തതോ മധു||൧൧|| പാണ്ഡുരോഗം ജ്വരം ദാഹം കാസം ശ്വാസമരോചകമ്| ഗുല്മാനാഹാമവാതാംശ്ച രക്തപിത്തം ച തജ്ജയേത്||൧൨||

സ൦-വിശാലാദയ, ഷട് കര്ഷമാത്രാഃ, മൂര്വാ ദ്വികര്ഷപ്രമാണാ, അര്ധകര്ഷദ്ഘ്നീ അതിവിഷാ തദേതച്ചൂര്ണം കോഷ്ണാമ്ബുനാ പീത്വാ മാക്ഷികം ലിഹ്യാത്| ഏതച്ച പാണ്ഡുരോഗാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana pANDuroge vAsAdikvAthaH (13) · Śloka 13

വാസാഗുഡൂചീത്രിഫലാകട്വീഭൂനിമ്ബനിമ്ബഹഃ| ക്വാഥഃ ക്ഷൌദ്രയുതോ ഹന്തി പാണ്ഡുപിത്താസ്രകാമലാഃ||൧൩||

സ൦-വാസാദിക്വാഥോ മധുയുതഃ പാണ്ഡ്വാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana pANDuroge vyoShAdi cUrNam (14-15) · Śloka 15

വ്യോഷാഗ്നിവേല്ലത്രിഫലാമുസ്തൈസ്തുല്യമയോരജഃ| ചൂര്ണിതം തക്രമധ്വാജ്യകോഷ്ണാമ്ഭോഭിഃ പ്രയോജിതമ്||൧൪|| കാമലാപാണ്ഡുഹൃദ്രോഗകുഷ്ഠാര്ശോമേഹനാശനമ്| |൧൫|

സ൦-വ്യോഷാദിഭിസ്തുല്യമയോരജശ്ചൂര്ണിതം തക്രാദിഭിരുപയോജിതം കാമലാദിനാശനമ്|

Adhikarana pANDuroge guDAdi guTikA (15-16) · Śloka 16

| ഗുഡനാഗരമണ്ഡൂരതിലാംശാന് മാനതഃ സമാന്||൧൫|| പിപ്പലീദ്വിഗുണാന് ദദ്യാദ്ഗുടികാം പാണ്ഡുരോഗിണേ| |൧൬|

സ൦-ഗുഡാദികാന് സമഭാഗാന് പിപ്പലീദ്വിഗുണാനിമാം ഗുടികാം പാണ്ഡുരോഗിണേ ദദ്യാത്|

Adhikarana pANDuroge maNDUravaTakAH (16-20) · Śloka 20

| താപ്യം ദാര്വ്യാസ്ത്വചം ചവ്യം ഗ്രന്ഥികം ദേവദാരു ച||൧൬|| വ്യോഷാദിനവകം ചൈതച്ചൂര്ണയേദ് ദ്വിഗുണം തതഃ| മണ്ഡൂരം ചാഞ്ജനനിഭം സര്വതോऽഷ്ടഗുണേऽഥ തത്||൧൭|| പൃഥഗ്വിപക്വേ ഗോമൂത്രേ വടകീകരണക്ഷമേ| പ്രക്ഷിപ്യ വടകാന് കുര്യാത്താന് ഖാദേത്തക്രഭോജനഃ||൧൮|| ഏതേ മണ്ഡൂരവടകാഃ പ്രാണദാഃ പാണ്ഡുരോഗിണാം| കുഷ്ഠാന്യജരകം ശോഫമൂരുസ്തമ്ഭരോചകമ്||൧൯|| അര്ശാംസി കാമലാം മേഹാന് പ്ലീഹാനം ശമയന്തി ച| |൨൦|

സ൦-താപ്യാദികം വ്യോഷാദിനവകം ച-പൂര്വോക്തം, ചൂര്ണയേത്| തതഃ-തേഭ്യോ, ദ്വിഗുണം മണ്ഡൂരമഞ്ജനസദൃശം സര്വേഭ്യോऽഷ്ടഗുണേ മൂത്രേ പൃഥക് വിപക്വേ ച വടകീകരണക്ഷമേ-ഘനേ സതി, പ്രക്ഷിപ്യ വടകാന് കുര്യാത്| താംശ്ച തക്രപ്രധാനഭോജനഃ സന് പ്രാശ്ര്നീയാത്| ഏതേ മണ്ഡൂരവടകാഃ പാണ്ഡ്വാമയിനാം പ്രാണാദാസ്തഥാ കുഷ്ഠാദീന് ഘ്നന്തി|

Adhikarana pANDuroge tApyAdicUrNam (20-23) · Śloka 23

| താപ്യാദ്രിജതുരൌപ്യായോമലാഃ പഞ്ചപലാഃ പൃഥക്||൨൦|| ചിത്രകത്രിഫലാവ്യോഷവിഡങ്ഗൈഃ പാലികൈഃ സഹ| ശര്കരാഷ്ടപലോന്മിശ്രാശ്ചൂര്ണിതാ മധുനാ ദ്രുതാഃ||൨൧|| പാണ്ഡുരോഗം വിഷം കാസം യക്ഷ്മാണം വിഷമം ജ്വരമ്| കുഷ്ഠാന്യജരകം മേഹം ശോഫം ശ്വാസമരോചകമ്||൨൨|| വിശേഷാദ്ധന്ത്യപസ്മാരം കാമലാം ഗുദജാനി ച| |൨൩|

സ൦-താപ്യാദയഃ പൃഥക് പഞ്ചപലാശ്ചിത്രകാദിഭിഃ പാലികൈഃ സഹ ശര്കരാഷ്ടപലയുതാശ്ചൂര്ണീകൃതാ മധുനാ ദ്രവീകൃതാഃ പാണ്ഡുരോഗാദീന് ഘ്നന്തി| വിശേഷേണാപസ്മാരാദീംശ്ച|

Adhikarana pANDuroge kauTajAdiguDAH (23-29) · Śloka 29

| കൌടജത്രിഫലാനിമ്ബപടോലഘനനാഗരൈഃ||൨൩|| ഭാവിതാനി ദശാഹാനി രസൈര്ദ്വിത്രിഗുണാനി വാ| ശിലാജതുപലാന്യഷ്ടൌ താവതീ സിതശര്കരാ||൨൪|| ത്വക്ऽऽക്ഷീരീപിപ്പലീധാത്രീകര്കടാഖ്യാഃ പലോന്മിതാഃ| നിദിഗ്ധ്യാഃ ഫലമൂലാഭ്യാം പലം യുക്ത്യാ ത്രിജാതകമ്||൨൫|| മധുത്രിപലസംയുക്താന് കുര്യാദക്ഷസമാന് ഗുഡാന്| ദാഡിമാമ്ബുപയഃ പക്ഷിരസതോയസുരാസവാന്||൨൬|| താന് ഭക്ഷയിത്വാऽനു പിബേന്നിരന്നോ ഭുക്ത ഏവ വാ| പാണ്ഡുകുഷ്ഠജ്വരപ്ലീഹതമകാര്ശോഭഗന്ദരമ്||൨൭|| ഹൃന്മൂത്രപൂതിശുക്രാഗ്നിദോഷശോഷഗരോദരമ്| കാസാസൃഗ്ദരപിത്താസൃക്ശോഫഗുല്മഗലാമയാന്||൨൮|| മേഹവര്ധ്മഭ്രമാന് ഹന്യുഃ സര്വദോഷഹരാഃ ശിവാഃ| |൨൯|

സ൦-കാടജാദിഭിര്ദ്രവ്യൈ രസൈഃ-രസതാം ഗതഃ, ക്വാഥീകൃതൈരിത്യര്ഥഃ| ശിലാജതുപലാന്യഷ്ടൌ ദശാഹാനി ദ്വിഗുണാനി ത്രിഗുണാനി വാ ഭാവിതാനി| അഹഃശബ്ദോ വാരോപലക്ഷണാര്ഥഃ| തദയമാത്രാര്ഥോऽവതിഷ്ഠതേ,-ശിലാജതുപലാഷ്ടകം കേവലം ജലധൌതം കൌടജാദികം തത്തുല്യമഷ്ടഗുണിതേ ജലേ ക്വഥിതം തതോऽഷ്ടഭാഗാവശേഷരസം ഗൃഹീത്വാ തേന രസേന ദശ വാരാന് ദ്വിഗുണാന് ത്രിഗുണാന് വാ ഭാവയേദിതി| താവതീ-അഷ്ടപലപ്രമാണാ സിതശര്കരാ, ത്വക്ക്ഷീര്യാദികം പലോന്മിതം കണ്ടകാര്യാഃ ഫലമൂലയോഃ പലമ്| ത്രിജാതകം യുക്ത്യാ-യാവതാ ത്രിജാതകേനാതിസൌഗന്ധ്യം ഹീനസൌഗന്ധ്യം വാ ന സ്യാത്, ഏവം ന ഹീനമാത്രമത്രൈതദ്ദേയമവ്യാപകത്വാത്, ന വാऽതിമാത്രമപ്യതിവ്യാപകത്വേനായോഗാര്ഹത്വാത്| മധുനസ്ത്രിഭിഃ പലൈഃ സംയുക്താന് കാര്ഷികാന് ഗുഡാന് വിദധ്യാത്| താന് ഗുഡാന് ഭക്ഷയിത്വാऽനു-പശ്ചാത്, ദാഡിമജലാദീനി യഥായോഗം പിബേത് നിരന്നഃ കൃതാഹാരോ വാ| തേ ച വടകാഃ പാണ്ഡ്വാദീന് ഹന്യുഃ| സര്വദോഷഹരാഃ ശിവാശ്ച സ്യുഃ|

Adhikarana pANDuroge drAkShAdilehaH (29-31) · Śloka 31

| ദ്രാക്ഷാപ്രസ്ഥം കണാപ്രമ്ഥം ശര്കരാര്ധതുലാം തഥാ||൨൯|| ദ്വിപലം മധുകം ശുണ്ഠീം ത്വക്ഷീരീം ച വിചൂര്ണിതമ്| ധാത്രീഫലരസദ്രോണേ തത്ക്ഷിപ്ത്വാ ലേഹവത്പചേത്||൩൦|| ശീതാന്മധുപ്രസ്ഥയുതാദ് ലിഹ്യാത്പാണിതലം തതഃ| ഹലീമകം പാണ്ഡുരോഗം കാമലാം ച നിയച്ഛതി||൩൧||

സ൦-ദ്രാക്ഷായാഃ ഷോഡശപലാനി പിപ്പല്യാശ്ച| ശര്കരായാഃ പലാനി പഞ്ചശത്| യഷ്ഠ്യാദികം രജീകൃതം ദ്വിപലപ്രമാണമ്| ധാത്രീഫലരസസ്യ ദ്രോണേ സര്വമേതത്ക്ഷിപ്ത്വാ ലേഹമിവ പചേത്| തസ്മാല്ലേഹാച്ഛീതാത്സതോ മധുനഃ പ്രസ്ഥയുതാത് പാണിതലം-കര്ഷമാത്രം, ലിഹ്യാത്| സ ച ലേഹോ ഹലീമകാദീന്നിയച്ഛതി-പരാകരോതി|

Adhikarana pANDuroge pAnaBojane hRusvapa~jjamUlajalam pANDuroge kAmAlAyAM hRusvadrakShAmalakarasaH (32) · Śloka 32

കനീയഃപഞ്ചമൂലാമ്ബു ശസ്യതേ പാനഭോജനേ| പാണ്ഡൂനാം, കാമലാര്താനാം മൃദ്വീകാമലകാദ്രസഃ||൩൨||

സ൦-പാനേ ഭോജനേ ച ശസ്യതേ ഹ്രസ്വപഞ്ചമൂലജമ്| മൃദ്വീകാരസ ആമലകരസശ്ച പാണ്ഡുരോഗിണാം കാമലാര്താനാം ച ശസ്യതേ|

Adhikarana pANDuroge sAmAnyamauShadham (33) · Śloka 33

ഇതി സാമാന്യതഃ പ്രോക്തം പാണ്ഡുരോഗേ ഭിഷഗ്ऽऽജിതമ്| വികല്പ്യ യോജ്യം വിദുഷാ പൃഥഗ്ദോഷബലം പ്രതി||൩൩||

സ൦-ഇതി-ഏവം, പാണ്ഡുരോഗേ സാമാന്യേന ഭിഷഗജിതം-ഔഷധം, പ്രോക്തമ്| ഭിഷജ്ധാതുഃ കണ്ഡ്വാദൌ ഭിഷജ്യതേ സ്മക്തഃ ഭിഷഗ്ജിതമ്| തദഭിജ്ഞേന വൈദ്യേന വികല്പ്യ-നിരൂപ്യ, പൃഥഗ്ദോഷബലം ലക്ഷണീകൃത്യ യോജ്യമ്|

Adhikarana pANDuroge vAtaje snehaprAyam pANDuroge pittaje tiktashItam pANDuroge kaPaje kaTurUkShoShNam pANDuroge tridoShaje miSram (34) · Śloka 34

സ്നേഹപ്രായം പവനജേ തിക്തശീതം തു പൈത്തികേ| ശ്ലൈഷ്മികേ കടുരൂക്ഷോഷ്ണം വിമിശ്രം സാന്നിപാതികേ||൩൪||

സ൦-പവനജേ പാണ്ഡൌ സ്നേഹപ്രായം-സ്നേഹഭൂയിഷ്ഠം, ഭേഷജമ്| തിക്തശീതപ്രായം തു പൈത്തികേ| ശ്ലൈഷ്മികേ തു കടുരൂക്ഷോഷ്ണഭൂയിഷ്ഠമ്| സന്നിപാതികേ വിമിശ്രം ചികിത്സിതമ്|

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje tIkShNaM virecanam pANDuroge mRutti shuddhakoShThe ghRutani (35) · Śloka 35

മൃദം നിര്യാപയേത്കായാത്തീക്ഷ്ണൈഃ സംശോധനൈഃ പുരഃ| ബലാധാനാനി സര്പീംഷി ശുദ്ധേ കോഷ്ഠേ തു യോജയേത്||൩൫||

സ൦-കായാത്-ശരീരാത്, മൃദം-ശല്യഭൂതസ്ഥിതാം, തീക്ഷ്ണൈഃ സംശോധനൈഃ-സ്നുഹീക്ഷീരാദിഭിഃ, നിര്ഹരേത് പുരഃ-പൂര്വമ്| ശുദ്ധേ തു കോഷ്ഠേ ബലാധാനാനി ഘൃതാനി യോജയേത്| താന്യേവാഹ-

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje vyoShAdighRutam (36-37) · Śloka 37

വ്യോഷബില്വദ്വിരജനീത്രിഫലാദ്വിപുനര്നവമ്| മുസ്താന്യയോരജഃ പാഠാ വിഡങ്ഗം ദേവദാരു ച||൩൬|| വൃശ്ചികാലീ ച ഭാര്ഗീ ച സക്ഷീരേസ്തൈഃ ശൃതം ഘൃതമ്| സര്വാന് പ്രശമയത്യാശു വികാരാന് മൃത്തികാകൃതാന്||൩൭||

സ൦-വ്യോഷാദിഭിര്ഘൃതാച്ചതുര്ഥാംശൈഹ് ശൃതാനി സമേന ക്ഷീരേണ തച്ചതുര്ഗുണജലേന ഘൃതം സര്വാന് വികാരാന് മൃത്തികാകൃതാന് ശമയതി|

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje kesarAdi ghRutam (38) · Śloka 38

തദ്വത്കേസരയഷ്ട്യാഹ്വപിപ്പലീക്ഷീരശാഡ്വലൈഃ| |൩൮|

സ൦-കേസരാദിഭിഃ പക്വം സര്പിസ്തദ്വത്-പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana pANDuroge mRuddheShaNaya vellAdiBAvitA mRut (38-39) · Śloka 39

| മൃദ്ദ്വേഷണായ തല്ലോല്യേ വിതരേദ്ഭാവിതാം മൃദമ്||൩൮|| വേല്ലാഗ്നിനിമ്ബപ്രസവൈഃ പാഠയാ മൂര്വയാऽഥവാ| |൩൯|

സ൦-മൃദ്ദ്വേഷണാര്ഥേ തസ്യാം മൃദി ലൌല്യേ-ലോലുപത്വേ സതി, വേല്ലാദിഭിര്ഭാവിതാം മൃദം ദദ്യാത്|

Adhikarana pANDuroge mRuddhedoShAnunugamAdBeShajam (39) · Śloka 39

| മൃദ്ഭേദഭിന്നദോഷാനുഗമാദ്യോജ്യം ച ഭേഷജമ്||൩൯||

സ൦-മൃദോ ഭേദോ-വിശേഷഃ കൃഷ്ണപാണ്ഡുരാദിഃ, തേന ഭിന്നോ-വിശേഷിതോ, യോ ദോഷസ്തസ്യ വാതാദേര്ജ്ഞാനാത്| "മൃത്കഷായാऽനിലം പിത്തമൂഷരാ മധുരാ കഫമ്| ദൂഷയിത്വാ" (ഹൃ. നി. അ. ൧൩|൧൩) ഏവം ലക്ഷണാദ്ദോഷാനുഗമദ്ഭേഷജം യോജ്യമ്| നൈവമേവ മൃദ്ഭക്ഷണമാത്രവിജ്ഞാനേന മൃന്നിര്ഹരണൌഷധം ചൈതദ്ധേതുവിപരീതമേവേത്യവേഹി| യതോ മൃദാ ഹേതുഭൂതയാ യഃ പാണ്ഡുരോഗ ഉദഭൂത തസ്യ മൃന്നിര്ഹരണം വിപരീതമേവ|

Adhikarana pANDuroge kAmalAyAM pittaghnam (40) · Śloka 40

കാമലായാം തു പിത്തഘ്നം പാണ്ഡുരോഗാവിരോധി യത്| |൪൦|

സ൦-കാമലായാം പിത്തഹരമൌഷധം യത് പാണ്ഡുരോഗാവിരോധി തദ്ദേയമ്|

Adhikarana pANDuroge pathyAghRutam (40-41) · Śloka 41

| പഥ്യാശതരസേ പഥ്യാവൃന്താര്ധശതകല്കിതഃ||൪൦|| പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധോ ഘൃതാദ്ഗുല്മകാമലാപാണ്ഡുരോഗനുത്| |൪൧|

സ൦-പഥ്യാശതക്വാഥേ പഥ്യാവൃന്തഞ്ചാശത്കല്കീകൃതോ ഘൃതപ്രസ്ഥഃ പക്വഃ കാമലാദിഘ്നഃ|

Adhikarana pANDuroge AragvadhayogaH (41-42) · Śloka 42

| ആരഗ്വധം രസേനേക്ഷോര്വിദാര്യാമലകസ്യ വാ||൪൧|| സത്ര്യൂഷണം ബില്വമാത്രം പായയേത്കാമലാപഹമ്| |൪൨|

സ൦-ഇക്ഷോ രസേന വിദാര്യാ രസേനാമലകരസേന വാ സഹത്രികടുകം പലപ്രമാണമാരഗ്വധം കാമലാപഹം പായയേത്|

Adhikarana pANDuroge dantIkalkaH pANDuroge dravantIcUrNam (42-43) · Śloka 43

| പിബേന്നികുമ്ഭകല്കം വാ ദ്വിഗുഡം ശീതവാരിണാ||൪൨|| കുമ്ഭസ്യ ചൂര്ണം സക്ഷൌദ്രം ത്രൈഫലേന രസേന വാ| |൪൩|

സ൦-നികുമ്ഭകല്കം വാ പലദ്വയപ്രമാണം ശിശിരജലേന പിബേത്| കുമ്ഭചൂര്ണം ക്ഷൌദ്രസഹിതം വാ ത്രൈഫലേന ക്വാഥേന പിബേത്|

Adhikarana pANDuroge triPalAdirasaH (43-44) · Śloka 44

| ത്രിഫലായാ ഗുഡൂച്യാ വാ ദാര്വ്യാ നിമ്ബസ്യ വാ രസമ്||൪൩|| പ്രാതഃ പ്രാതര്മധുയുതം കാമലാര്തായ യോജയേത്| |൪൪|

സ൦-ത്രിഫലാദ്യന്യതമരസം മധുയുതം പ്രാതഃ കാമലിനേ യോജയേത്|

Adhikarana pANDuroge nishAdya~jjanam (44) · Śloka 44

| നിശാഗൈരികധാത്രീഭിഃ കാമലാപഹമഞ്ജനമ്||൪൪||

സ൦-നിശാദിഭിരഞ്ജനം കാമലാഹൃത്|

Adhikarana pANDuroge tilapiShTaniBemale kaPaharam (45) · Śloka 45

തിലപിഷ്ടനിഭം യസ്തു കാമലാവാന് സൃജേന്മലമ്| കഫരുദ്ധപഥം തസ്യ പിത്തം കഫഹരൈര്ജയേത്||൪൫||

സ൦-യഃ പുനഃ കാമലാവാന് മലം തിലപിഷ്ടസദൃശം മുഞ്ചേത് തസ്യ കഫരുദ്ധമാര്ഗം തസ്യാതുരസ്യ കഫഘ്നൈര്ദ്രവ്യൈഃ പിത്തം ജയേത്|

Adhikarana pANDuroge shAkhAshrayakAraNaM li~ggacikitsA ca (46-52) · Śloka 52

രൂക്ഷശീതഗുരുസ്വാദുവ്യായാമബലനിഗ്രഹൈഃ| കഫസമ്മൂര്ച്ഛിതോ വായുര്യദാ പിത്തം ബഹിഃ ക്ഷിപേത്||൪൬|| ഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രത്വക്ऽऽശ്വേതവര്ചസ്തദാ നരഃ| ഭവേത്സാടോപവിഷ്ടമ്ഭോ ഗുരുണാ ഹൃദയേന ച||൪൭|| ദൌര്ബല്യാല്പാഗ്നിപാര്ശ്വാര്തിഹിധ്മാശ്വാസാരുചിജ്വരൈഃ| ക്രമേണാല്പേऽനുഷജ്യേത പിത്തേ ശാഖാസമാശ്രിതേ||൪൮|| രസൈസ്തം രൂക്ഷകട്വമലിഃ ശിഖിതിത്തിരിദക്ഷജൈഃ| ശുഷ്കമൂലകജൈര്യൂഷൈഃ കുലത്ഥോത്ഥൈശ്ച ഭോജയേത്||൪൯|| ഭൃശാമ്ലതീക്ഷ്ണകടുകലവണോഷ്ണം ച ശസ്യതേ| സബീജപൂരകരസം ലിഹ്യാദ്വ്യോഷം തഥാऽऽശയമ്||൫൦|| സ്വം പിത്തമേതി തേനാസ്യ ശകൃദപ്യനുരജ്യതേ| വായുശ്ച യാതി പ്രശമം സഹാടോപാദ്യുപദ്രവൈഃ||൫൧|| നിവൃത്തോപദ്രവസ്യാസ്യ കാര്യഃ കാമലികോ വിധിഃ| |൫൨|

സ൦-രൂക്ഷാദിഭിഃ പവനഃ കുപിതഃ കഫേന മിശ്രിതോ യദാ പിത്തം ബഹിഃ ക്ഷിപേത് തദാ ഹാരിദ്രനേത്രാദിഃ പുരുഷോ ഭവേത് ആടോപാദിമാംശ്ച| ഹൃദയേന ച ഗുരുണാ യുക്തഃ| ദൌര്ബല്യാദിഭിഃ ക്രമേണ കുപിതോ വായുരല്പേ പിത്തേ ശാഖാസമാശ്രിതേऽനുഷജ്യേത| അനുഷജ്യേതേതി കര്മകര്തരി| തം-താദൃശം നരം, രസൈ രൂക്ഷകട്വമ്ലൈര്മയൂരാദിമാംസജൈസ്തഥാ ശുഷ്കമൂലകോദ്ഭവൈര്യൂഷൈസ്തഥാ കുലത്ഥോത്ഥൈര്ഭോജയേത്| ഭൃശാമ്ലാദികം ച ഭോജനം ശസ്യതേ| തഥാ ബീജപൂരകരസസഹിതം വ്യോഷം ലിഹ്യാത്| ഏവം കൃതേ സത്യസ്യ പിത്തം സ്വമാശയമേതി, ശകൃച്ചാനുരജ്യതേ, വായുശ്ച പ്രശമം യാത്യാടോപാന്ത്രകൂജനാദിഭിരുപദ്രവൈഃ സഹ| അസ്യ-ആതുരസ്യ, അപഗതോപദ്രവസ്യ സതഃ കാമലാവിഹിതോ വിധിഃ കാര്യഃ|

Adhikarana kumBakamalAyAM shilAjatu kumBa mAkShikadhAtuH suvarNaM vA (52-53) · Śloka 53

| ഗോമൂത്രേണ പിബേത്കുമ്ഭകാമലായാം ശിലാജതു||൫൨|| മാസം മാക്ഷികധാതും വാ കിട്ടം വാऽഥ ഹിരണ്യജമ്| |൫൩|

സ൦-കുമ്ഭകാമലായാം ഗോമൂത്രേണാലോഡിതം ശിലാജതു പിബേത്| ധാതുമാക്ഷികം വാ ഗോമൂത്രേണ ആസം യാവത് പിബേത്| ഹിരണ്യജം [കിട്ടം]-രൂപ്യോത്ഥം മലം വാ, ഗോമൂത്രേണ പിബേത്|

Adhikarana halImake guDucIghRutena snehanam halItato trivRutayA viretayA virecatam halIvirikte madhuraM vAtapittandhaM cAdyAt halIdrAkShAleho madhuradhRutAni halIyApanAH kShIrabastayo sAnuvAsanAH halI agnivRuddhaye mArddhIkAriShTayogAH halIaBayAlehAdi sarvaM yathAdoShabalam (53-57) · Śloka 57

| ഗുഡൂചീസ്വരസക്ഷീരസാധിതേന ഹലീമകീ||൫൩|| മഹിഷീഹവിഷാ സ്നിഗ്ധഃ പിബേദ്ധാത്രീരസേന തു| ത്രിവൃതാം തദ്വിരിക്തോऽദ്യാത്സ്വാദു പിത്താനിലാപഹമ്||൫൪|| ദ്രാക്ഷാലേഹം ച പൂര്വോക്തം സര്പീംഷി മധുരാണി ച| യാപനാന് ക്ഷീരബസ്തീംശ്ച ശീലയേത്സാനുവാസനാന്||൫൫|| മാര്ദ്വീകാരിഷ്ടയോഗാംശ്ച പിബേദ്യുക്ത്യാऽഗ്നിവൃദ്ധയേ| കാസികം ചാഭയാലേഹം പിപ്പലീം മധുകം ബലാമ്||൫൬|| പയസാ ച പ്രയുഞ്ജീത യഥാ ദോഷം യഥാ ബലമ്| |൫൭|

സ൦-ഹലീമകവാന് ഗുഡൂചീസ്വരസക്ഷീരപക്വേന മഹിഷീഘൃതേന സ്നിഗ്ധഃ സന് ത്രിവൃതാം ധാത്രീരസേന പിബേത്| ഗുഡൂചീസ്വരസോऽത്ര ഘൃതാച്ചതുര്ഗുണഃ ക്ഷീരം ഘൃതസമമിതി പാകക്രമഃ| തയാ-ത്രിവൃതയാ, വിരിക്തേ സതി മധുരം വാതപിത്തഘ്നം ചാദ്യാത്| പ്രാഗുക്തം ച ദ്രാക്ഷാലേഹം (ശ്ലോ. ൨൯) ഭക്ഷയേത്| മധുരദ്രവ്യസാധിതാനി ഘൃതാനി ചാദ്യാത്| യാപനാന്-പ്രാണകാരിണഃ (ഹൃ. ക. അ. ൪|൩൭) , ക്ഷീരബസ്തീംശ്ച ശീലയേദനുവാസനസഹിതാന്| മാര്ദ്വീകാരിഷ്ടയോഗാംശ്ച യുക്ത്യാ വഹ്നിവൃദ്ധയേ പിബേത്| അഭയാലേഹം ച-ആഗസ്ത്യം കാസചികിത്സിതോക്തം "പ്രസ്ഥോന്മിതേ യവക്വാഥേ വിംശതിര്വിജയാഃ" ഇത്യാദി, ശീലയേത്| ക്ഷീരേണ ച പിപ്പലീം മധുയഷ്ടികാം ബലാം ച പ്രയുഞ്ജീത യഥാദോഷാദ്ബലാച്ച|

Adhikarana pANDurogeShu shophoktashca kriyAkramaH (16) · Śloka 16

| പാണ്ഡുരോഗേഷു കുശലഃ ശോഫോക്തം ച ക്രിയാക്രമമ്||൫൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതം നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬||

സ൦-പാണ്ഡുരോഗേഷു ശോഫചികിത്സിതം(തോക്തം) ച ക്രിയാക്രമം സുധീഃ പ്രയുഞ്ജീത| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതം നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൬||