16. pāṇḍurōgacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరం పాండురోగచికిత్సితం వ్యాఖ్యాతుముపక్రమ్యతే| సంబంధశ్చాస్య నిదాన ఏవోక్తః|

Adhikarana pANDurogacikitsitAdhyAyaH pANDuroge Adau kalyANakA sarpiH pAnam (2-1) · Śloka 1

అథాతః పాండురోగచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) పాండ్వామయీ పిబేత్సర్పిరాదౌ కల్యాణకాహ్వయం| పంచగవ్యం మహాతిక్తం శృతం వాఽఽరగ్వధాదినా||1||

స0-పాండ్వాతురః కల్యాణకాఖ్యం (హృ. ఉ. అ. 6|27) , సర్పిరాదౌ పిబేత్| ఆదావిత్యనేనైతద్గమయతి,-అస్మిన్ వ్యాధౌ ప్రాధాన్యేన పిత్తచికిత్సా కార్యా, తదను వాతకఫయోః| తథా చ పిత్తస్యైవైతద్వ్యాధికర్తృత్వే ప్రాధాన్యం| అత ఏవ చ నిదానేఽధ్యగీష్ట (హృ. ని. అ. 13|1)- "పిత్తపధానాః కుపితాః" ఇత్యాది| తస్మాత్ పిత్తస్యోపశాంత్యై సర్పిఃపానం యుక్తం| పంచగవ్యం ఘృతం-అపస్మారప్రతిషేధోక్తం (హృ. ఉ. అ. 7|20)| మహాతిక్తం-కుష్ఠచికిత్సితోక్తం (హృ. చి. అ. 19|8)| ఆరగ్వధాదిగణేన (హృ. సూ. అ. 15|17) వా పక్వం ఘృతం పిబేత్|

Adhikarana pANDuroge dADimAdisiddhaM ghRutam pANDurogesnehite vamanam (2-4) · Śloka 4

దాడిమాత్కుడవో ధాన్యాత్కుడవార్ధం పలం పలం| చిత్రకాచ్ఛృంగబేరాచ్చ పిప్పల్యర్ధపలం చ తైః||2|| కల్కితైర్వింశతిపలం ఘృతస్య సలిలాఢకే| సిద్ధం హృత్పాండుగుల్మార్శఃప్లీహవాతకఫార్తినుత్||3|| దీపనం శ్వాసకాసఘ్నం మూఢవాతానులోమనం| దుఃఖప్రసవినీనాం చ బంధ్యానాం చ ప్రశస్యతే||4||

స0-దాడిమస్య కుడవం, ధాన్యకాత్కుడవార్ధం, చిత్రకశుంఠ్యోః ప్రత్యేకం పలం, పిప్పల్యా ద్వౌ కర్షౌ, తైః పిష్ఠైర్ఘృతస్య పలాని వింశతిం తోయాఢకే పచేత్| తచ్చ సిద్ధం హృదయాద్యర్తిజిత్, దీపనాదిగుణయుక్తం చ| దుఃఖప్రసవినీనాం స్త్రీణాం వంధ్యానాం-అప్రసవినీనాం చ, శస్యతే|

Adhikarana pANDurogepunaH snigdhe virecanam (5) · Śloka 5

స్నేహితం వామయేత్తీక్ష్ణైః పునః స్నిగ్ధం చ శోధయేత్| పయసా మూత్రయుక్తేన బహుశః కేవలేన వా||5||

స0-స్నేహితం పాండురోగిణం తీక్ష్ణైర్వామయేత్| పునరపి స్నిగ్ధం చ బహుశః క్షీరేణ శోధయేత్| కేవలేన వా పయసా శోధయేత్|

Adhikarana pANDurogedantIPalAsAdayo virecanayogAH (6-7) · Śloka 7

దంతీఫలరసే కోష్ణే కాశ్మర్యాంజలిమాసుతం| ద్రాక్షాంజలిం వా మృదితం తత్ పిబేత్ పాండురోగజిత్||6|| మూత్రేణ పిష్టాం పథ్యాం వా తత్సిద్ధం వా ఫలత్రయం| |7|

స0-దంతీఫలరసే కోష్ణే కాశ్మర్యాంజలిమాసుతం పిబేత్, తదేతదుభయమపి పాండురోగఘ్నం| గోమూత్రేణ పిష్టాం హరితకీం వా పిబేత్| తేన-గోమూత్రేణ, సిద్ధం-క్వథితం, ఫలత్రయం వా పిబేత్|

Adhikarana pANDurogesvarNakShIryAdayaH (7-8) · Śloka 8

| స్వర్ణక్షీరీత్రివృచ్ఛ్యామాభద్రదారుమహౌషధం||7|| గోమూత్రాంజలినా పిష్టం శ్రృతం తేనైవ వా పిబేత్| సాధితం క్షీరమేభిర్వా పిబేద్దోషానులోమనం||8||

స0-స్వర్ణక్షీర్యాదికం గోమూత్రాంజలినా పిష్టమథవా తేనైవ-గోమూత్రేణ, శ్రృతం పిబేత్| ఏభిర్వా స్వర్ణక్షీర్యాదిభిర్ద్రవ్యైః క్షీరం సాధితం దోషానులోమకరం పిబేత్|

Adhikarana pANDurogegomUtraBAvitamayorajaH (9) · Śloka 9

మూత్రే స్థితం వా సప్తాహం పయసాఽయోరజః పిబేత్| జీర్ణే క్షీరేణ భుంజీత రసేన మధురేణ వా||9||

స0-గోమూత్రే సప్తాహం స్థితం లోహచూర్ణం క్షీరేణ పిబేత్| జీర్ణే తస్మిన్ దుగ్ధేన సహాన్నం భుంజీత| మాంసరసేన వా మధురేణ-న త్వమ్లేన|

Adhikarana pANDuroge shodhite pathyA (10) · Śloka 10

శుద్ధశ్చోభయతో లిహ్యాత్పథ్యాం మధుఘృతద్రుతాం| |10|

స0-శుద్ధశ్చోభయతః-పాయుతో మూర్ధతశ్చ, హరీతకీం మధ్ఘృతద్రుతాం లిహ్యాత్|

Adhikarana pANDuroge vishAlAdi cUrNam (10-12) · Śloka 12

| విశాలాకటుకాముస్తాకుష్ఠదారుకలింగకాః||10|| కర్షాంశా ద్విపిచుర్మూర్వా కర్షార్ధాంశా ఘుణప్రియా| పీత్వా తచ్చూర్ణమంభోభిః సుఖైర్లిహ్యాత్తతో మధు||11|| పాండురోగం జ్వరం దాహం కాసం శ్వాసమరోచకం| గుల్మానాహామవాతాంశ్చ రక్తపిత్తం చ తజ్జయేత్||12||

స0-విశాలాదయ, షట్ కర్షమాత్రాః, మూర్వా ద్వికర్షప్రమాణా, అర్ధకర్షద్ఘ్నీ అతివిషా తదేతచ్చూర్ణం కోష్ణాంబునా పీత్వా మాక్షికం లిహ్యాత్| ఏతచ్చ పాండురోగాదీన్ హంతి|

Adhikarana pANDuroge vAsAdikvAthaH (13) · Śloka 13

వాసాగుడూచీత్రిఫలాకట్వీభూనింబనింబహః| క్వాథః క్షౌద్రయుతో హంతి పాండుపిత్తాస్రకామలాః||13||

స0-వాసాదిక్వాథో మధుయుతః పాండ్వాదీన్ హంతి|

Adhikarana pANDuroge vyoShAdi cUrNam (14-15) · Śloka 15

వ్యోషాగ్నివేల్లత్రిఫలాముస్తైస్తుల్యమయోరజః| చూర్ణితం తక్రమధ్వాజ్యకోష్ణాంభోభిః ప్రయోజితం||14|| కామలాపాండుహృద్రోగకుష్ఠార్శోమేహనాశనం| |15|

స0-వ్యోషాదిభిస్తుల్యమయోరజశ్చూర్ణితం తక్రాదిభిరుపయోజితం కామలాదినాశనం|

Adhikarana pANDuroge guDAdi guTikA (15-16) · Śloka 16

| గుడనాగరమండూరతిలాంశాన్ మానతః సమాన్||15|| పిప్పలీద్విగుణాన్ దద్యాద్గుటికాం పాండురోగిణే| |16|

స0-గుడాదికాన్ సమభాగాన్ పిప్పలీద్విగుణానిమాం గుటికాం పాండురోగిణే దద్యాత్|

Adhikarana pANDuroge maNDUravaTakAH (16-20) · Śloka 20

| తాప్యం దార్వ్యాస్త్వచం చవ్యం గ్రంథికం దేవదారు చ||16|| వ్యోషాదినవకం చైతచ్చూర్ణయేద్ ద్విగుణం తతః| మండూరం చాంజననిభం సర్వతోఽష్టగుణేఽథ తత్||17|| పృథగ్విపక్వే గోమూత్రే వటకీకరణక్షమే| ప్రక్షిప్య వటకాన్ కుర్యాత్తాన్ ఖాదేత్తక్రభోజనః||18|| ఏతే మండూరవటకాః ప్రాణదాః పాండురోగిణాం| కుష్ఠాన్యజరకం శోఫమూరుస్తంభరోచకం||19|| అర్శాంసి కామలాం మేహాన్ ప్లీహానం శమయంతి చ| |20|

స0-తాప్యాదికం వ్యోషాదినవకం చ-పూర్వోక్తం, చూర్ణయేత్| తతః-తేభ్యో, ద్విగుణం మండూరమంజనసదృశం సర్వేభ్యోఽష్టగుణే మూత్రే పృథక్ విపక్వే చ వటకీకరణక్షమే-ఘనే సతి, ప్రక్షిప్య వటకాన్ కుర్యాత్| తాంశ్చ తక్రప్రధానభోజనః సన్ ప్రాశ్ర్నీయాత్| ఏతే మండూరవటకాః పాండ్వామయినాం ప్రాణాదాస్తథా కుష్ఠాదీన్ ఘ్నంతి|

Adhikarana pANDuroge tApyAdicUrNam (20-23) · Śloka 23

| తాప్యాద్రిజతురౌప్యాయోమలాః పంచపలాః పృథక్||20|| చిత్రకత్రిఫలావ్యోషవిడంగైః పాలికైః సహ| శర్కరాష్టపలోన్మిశ్రాశ్చూర్ణితా మధునా ద్రుతాః||21|| పాండురోగం విషం కాసం యక్ష్మాణం విషమం జ్వరం| కుష్ఠాన్యజరకం మేహం శోఫం శ్వాసమరోచకం||22|| విశేషాద్ధంత్యపస్మారం కామలాం గుదజాని చ| |23|

స0-తాప్యాదయః పృథక్ పంచపలాశ్చిత్రకాదిభిః పాలికైః సహ శర్కరాష్టపలయుతాశ్చూర్ణీకృతా మధునా ద్రవీకృతాః పాండురోగాదీన్ ఘ్నంతి| విశేషేణాపస్మారాదీంశ్చ|

Adhikarana pANDuroge kauTajAdiguDAH (23-29) · Śloka 29

| కౌటజత్రిఫలానింబపటోలఘననాగరైః||23|| భావితాని దశాహాని రసైర్ద్విత్రిగుణాని వా| శిలాజతుపలాన్యష్టౌ తావతీ సితశర్కరా||24|| త్వక్ఽఽక్షీరీపిప్పలీధాత్రీకర్కటాఖ్యాః పలోన్మితాః| నిదిగ్ధ్యాః ఫలమూలాభ్యాం పలం యుక్త్యా త్రిజాతకం||25|| మధుత్రిపలసంయుక్తాన్ కుర్యాదక్షసమాన్ గుడాన్| దాడిమాంబుపయః పక్షిరసతోయసురాసవాన్||26|| తాన్ భక్షయిత్వాఽను పిబేన్నిరన్నో భుక్త ఏవ వా| పాండుకుష్ఠజ్వరప్లీహతమకార్శోభగందరం||27|| హృన్మూత్రపూతిశుక్రాగ్నిదోషశోషగరోదరం| కాసాసృగ్దరపిత్తాసృక్శోఫగుల్మగలామయాన్||28|| మేహవర్ధ్మభ్రమాన్ హన్యుః సర్వదోషహరాః శివాః| |29|

స0-కాటజాదిభిర్ద్రవ్యై రసైః-రసతాం గతః, క్వాథీకృతైరిత్యర్థః| శిలాజతుపలాన్యష్టౌ దశాహాని ద్విగుణాని త్రిగుణాని వా భావితాని| అహఃశబ్దో వారోపలక్షణార్థః| తదయమాత్రార్థోఽవతిష్ఠతే,-శిలాజతుపలాష్టకం కేవలం జలధౌతం కౌటజాదికం తత్తుల్యమష్టగుణితే జలే క్వథితం తతోఽష్టభాగావశేషరసం గృహీత్వా తేన రసేన దశ వారాన్ ద్విగుణాన్ త్రిగుణాన్ వా భావయేదితి| తావతీ-అష్టపలప్రమాణా సితశర్కరా, త్వక్క్షీర్యాదికం పలోన్మితం కంటకార్యాః ఫలమూలయోః పలం| త్రిజాతకం యుక్త్యా-యావతా త్రిజాతకేనాతిసౌగంధ్యం హీనసౌగంధ్యం వా న స్యాత్, ఏవం న హీనమాత్రమత్రైతద్దేయమవ్యాపకత్వాత్, న వాఽతిమాత్రమప్యతివ్యాపకత్వేనాయోగార్హత్వాత్| మధునస్త్రిభిః పలైః సంయుక్తాన్ కార్షికాన్ గుడాన్ విదధ్యాత్| తాన్ గుడాన్ భక్షయిత్వాఽను-పశ్చాత్, దాడిమజలాదీని యథాయోగం పిబేత్ నిరన్నః కృతాహారో వా| తే చ వటకాః పాండ్వాదీన్ హన్యుః| సర్వదోషహరాః శివాశ్చ స్యుః|

Adhikarana pANDuroge drAkShAdilehaH (29-31) · Śloka 31

| ద్రాక్షాప్రస్థం కణాప్రంథం శర్కరార్ధతులాం తథా||29|| ద్విపలం మధుకం శుంఠీం త్వక్షీరీం చ విచూర్ణితం| ధాత్రీఫలరసద్రోణే తత్క్షిప్త్వా లేహవత్పచేత్||30|| శీతాన్మధుప్రస్థయుతాద్ లిహ్యాత్పాణితలం తతః| హలీమకం పాండురోగం కామలాం చ నియచ్ఛతి||31||

స0-ద్రాక్షాయాః షోడశపలాని పిప్పల్యాశ్చ| శర్కరాయాః పలాని పంచశత్| యష్ఠ్యాదికం రజీకృతం ద్విపలప్రమాణం| ధాత్రీఫలరసస్య ద్రోణే సర్వమేతత్క్షిప్త్వా లేహమివ పచేత్| తస్మాల్లేహాచ్ఛీతాత్సతో మధునః ప్రస్థయుతాత్ పాణితలం-కర్షమాత్రం, లిహ్యాత్| స చ లేహో హలీమకాదీన్నియచ్ఛతి-పరాకరోతి|

Adhikarana pANDuroge pAnaBojane hRusvapa~jjamUlajalam pANDuroge kAmAlAyAM hRusvadrakShAmalakarasaH (32) · Śloka 32

కనీయఃపంచమూలాంబు శస్యతే పానభోజనే| పాండూనాం, కామలార్తానాం మృద్వీకామలకాద్రసః||32||

స0-పానే భోజనే చ శస్యతే హ్రస్వపంచమూలజం| మృద్వీకారస ఆమలకరసశ్చ పాండురోగిణాం కామలార్తానాం చ శస్యతే|

Adhikarana pANDuroge sAmAnyamauShadham (33) · Śloka 33

ఇతి సామాన్యతః ప్రోక్తం పాండురోగే భిషగ్ఽఽజితం| వికల్ప్య యోజ్యం విదుషా పృథగ్దోషబలం ప్రతి||33||

స0-ఇతి-ఏవం, పాండురోగే సామాన్యేన భిషగజితం-ఔషధం, ప్రోక్తం| భిషజ్ధాతుః కండ్వాదౌ భిషజ్యతే స్మక్తః భిషగ్జితం| తదభిజ్ఞేన వైద్యేన వికల్ప్య-నిరూప్య, పృథగ్దోషబలం లక్షణీకృత్య యోజ్యం|

Adhikarana pANDuroge vAtaje snehaprAyam pANDuroge pittaje tiktashItam pANDuroge kaPaje kaTurUkShoShNam pANDuroge tridoShaje miSram (34) · Śloka 34

స్నేహప్రాయం పవనజే తిక్తశీతం తు పైత్తికే| శ్లైష్మికే కటురూక్షోష్ణం విమిశ్రం సాన్నిపాతికే||34||

స0-పవనజే పాండౌ స్నేహప్రాయం-స్నేహభూయిష్ఠం, భేషజం| తిక్తశీతప్రాయం తు పైత్తికే| శ్లైష్మికే తు కటురూక్షోష్ణభూయిష్ఠం| సన్నిపాతికే విమిశ్రం చికిత్సితం|

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje tIkShNaM virecanam pANDuroge mRutti shuddhakoShThe ghRutani (35) · Śloka 35

మృదం నిర్యాపయేత్కాయాత్తీక్ష్ణైః సంశోధనైః పురః| బలాధానాని సర్పీంషి శుద్ధే కోష్ఠే తు యోజయేత్||35||

స0-కాయాత్-శరీరాత్, మృదం-శల్యభూతస్థితాం, తీక్ష్ణైః సంశోధనైః-స్నుహీక్షీరాదిభిః, నిర్హరేత్ పురః-పూర్వం| శుద్ధే తు కోష్ఠే బలాధానాని ఘృతాని యోజయేత్| తాన్యేవాహ-

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje vyoShAdighRutam (36-37) · Śloka 37

వ్యోషబిల్వద్విరజనీత్రిఫలాద్విపునర్నవం| ముస్తాన్యయోరజః పాఠా విడంగం దేవదారు చ||36|| వృశ్చికాలీ చ భార్గీ చ సక్షీరేస్తైః శృతం ఘృతం| సర్వాన్ ప్రశమయత్యాశు వికారాన్ మృత్తికాకృతాన్||37||

స0-వ్యోషాదిభిర్ఘృతాచ్చతుర్థాంశైహ్ శృతాని సమేన క్షీరేణ తచ్చతుర్గుణజలేన ఘృతం సర్వాన్ వికారాన్ మృత్తికాకృతాన్ శమయతి|

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje kesarAdi ghRutam (38) · Śloka 38

తద్వత్కేసరయష్ట్యాహ్వపిప్పలీక్షీరశాడ్వలైః| |38|

స0-కేసరాదిభిః పక్వం సర్పిస్తద్వత్-పూర్వగుణం|

Adhikarana pANDuroge mRuddheShaNaya vellAdiBAvitA mRut (38-39) · Śloka 39

| మృద్ద్వేషణాయ తల్లోల్యే వితరేద్భావితాం మృదం||38|| వేల్లాగ్నినింబప్రసవైః పాఠయా మూర్వయాఽథవా| |39|

స0-మృద్ద్వేషణార్థే తస్యాం మృది లౌల్యే-లోలుపత్వే సతి, వేల్లాదిభిర్భావితాం మృదం దద్యాత్|

Adhikarana pANDuroge mRuddhedoShAnunugamAdBeShajam (39) · Śloka 39

| మృద్భేదభిన్నదోషానుగమాద్యోజ్యం చ భేషజం||39||

స0-మృదో భేదో-విశేషః కృష్ణపాండురాదిః, తేన భిన్నో-విశేషితో, యో దోషస్తస్య వాతాదేర్జ్ఞానాత్| "మృత్కషాయాఽనిలం పిత్తమూషరా మధురా కఫం| దూషయిత్వా" (హృ. ని. అ. 13|13) ఏవం లక్షణాద్దోషానుగమద్భేషజం యోజ్యం| నైవమేవ మృద్భక్షణమాత్రవిజ్ఞానేన మృన్నిర్హరణౌషధం చైతద్ధేతువిపరీతమేవేత్యవేహి| యతో మృదా హేతుభూతయా యః పాండురోగ ఉదభూత తస్య మృన్నిర్హరణం విపరీతమేవ|

Adhikarana pANDuroge kAmalAyAM pittaghnam (40) · Śloka 40

కామలాయాం తు పిత్తఘ్నం పాండురోగావిరోధి యత్| |40|

స0-కామలాయాం పిత్తహరమౌషధం యత్ పాండురోగావిరోధి తద్దేయం|

Adhikarana pANDuroge pathyAghRutam (40-41) · Śloka 41

| పథ్యాశతరసే పథ్యావృంతార్ధశతకల్కితః||40|| ప్రస్థః సిద్ధో ఘృతాద్గుల్మకామలాపాండురోగనుత్| |41|

స0-పథ్యాశతక్వాథే పథ్యావృంతంచాశత్కల్కీకృతో ఘృతప్రస్థః పక్వః కామలాదిఘ్నః|

Adhikarana pANDuroge AragvadhayogaH (41-42) · Śloka 42

| ఆరగ్వధం రసేనేక్షోర్విదార్యామలకస్య వా||41|| సత్ర్యూషణం బిల్వమాత్రం పాయయేత్కామలాపహం| |42|

స0-ఇక్షో రసేన విదార్యా రసేనామలకరసేన వా సహత్రికటుకం పలప్రమాణమారగ్వధం కామలాపహం పాయయేత్|

Adhikarana pANDuroge dantIkalkaH pANDuroge dravantIcUrNam (42-43) · Śloka 43

| పిబేన్నికుంభకల్కం వా ద్విగుడం శీతవారిణా||42|| కుంభస్య చూర్ణం సక్షౌద్రం త్రైఫలేన రసేన వా| |43|

స0-నికుంభకల్కం వా పలద్వయప్రమాణం శిశిరజలేన పిబేత్| కుంభచూర్ణం క్షౌద్రసహితం వా త్రైఫలేన క్వాథేన పిబేత్|

Adhikarana pANDuroge triPalAdirasaH (43-44) · Śloka 44

| త్రిఫలాయా గుడూచ్యా వా దార్వ్యా నింబస్య వా రసం||43|| ప్రాతః ప్రాతర్మధుయుతం కామలార్తాయ యోజయేత్| |44|

స0-త్రిఫలాద్యన్యతమరసం మధుయుతం ప్రాతః కామలినే యోజయేత్|

Adhikarana pANDuroge nishAdya~jjanam (44) · Śloka 44

| నిశాగైరికధాత్రీభిః కామలాపహమంజనం||44||

స0-నిశాదిభిరంజనం కామలాహృత్|

Adhikarana pANDuroge tilapiShTaniBemale kaPaharam (45) · Śloka 45

తిలపిష్టనిభం యస్తు కామలావాన్ సృజేన్మలం| కఫరుద్ధపథం తస్య పిత్తం కఫహరైర్జయేత్||45||

స0-యః పునః కామలావాన్ మలం తిలపిష్టసదృశం ముంచేత్ తస్య కఫరుద్ధమార్గం తస్యాతురస్య కఫఘ్నైర్ద్రవ్యైః పిత్తం జయేత్|

Adhikarana pANDuroge shAkhAshrayakAraNaM li~ggacikitsA ca (46-52) · Śloka 52

రూక్షశీతగురుస్వాదువ్యాయామబలనిగ్రహైః| కఫసమ్మూర్చ్ఛితో వాయుర్యదా పిత్తం బహిః క్షిపేత్||46|| హారిద్రనేత్రమూత్రత్వక్ఽఽశ్వేతవర్చస్తదా నరః| భవేత్సాటోపవిష్టంభో గురుణా హృదయేన చ||47|| దౌర్బల్యాల్పాగ్నిపార్శ్వార్తిహిధ్మాశ్వాసారుచిజ్వరైః| క్రమేణాల్పేఽనుషజ్యేత పిత్తే శాఖాసమాశ్రితే||48|| రసైస్తం రూక్షకట్వమలిః శిఖితిత్తిరిదక్షజైః| శుష్కమూలకజైర్యూషైః కులత్థోత్థైశ్చ భోజయేత్||49|| భృశామ్లతీక్ష్ణకటుకలవణోష్ణం చ శస్యతే| సబీజపూరకరసం లిహ్యాద్వ్యోషం తథాఽఽశయం||50|| స్వం పిత్తమేతి తేనాస్య శకృదప్యనురజ్యతే| వాయుశ్చ యాతి ప్రశమం సహాటోపాద్యుపద్రవైః||51|| నివృత్తోపద్రవస్యాస్య కార్యః కామలికో విధిః| |52|

స0-రూక్షాదిభిః పవనః కుపితః కఫేన మిశ్రితో యదా పిత్తం బహిః క్షిపేత్ తదా హారిద్రనేత్రాదిః పురుషో భవేత్ ఆటోపాదిమాంశ్చ| హృదయేన చ గురుణా యుక్తః| దౌర్బల్యాదిభిః క్రమేణ కుపితో వాయురల్పే పిత్తే శాఖాసమాశ్రితేఽనుషజ్యేత| అనుషజ్యేతేతి కర్మకర్తరి| తం-తాదృశం నరం, రసై రూక్షకట్వమ్లైర్మయూరాదిమాంసజైస్తథా శుష్కమూలకోద్భవైర్యూషైస్తథా కులత్థోత్థైర్భోజయేత్| భృశామ్లాదికం చ భోజనం శస్యతే| తథా బీజపూరకరససహితం వ్యోషం లిహ్యాత్| ఏవం కృతే సత్యస్య పిత్తం స్వమాశయమేతి, శకృచ్చానురజ్యతే, వాయుశ్చ ప్రశమం యాత్యాటోపాంత్రకూజనాదిభిరుపద్రవైః సహ| అస్య-ఆతురస్య, అపగతోపద్రవస్య సతః కామలావిహితో విధిః కార్యః|

Adhikarana kumBakamalAyAM shilAjatu kumBa mAkShikadhAtuH suvarNaM vA (52-53) · Śloka 53

| గోమూత్రేణ పిబేత్కుంభకామలాయాం శిలాజతు||52|| మాసం మాక్షికధాతుం వా కిట్టం వాఽథ హిరణ్యజం| |53|

స0-కుంభకామలాయాం గోమూత్రేణాలోడితం శిలాజతు పిబేత్| ధాతుమాక్షికం వా గోమూత్రేణ ఆసం యావత్ పిబేత్| హిరణ్యజం [కిట్టం]-రూప్యోత్థం మలం వా, గోమూత్రేణ పిబేత్|

Adhikarana halImake guDucIghRutena snehanam halItato trivRutayA viretayA virecatam halIvirikte madhuraM vAtapittandhaM cAdyAt halIdrAkShAleho madhuradhRutAni halIyApanAH kShIrabastayo sAnuvAsanAH halI agnivRuddhaye mArddhIkAriShTayogAH halIaBayAlehAdi sarvaM yathAdoShabalam (53-57) · Śloka 57

| గుడూచీస్వరసక్షీరసాధితేన హలీమకీ||53|| మహిషీహవిషా స్నిగ్ధః పిబేద్ధాత్రీరసేన తు| త్రివృతాం తద్విరిక్తోఽద్యాత్స్వాదు పిత్తానిలాపహం||54|| ద్రాక్షాలేహం చ పూర్వోక్తం సర్పీంషి మధురాణి చ| యాపనాన్ క్షీరబస్తీంశ్చ శీలయేత్సానువాసనాన్||55|| మార్ద్వీకారిష్టయోగాంశ్చ పిబేద్యుక్త్యాఽగ్నివృద్ధయే| కాసికం చాభయాలేహం పిప్పలీం మధుకం బలాం||56|| పయసా చ ప్రయుంజీత యథా దోషం యథా బలం| |57|

స0-హలీమకవాన్ గుడూచీస్వరసక్షీరపక్వేన మహిషీఘృతేన స్నిగ్ధః సన్ త్రివృతాం ధాత్రీరసేన పిబేత్| గుడూచీస్వరసోఽత్ర ఘృతాచ్చతుర్గుణః క్షీరం ఘృతసమమితి పాకక్రమః| తయా-త్రివృతయా, విరిక్తే సతి మధురం వాతపిత్తఘ్నం చాద్యాత్| ప్రాగుక్తం చ ద్రాక్షాలేహం (శ్లో. 29) భక్షయేత్| మధురద్రవ్యసాధితాని ఘృతాని చాద్యాత్| యాపనాన్-ప్రాణకారిణః (హృ. క. అ. 4|37) , క్షీరబస్తీంశ్చ శీలయేదనువాసనసహితాన్| మార్ద్వీకారిష్టయోగాంశ్చ యుక్త్యా వహ్నివృద్ధయే పిబేత్| అభయాలేహం చ-ఆగస్త్యం కాసచికిత్సితోక్తం "ప్రస్థోన్మితే యవక్వాథే వింశతిర్విజయాః" ఇత్యాది, శీలయేత్| క్షీరేణ చ పిప్పలీం మధుయష్టికాం బలాం చ ప్రయుంజీత యథాదోషాద్బలాచ్చ|

Adhikarana pANDurogeShu shophoktashca kriyAkramaH (16) · Śloka 16

| పాండురోగేషు కుశలః శోఫోక్తం చ క్రియాక్రమం||57|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే పాండురోగచికిత్సితం నామ షోడశోఽధ్యాయః||16||

స0-పాండురోగేషు శోఫచికిత్సితం(తోక్తం) చ క్రియాక్రమం సుధీః ప్రయుంజీత| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే పాండురోగచికిత్సితం నామ షోడశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 16||