12. pramēhacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતાદનન્તરમ્ પ્રમેહચિકિત્સિતવ્યાખ્યાનમુપક્રમ્યતે|

Adhikarana pramehacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ પ્રમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )|૩|

સ૦-સમ્બન્ધશ્ચાસ્ય પૂર્વવદ્બોધ્યઃ|

Adhikarana pramehe vamanarecane, pramehe AsthApanam, shuddhe mAMsarasaistarpaNam (1-3) · Śloka 3

મોહિનો બલિનઃ કુર્યાદાદૌ વમનરેચને| સ્નિગ્ધસ્ય સર્ષપારિષ્ટનિકુમ્ભાક્ષકરઞ્જજૈઃ||૧|| તૈલૈસ્ત્રિકણ્ટકાદ્યેન યથાસ્વં સાધિતેન વા| સ્નેહેન મુસ્તદેવાહ્વનાગરપ્રતિવાપવત્||૨|| સુરસાદિકષાયેણ દદ્યાદાસ્થાપનં તતઃ| ન્યગ્રોધાદેસ્તુ પિત્તાર્તં રસૈઃ શુદ્ધં ચ તર્પયેત્||૩||

સ૦-બલવતો મેહિનઃ પુંસોઽપરેભ્ય ઉપક્રમેભ્યસ્તત્તદ્યોગ્યેભ્યઃ પ્રથમં વમનવિરેચને કુર્યાન્મેહક્લેદપ્રશમનાય| કિમ્ભૂતસ્ય ? સર્ષપાદિજૈસ્તૈલૈઃ સ્નિગ્ધસ્ય, ત્રિકણ્ટકાદ્યેન વા સ્નેહેનસ્નિગ્ધસ્ય, "ત્રિકણ્ટકનિશારોધ્ર" (શ્લો. ૧૭) ઇત્યાદિસ્નેહો વક્ષ્યમાણઃ, યથાસ્વં દોષસાત્મ્યાદિવશાદ્દ્રવ્યૈઃ સાધિતેન વા સ્નેહેન સ્નિગ્ધસ્ય| તતો-વમનવિરેચનકરણાદનન્તરં જાતબલાય મેહિને, "સુરસયુગ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૩૦) ઇત્યાદેઃ સમ્બન્ધિના કષાયેણાસ્થાપનં દદ્યાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? મુસ્તાદિપ્રતિવાપવત્| સ પ્રતિવાપો વિદ્યતે યસ્ય તદેવમ્| પિત્તલે પુનઃ "ન્યગ્રોધપિપ્પલ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૪૧) ઇત્યાદેઃ કષાયેણાસ્થાપનં દદ્યાત્| પ્રતિવાપાન્તરાનિર્દેશાદત્ર પૂર્વોક્ત એવ પ્રતિવાપો યોજ્યઃ| અનન્તરં શુદ્ધં પ્રમેહિણં રસૈસ્તર્પયેત્| યદ્યપિ રસૈરિતિ સામાન્યનિર્દેશાત્ત્રિવિધદેશસઞ્જાતપ્રાણિમાંસરસૈસ્તર્પણં પ્રાપ્તં તથાઽપિ યોગ્યતાવશાત્ જાઙ્ગલપ્રાણિમાંસરસૈસ્તર્પયેદિતિ બોધ્યમ્, ન ત્વાનૂપાદિમાંસરસૈરિતિ| તેષાં મેદોમૂત્રકફાવહત્વેન વ્યાધિવર્ધનહેતુત્વાત્|

Adhikarana atyapatarpaNe mUtragrahAdyAH, tato~anubandharakShArthaM shamanAni (4) · Śloka 4

મૂત્રગ્રહરુજાગુલ્મક્ષયાદ્યાસ્ત્વપતર્પણાત્| તતોઽનુબન્ધરક્ષાર્થં શમનાનિ પ્રયોજયેત્||૪||

સ૦-યતોઽપતર્પણાન્મૂત્રગ્રહાદીનિ જાયન્તે તતો હેતોરનુબન્ધરક્ષાર્થં શમનાનિ પ્રયોજયેત્| અન્યથા પ્રમેહ ઉપશાન્તોઽપિ નિદાનલેશમાસાદ્ય પુનઃ પ્રાદુર્ભવેત્| નનુ, મૂત્રગ્રહાદીન્યેતાવદસ્તુ શેષા આદિશબ્દેનૈવ ગ્રહીષ્યન્તે| કિં મૂત્રગ્રહરુજાગુલ્મક્ષયાદ્યા ઇતિ ? સત્યમ્| મૂત્રગ્રહરુજાગુલ્મક્ષયા યથાઽવશ્યમપતર્પણાત્ પ્રમેહિણો જાયન્તે તથા નાપરે તજ્જાતીયા ઇતિ|

Adhikarana ashodhye pramehe ca shamanAni (5) · Śloka 5

અસંશોધ્યસ્ય તાન્યેવ સર્વમેહેષુ પાયયેત્| |૫|

સ૦-અસંશોધ્યો-વમને ગર્ભિણ્યાદિઃ, વિરેકે નવજ્વરાદિઃ, એતસ્યાસંશોધ્યસ્ય તાન્યેવ-શમનાનિ, સર્વેષુ પ્રમેહેષુ પાયયેત્| એવેત્યવધારણે, ન તુ શોધનાદિરૂપમિત્યર્થઃ|

Adhikarana sarvaprameheShu haridrAyogaH, dArvpAdikvAthaH, citrakAdikvAthaH guDUcIsvarasaH, AmalakasvarasaH (5-7) · Śloka 7

| ધાત્રીરસપ્લુતાં પ્રાહ્ણે હરિદ્રાં માક્ષિકાન્વિતામ્||૫|| દાર્વીસુરાહ્વત્રિફલામુસ્તા વા ક્વથિતા જલે| ચિત્રકત્રિફલાદાર્વીકલિઙ્ગાન્ વા સમાક્ષિકાન્||૬|| મધુયુક્તં ગુડૂચ્યા વા રસમામલકસ્ય વા| |૭|

સ૦- આમલકીરસાલોડિતાં હરિદ્રાં સમાક્ષિકાં પ્રભાતે પાયયેત્| દાર્વીદેવદારુવરામુસ્તા જલે ક્વથિતા વા પાયયેત્| ચિત્રકાદીન્ વા ક્વથિતાન્ સમાક્ષિકાન્ પાયયેત્| સમાક્ષિકં ગુડૂચીરસં ધાત્રીરસં વા|

Adhikarana kaPapramehe rodhrAdikaShAyaH, pAThAdikaShAyaH, gAyatryAdikaShAyaH, pittapramehe ushIrAdikAShAyaH, paTolAdikaShAyaH, rodhrAmbvAdikaShAyaH (7-8) · Śloka 8

રોધ્રાભયાતોયદકટ્ફલાનાં પાઠાવિડઙ્ગાર્જુનધન્વનાનામ્| ગાયત્રિદાર્વીકૃમિહૃદ્ધવાનાં કફે ત્રયઃ ક્ષૌદ્રયુતાઃ કષાયાઃ||૭|| ઉશીરરોધ્રાર્જુનચન્દનાનાં પટોલનિમ્બામલકામૃતાનામ્| રોધ્રામ્બુકાલીયકધાતકીનાં પિત્તે ત્રયઃ ક્ષૌદ્રયુતાઃ કષાયાઃ||૮||

સ૦-રોધ્રાદીનાં શ્લોકપાદોક્તાનાં કષાયાઃ ક્ષૌદ્રયુતાસ્ત્રયઃ કફે હિતાઃ| એવમુશીરાદીનાં માક્ષિકાન્વિતાઃ કષાયાસ્ત્રયઃ પિત્તે હિતાઃ| ઉપજાતિવૃત્તે|

Adhikarana pramehe eBiH saMskRutaM pAnAnnam (9) · Śloka 9

| યથાસ્વમેભિઃ પાનાન્નં યવગોધૂમભાવનાઃ||૯||

સ૦-એભી રોધ્રાદિભિર્યથાયોગં પાનમન્નં ચ કલ્પયેત્| યવગોધૂમભાવનાશ્ચ કલ્પયેત્|

Adhikarana vAtapramehe snehAH saMskRutAH (10) · Śloka 10

વાતોલ્બણેષુ સ્નેહાંશ્ચ પ્રમેહેષુ પ્રકલ્પયેત્| |૧૦|

સ૦-વાતાધિકેષુ પ્રમેહેષુ સ્નેહાંશ્ચ તૈરેવ કલ્પયેત્| ન કેવલમન્નભાવનાઃ|

Adhikarana sarvapramehe yavAnAM vikRutiH, tRuNadhAnyAni, mudgAdidhAnyAni, SrIkukkuTaH khalaH, kapitthAdiPalAni, tatkRutA rAgaShADavAH, tiktAni shAkAni, madhu triPalA ca, shuShkA BakShyAH, shUlyAni dhanvamAMsAni, ayaskRutiH, jIrNA madhvariShTAdayaH, asanAdisArAdijalam (10-14) · Śloka 14

| અપૂપસક્તુવાટ્યાદિર્યવાનાં વિકૃતિર્હિતા||૧૦|| ગજાશ્વગુદમુક્તાનામથવા વેણુજન્મનામ્| તૃણધાન્યાનિ મુદ્ગાદ્યાઃ શાલિર્જીર્ણઃ સષષ્ટિકઃ||૧૧|| શ્રીકુક્કુટોઽમ્લઃ ખલકસ્તિલસર્ષપકિટ્ટજઃ| કપિત્થં તિન્દુકં જમ્બૂસ્તત્કૃતા રાગષાડવાઃ||૧૨|| તિક્તં શાકં મધુ શ્રેષ્ઠા ભક્ષ્યાઃ શુષ્કાઃ સસક્તવઃ| ધન્વમાંસાનિ શૂલ્યાનિ પરિશુષ્કાણ્યયસ્કૃતિઃ||૧૩|| મધ્વરિષ્ટાસવા જીર્ણાઃ સીધુઃ પક્વરસોદ્ભવઃ| તથાઽસનાદિસારામ્બુ દર્ભામ્ભો માક્ષિકોદકમ્||૧૪||

સ૦-યવાનાં વિકૃતિરપૂપાદિઃ પ્રમેહે હિતા| અથવા, યવાનાં ગજાશ્વગુદમુક્તાનામપૂપાદિવિકૃતિર્હિતા| વેણુજાનાં વા યવાનાં વિકૃતિર્હિતા| તૃણધાન્યાનિ-નીવારશ્યામાકાદીનિ, તથા મુદ્ગાદ્યાસ્તથા પુરાણશાલિઃ ષષ્ટિકશ્ચેતિ હિતાનિ| શ્રીકુક્કુટસંજ્ઞોઽમ્લઃ ખલકો હિતઃ| કિમ્ભૂતઃ ? તિલસર્ષપકિટ્ટજઃ,- તિલસર્ષપપિણ્યાકજન્મા તદુપાદાનકારણો ન મુદ્ગાદ્યુપાદાનકારણઃ, સ ચ માલવકેષુ પ્રસિદ્ધઃ, આર્દ્રકશકલનિસ્તુષગોધૂમાદિના ચ ક્રિયતે| તથા, કપિત્થાદયો હિતાઃ| તૈઃ-કપિત્થાદિભિઃ, કૃતા રાગાઃ ષાડવાશ્ચ હિતાઃ| તિક્તશાકાદીનિ ચ હિતાનિ| શ્રેષ્ઠા-ત્રિફલા| શૂલ્યાનીતિ શૂલે પક્વાનિ| "શૂલાત્પાકે" ("શૂલોખાદ્યત્") ઇતિ યત્| તાનિ ચ સુપક્વત્વાત્ પરિશુષ્કાણિ| તથા, અયસ્કૃતિઃ-વક્ષ્યમાણા (શ્લો. ૨૯)| તથા, મધ્વાદયઃ પુરાણાઃ| પક્વરસજઃ સીધુઃ| તથા, અસનાદિસારવર્ગસ્યામ્ભો (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૧૯) દર્ભજલં માક્ષિકોદકં ચ હિતમ્|

Adhikarana sarvaprameheShu yavasaktuvisheShaH (15) · Śloka 15

વાસિતેષુ વરાક્વાથે શર્વરીં શોષિતેષ્વહઃ| યવેષુ સુકૃતાન્ સક્તૂન્ સક્ષૌદ્રાન્ સીધુના પિબેત્||૧૫||

સ૦-તથા, યવેષુ સુકૃતાન્ સક્તૂન્ કૃત્વા સક્ષૌદ્રાન્ સીધુના આલોડ્ય પિબેત્| પક્વરસોદ્ભવેન તસ્ય યોગતઃ સ ન સ્યાત્(?)| યવેષ્વિતિ નિમિત્તસપ્તમી| કિમ્ભૂતેષુ યવેષુ ? વરાક્વાથે-ત્રિફલાકષાયે, શર્વરીં-સકલાં રાત્રિં, વાસિતેષુ-અભિષુતેષુ, અનન્તરમહઃ શોષિતેષુ| તત્રાત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા|

Adhikarana kaPapitapramehe shAlAdipuShpa cUrNam (16-17) · Śloka 17

શાલસપ્તાહ્વકમ્પિલ્લવૃક્ષકાક્ષકપિત્થજમ્| રોહીતકં ચ કુસુમં મધુનાઽદ્યાત્સુચૂર્ણિતમ્||૧૬|| કફપિત્તપ્રમેહેષુ પિબેદ્ધાત્રીરસેન વા| |૧૭|

સ૦-શાલાદિજં પુષ્પં સૂક્ષ્મરજીકૃતં મધુનાઽદ્યાત્| કફપિત્તપ્રમેહેષુ ધાત્રીરસેન વા પિબેત્|

Adhikarana vAtakaPaje trikaNTakAdi tailam pittaje trikaNTakAdighRutam vAtapittaje kaPapittaje ca ghRutatailam (17-19) · Śloka 19

| ત્રિકણ્ટકનિશારોધ્રસોમવલ્કવચાર્જુનૈઃ||૧૭|| પદ્મકાશ્મન્તકારિષ્ટચન્દનાગુરુદીપ્યકૈઃ| પટોલમુસ્તમઞ્જિષ્ઠામાદ્રીભલ્લાતકૈઃ પચેત્||૧૮|| તૈલં વાતકફે પિત્તે ઘૃતં મિશ્રેષુ મિશ્રકમ્| |૧૯|

સ૦-ત્રિકણ્ટકાદિભિસ્તૈલં પચેદ્વાતકફજે પ્રમેહે| પિત્તજે એભિરેવ ઘૃતં પચેત્| મિશ્રેષુ દોષેષુ મિશ્રકં-ઘૃતતૈલં, પચેત્|

Adhikarana sarvapramehe dhAnvantaraM ghRutam (19-24) · Śloka 24

| દશમૂલશઠીદન્તીસુરાહ્વં દ્વિપુનર્નવમ્||૧૯|| મૂલં સ્નુગર્કયોઃ પથ્યાં ભૂકદમ્બમરુષ્કરમ્| કરઞ્જૌ વરુણાન્મૂલં પિપ્પલ્યાઃ પૌષ્કરં ચ યત્||૨૦|| પૃથગ્ દશપલં પ્રસ્થાન્ યવકોલકુલત્થતઃ| ત્રીંશ્ચાષ્ટગુણિતે તોયે વિપચેત્પાદવર્તિના||૨૧|| તેન દ્વિપિપ્પલીચવ્યવચાનિચુલરોહિષૈઃ| ત્રિવૃદ્વિડઙ્ગકમ્પિલ્લભાર્ગીવિશ્વૈશ્ચ સાધયેત્||૨૨|| પ્રસ્થં ઘૃતાજ્જયેત્સર્વાંસ્તન્મેહાન્ પિટિકા વિષમ્| પાણ્ડુવિદ્રધિગુલ્માર્શઃશોષશોફગરોદરમ્||૨૩|| શ્વાસં કાસં વમિં વૃદ્ધિં પ્લીહાનં વાતશોણિતમ્| કુષ્ઠોન્માદાવપસ્મારં ધાન્વન્તરમિદં ઘૃતમ્||૨૪||

સ૦-સ્નુગર્કમૂલમ્, કરઞ્જમૂલમ્, વરુણમૂલમ્, પિપ્પલીમૂલમ્, પૌષ્કરં ચ યદિતિ પુષ્કરમૂલં ચેત્યર્થઃ| દશમૂલાદિકં પૃથક્-પ્રત્યેકં, દશપલપ્રમાણં યવકોલકુલત્થાંસ્ત્રીન્ પ્રસ્થાંશ્ચાષ્ટગુણિતે જલે ચ વિપચેત્| તેન-જલેન, પાદવર્તિના-પાદશેષેણ, દ્વિપિપ્પલ્યાદિમિશ્ચ [ કલ્કીકૃતૈઃ ] સામાન્યપરિભાષોક્તપ્રમાણાદ્ધૃતાત્પ્રસ્થં પચેત્| તદ્ધૃતં સર્વાન્ પ્રમેહાન્ પિટિકાદીંશ્ચ જયેત્|

Adhikarana sarvapramehe rodhrAsavaH (25-28) · Śloka 28

રોધ્રમૂર્વાશઠીવેલ્લભાર્ગીનતનખપ્લવાન્| કલિઙ્ગકુષ્ઠક્રમુકપ્રિયઙ્ગ્વતિવિષાગ્નિકાન્||૨૫|| દ્વે વિશાલે ચતુર્જાતં ભૂનિમ્બં કટુરોહિણીમ્| યવાનીં પૌષ્કરં પાઠાં ગ્રન્થિં ચવ્યં ફલત્રયમ્||૨૬|| કર્ષાંશમમ્બુકલશે પાદશેષે સ્રુતે હિમે| દ્વૌ પ્રસ્થૌ માક્ષિકાત્ક્ષિપ્ત્વા રક્ષેત્પક્ષમુપેક્ષયા||૨૭|| રોધ્રાસવોઽયં મેહર્શઃશ્વિત્રકુષ્ઠારુચિકૃમીન્| પાણ્ડુત્વં ગ્રહણીદોષં સ્થૂલતાં ચ નિયચ્છતિ||૨૮||

સ૦-રોધ્રાદિ પ્રત્યેકં કર્ષપ્રમાણં જલકલશે પાદશેષે સ્રુતે શીતે ચ માક્ષિકાત્ દ્વૌ પ્રસ્થૌ ક્ષિપ્ત્વા પક્ષમાત્રમચલં કૃત્વા રક્ષેત્| અયં રોધ્રાસવો મેહાદીન્નાશયેત્|

Adhikarana sarvapramehe ayaskRutiH (29-32) · Śloka 32

સાધયેદસનાદીનાં પલાનાં વિંશતિં પૃથક્| દ્વિવહેઽપાં ક્ષિપેત્તત્ર પાદસ્થે દ્વે શતે ગુડાત્||૨૯|| ક્ષૌદ્રાઢકાર્ધં પલિકં વત્સકાદિં ચ કલ્કિતમ્| તત્ક્ષૌદ્રપિપ્પલીચૂર્ણપ્રદિગ્ધે ઘૃતભાજને||૩૦|| સ્થિતં દૃઢે જતુસૃતે યવરાશૌ નિધાપયેત્| ખદિરાઙ્ગારતપ્તાનિ બહુશોઽત્ર નિમજ્જયેત્||૩૧|| તનૂનિ તીક્ષ્ણલોહસ્ય પત્રાણ્યાલોહસઙ્ક્ષયાત્| અયસ્કૃતિઃ સ્થિતા પીતા પૂર્વસ્માદધિકા ગુણૈઃ||૩૨||

સ૦-અસનાદીનાં-"અસનતિનિશ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૧૯) ઇત્યાદિગણોક્તાનાં દ્રવ્યાણાં, પૃથક્-પ્રત્યેકં, પલાનાં વિંશતિં-વિંશતિપલાનિ, અપાં દ્વિવહે-જલદ્રોણાષ્ટકે, સાધયેત્| તત્ર-તસ્મિન્, પાદશેષે શૃતે શીતે ચ સતિ ગુડસ્ય દ્વે શતે ક્ષિપેત્| માક્ષિકસ્યાર્ધાઢકમ્| "વત્સકમૂર્વા' (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૩૩) ઇત્યાદિકં ચ પૃથક્ પાલિકં કલ્કિતં કૃત્વા ક્ષિપેત્| અનન્તરમન્તર્માક્ષિકપિપ્પલીચૂર્ણપ્રલિપ્તે ઘૃતભાજને દૃઢે જતુલિપ્તે સ્થિતં યવરાશૌ સ્થાપયેત્| અનન્તરં ખદિરાઙ્ગારતપ્તાનિ તીક્ષ્ણલોહપત્રાણિ તનૂનિ પુનઃપુનરત્ર નિમજ્જયેત્| યાવત્સઙ્ક્ષયં-વિલીનવૃત્તિત્વમાયાન્તિ| અયસ્કૃતિરિયં સ્થિતા-સમ્પન્ના, પીતા પૂર્વસ્માત્-રોધ્રાસવાત્, ગુણૈરધિકા| અત્ર ચ સઙ્ગ્રહોક્તાદ્દશમૂલારિષ્ટાદયસઃ પરિમાણં કલ્પ્યં પ્રાયોઽત્ર પ્રસ્થમાત્રમ્| એવમન્યત્રાપિ દ્રવદ્રવ્યમપેક્ષ્ય નારસિંહઘૃતાદૌ (હૃ. ઉ. અ. ૩૯|૧૭૦) અનયૈવ દિશાઽયસઃ પરિમાણં કલ્પનીયમ્|

Adhikarana sarvapramehe udvartanavyAyAmAdi (33) · Śloka 33

રૂક્ષમુદ્વર્તનં ગાઢં વ્યાયામો નિશિ જાગરઃ| યચ્ચાન્યચ્છ્લેષ્મમેદોઘ્નં બહિરન્તશ્ચ તદ્ધિતમ્||૩૩||

સ૦-તસ્મિન્પ્રમેહ ઉદ્વર્તનં રૂક્ષં તથા ગાઢં-ન તુ શિથિલં, હિતમ્| તથા વ્યાયામરાત્રિજાગરૌ ચ| અપરમપિ યદેવંપ્રાયં શ્લેષ્મમેદોહરં બહિરન્તશ્ચ, તચ્ચ પ્રમેહિણે હિતમ્|

Adhikarana sarvapramehe shilAjaturasAyanam (34-36) · Śloka 36

સુભાવિતાં સારજલૈસ્તુલાં પીત્વા શિલોદ્ભવાત્| સારામ્બુનૈવ ભુઞ્જાનઃ શાલીન્ જાઙ્ગલજૈ રસૈઃ||૩૪|| સર્વાનભિભવેન્મેહાન્ સુબહૂપદ્રવાનપિ| ગણ્ડમાલાર્બુદગ્રન્થિસ્થૌલ્યકુષ્ઠભગન્દરાન્||૩૫|| કૃમિશ્લીપદશોફાંશ્ચ પરં ચૈતદ્રસાયનમ્| |૩૬|

સ૦-સારાઃ-અસનખદિરાદયઃ, તેષાં જલૈઃ-ક્વાથૈઃ, શિલાહ્વયાત્તુલાં સુભાવિતાં પીત્વા સારામ્બુનૈવ જાઙ્ગલપ્રાણિમાંસજૈ રસૈઃ શાલીનદન્ સર્વાન્મેહાન્ સુબહૂપદ્રવાનપિ જયેત્, ગણ્ડમાલાદીંશ્ચ| ઇદં ચોત્કૃષ્ટમ્ રસાયનમ્|

Adhikarana adhane pramehiNi munivartanAdi (36-37) · Śloka 37

| અધનશ્છત્રપાદત્રરહિતો મુનિવર્તનઃ||૩૬|| યોજનાનાં શતં યાયાત્ખનેદ્વા સલિલાશયાન્| ગોશકૃન્મૂત્રવૃત્તિર્વા ગોભિરેવ સહ ભ્રમેત્||૩૭||

સ૦-ધનરહિતઃ પ્રમેહી છત્રપાદત્રરહિતો મુનિવૃત્તિઃ સન્ યોજનાનાં શતં યાયાત્| અથવા, સલિલાશયાન્ ખનેત્| અથવા, ગોશકૃન્મૂત્રવર્તનો ગોભિરેવ સહ ભ્રમેત્|

Adhikarana kRushe bRuMhaNam (38) · Śloka 38

બૃંહયેદૌષધાહારૈરમેદોમૂત્રલૈઃ કૃશમ્| |૩૮|

સ૦-કૃશં નરમૌષધયુક્તૈરાહારૈર્બૃંહયેત્| કિમ્ભૂતૈઃ અમેદોમૂત્રકરૈઃ|

Adhikarana piTikAnAM cikitsA (38-39) · Śloka 39

| શરાવિકાદ્યાઃ પિટિકાઃ શોફવત્સમુપાચરેત્||૩૮|| અપક્વા વ્રણવત્પક્વાઃ| |૩૯|

સ૦-"શરાવિકા કચ્છપિકા" (હૃ. નિ. અ. ૧૦|૨૫) ઇત્યાદ્યાઃ પિટિકા અપક્વાઃ સતીઃ શોફવદુપક્રમેત્| પક્વાઃ પુનર્વ્રણવદુપાચરેત્|

Adhikarana piTikAnAM prAgrUpe kShIrivRukShajalAdipAnam, piTikAnAM prAgrUpe tIkShNaM shodhanam (39-40) · Śloka 40

તાસાં પ્રાગ્રૂપ એવ ચ| ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુ પાનાયબસ્તમૂત્રં ચ શસ્યતે||૩૯|| તીક્ષ્ણં ચ શોધનં, પ્રાયો દુર્વિરેચ્યા હિ મેહિનઃ| |૪૦|

સ૦-તાસાં ચ પૂર્વરૂપાવસ્થાયામેવ ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુ પાનાય શસ્યતે છાગમૂત્રં ચ| તથા, શોધનં-વિરેચનં, તીક્ષ્ણં શસ્યતે| કુતઃ ? ઇત્યાહ-યસ્માત્ પ્રમેહિણો દુઃખેન વિરેચયિતું શક્યાઃ|

Adhikarana piTikAnAM vraNaropaNaM tailam, piTikAnAM udvartanakaShAyaH, piTikAnAM pariShekakaShAyaH (40-41) · Śloka 41

| તૈલમેલાદિના કુર્યાદ્ગણેન વ્રણરોપણમ્||૪૦|| ઉદ્વર્તને કષાયં તુ વર્ગેણારગ્વધાદિના| પરિષેકોઽસનાદ્યેન પાનાન્ને વત્સકાદિના||૪૧||

સ૦-"એલાયુગ્મ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૪૩) ઇત્યાદિના ગણેન તૈલં વ્રણરોપણં કુર્યાત્| ઉદ્વર્તને "આરગ્વધેન્દ્રયવ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૧૭) ઇત્યાદિના ગણેન કષાયં કુર્યાત્| "અસનતિનિશ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૧૯) ઇત્યાદિના પરિષેકહ્ સ્યાત્| પાનમન્નં ચ "વત્સકમૂર્વા' (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૩૩) ઇત્યાદિના સંસ્કૃતં કુર્યાત્|

Adhikarana piTikAnAM pAThAdicUrNaM navAyasaM ca (42-43) · Śloka 43

પાઠાચિત્રકશાર્ઙ્ગષ્ટાસારિવાકણ્ટકારિકાઃ| સપ્તાહ્વં કૌટજં મૂલં સોમવલ્કં નૃપદ્રુમમ્||૪૨|| સઞ્ચૂર્ણ્ય મધુના લિહ્યાત્તદ્વચ્ચૂર્ણં નવાયસમ્| |૪૩|

સ૦-પાઠાદીન્ સઞ્ચૂર્ણ્ય મધુનાઽવલેહયેત્| નવાયસં ચૂર્ણં તદ્વત્-માક્ષિકેણ લિહ્યાત્|

Adhikarana madhumehinaH shilAjaturasAyanAt punarnavatvam (12) · Śloka 12

મધુમેહિત્વમાપન્નો ભિષગ્ભિઃ પરિવર્જિતઃ||૪૩|| શિલાજતુતુલામદ્યાત્પ્રમેહાર્તઃ પુનર્નવઃ| ૪૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને પ્રમેહચિકિત્સિતં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||

સ૦-મધુમેહિત્વમપિ પ્રાપ્તો ભિષગ્ભિશ્ચ પરિવર્જિતો મેહી શિલાજતુપલશતં [ અદ્યાત્- ] સેવનં કુર્યાત્| કૃતશિલાજતુતુલશ્ચાસૌ પુનર્નવો ભવતિ| ખારણાદે ચ વિશેષોપક્રમા ઉક્તાઃ| યથા-"અશ્વત્થચન્દનાગરુપાઠાક્વાથો જલાભમેહે તુ| ઇક્ષુરસાભે પાઠાકૃમિહન્તૃસમ્બન્ધનઃ ક્વાથઃ|| સાન્દ્રાકારે મેહે હિતાઽઽઢકી કર્ણિકારો વા| ક્વાથસ્તથાઽર્જુનસ્ય પાતવ્યો વારુણીમેહે|| પિષ્ટે સસિતા રજની પાતવ્યા શિશિરતોયેન| નિમ્બશ્ચ શુક્રમેહે તપ્તજલેનાથવા સુરયા|| સિકતામેહે ચિત્રકબાહ્લીકકુષ્ઠનિઃક્વાથઃ| શીતલમેહે ક્વાથઃ પિચુમન્દકૃતશ્ચ પાતવ્યઃ|| પાષાણભિત્તુ સુરયા ક્વથિતઃ શસ્તઃ શનૈર્મેહે| ગોક્ષુરકસ્ય કષાયો લાલામેહે ફલત્રિકેણ સહ|| શલ્લક્યુશીરસૈન્ધવવચા હિતાઃ ક્ષારમેહિનઃ પિષ્ટાઃ| ક્વથિતાશ્ચ નીલમેહે રોધ્રસમઙ્ગાકદમ્બાઃ સ્યુઃ|| ક્વાથો બિભીતકસ્ય તુ કલ્કો વા કાલમેહિનાં શસ્તઃ| ધાતકિપદ્મકવિકસાક્વાથઃ કલ્કોઽપિ વા નિશામેહે|| માઞ્જિષ્ઠે સ્યુસ્ત્રિફલા જલદં જલપદ્મકં રોધ્રમ્| લોહિતમેહે યુઞ્જ્યાત્ત્રિફલાક્વાથેન સંયુતં ગિરિજમ્|| વાલકં ત્રિવૃતા ધાત્રી મુસ્તં ચ સરસાઞ્જનમ્| કટુકાતિવિષારોધ્રં ખાદિરેણામ્ભસા પિબેત્|| પ્રાયઃ શોધનમેતદ્ધિ પ્રધાનં સમુદાહૃતમ્|" ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને પ્રમેહચિકિત્સિતં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૨||