12. pramēhacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana pramehacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ પ્રમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )|૩|

Adhikarana pramehe vamanarecane, pramehe AsthApanam, shuddhe mAMsarasaistarpaNam (1-3) · Śloka 3

મોહિનો બલિનઃ કુર્યાદાદૌ વમનરેચને| સ્નિગ્ધસ્ય સર્ષપારિષ્ટનિકુમ્ભાક્ષકરઞ્જજૈઃ||૧|| તૈલૈસ્ત્રિકણ્ટકાદ્યેન યથાસ્વં સાધિતેન વા| સ્નેહેન મુસ્તદેવાહ્વનાગરપ્રતિવાપવત્||૨|| સુરસાદિકષાયેણ દદ્યાદાસ્થાપનં તતઃ| ન્યગ્રોધાદેસ્તુ પિત્તાર્તં રસૈઃ શુદ્ધં ચ તર્પયેત્||૩||

Adhikarana atyapatarpaNe mUtragrahAdyAH, tato~anubandharakShArthaM shamanAni (4) · Śloka 4

મૂત્રગ્રહરુજાગુલ્મક્ષયાદ્યાસ્ત્વપતર્પણાત્| તતોઽનુબન્ધરક્ષાર્થં શમનાનિ પ્રયોજયેત્||૪||

Adhikarana ashodhye pramehe ca shamanAni (5) · Śloka 5

અસંશોધ્યસ્ય તાન્યેવ સર્વમેહેષુ પાયયેત્| |૫|

Adhikarana sarvaprameheShu haridrAyogaH, dArvpAdikvAthaH, citrakAdikvAthaH guDUcIsvarasaH, AmalakasvarasaH (5-7) · Śloka 7

| ધાત્રીરસપ્લુતાં પ્રાહ્ણે હરિદ્રાં માક્ષિકાન્વિતામ્||૫|| દાર્વીસુરાહ્વત્રિફલામુસ્તા વા ક્વથિતા જલે| ચિત્રકત્રિફલાદાર્વીકલિઙ્ગાન્ વા સમાક્ષિકાન્||૬|| મધુયુક્તં ગુડૂચ્યા વા રસમામલકસ્ય વા| |૭|

Adhikarana kaPapramehe rodhrAdikaShAyaH, pAThAdikaShAyaH, gAyatryAdikaShAyaH, pittapramehe ushIrAdikAShAyaH, paTolAdikaShAyaH, rodhrAmbvAdikaShAyaH (7-8) · Śloka 8

રોધ્રાભયાતોયદકટ્ફલાનાં પાઠાવિડઙ્ગાર્જુનધન્વનાનામ્| ગાયત્રિદાર્વીકૃમિહૃદ્ધવાનાં કફે ત્રયઃ ક્ષૌદ્રયુતાઃ કષાયાઃ||૭|| ઉશીરરોધ્રાર્જુનચન્દનાનાં પટોલનિમ્બામલકામૃતાનામ્| રોધ્રામ્બુકાલીયકધાતકીનાં પિત્તે ત્રયઃ ક્ષૌદ્રયુતાઃ કષાયાઃ||૮||

Adhikarana pramehe eBiH saMskRutaM pAnAnnam (9) · Śloka 9

| યથાસ્વમેભિઃ પાનાન્નં યવગોધૂમભાવનાઃ||૯||

Adhikarana vAtapramehe snehAH saMskRutAH (10) · Śloka 10

વાતોલ્બણેષુ સ્નેહાંશ્ચ પ્રમેહેષુ પ્રકલ્પયેત્| |૧૦|

Adhikarana sarvapramehe yavAnAM vikRutiH, tRuNadhAnyAni, mudgAdidhAnyAni, SrIkukkuTaH khalaH, kapitthAdiPalAni, tatkRutA rAgaShADavAH, tiktAni shAkAni, madhu triPalA ca, shuShkA BakShyAH, shUlyAni dhanvamAMsAni, ayaskRutiH, jIrNA madhvariShTAdayaH, asanAdisArAdijalam (10-14) · Śloka 14

| અપૂપસક્તુવાટ્યાદિર્યવાનાં વિકૃતિર્હિતા||૧૦|| ગજાશ્વગુદમુક્તાનામથવા વેણુજન્મનામ્| તૃણધાન્યાનિ મુદ્ગાદ્યાઃ શાલિર્જીર્ણઃ સષષ્ટિકઃ||૧૧|| શ્રીકુક્કુટોઽમ્લઃ ખલકસ્તિલસર્ષપકિટ્ટજઃ| કપિત્થં તિન્દુકં જમ્બૂસ્તત્કૃતા રાગષાડવાઃ||૧૨|| તિક્તં શાકં મધુ શ્રેષ્ઠા ભક્ષ્યાઃ શુષ્કાઃ સસક્તવઃ| ધન્વમાંસાનિ શૂલ્યાનિ પરિશુષ્કાણ્યયસ્કૃતિઃ||૧૩|| મધ્વરિષ્ટાસવા જીર્ણાઃ સીધુઃ પક્વરસોદ્ભવઃ| તથાઽસનાદિસારામ્બુ દર્ભામ્ભો માક્ષિકોદકમ્||૧૪||

Adhikarana sarvaprameheShu yavasaktuvisheShaH (15) · Śloka 15

વાસિતેષુ વરાક્વાથે શર્વરીં શોષિતેષ્વહઃ| યવેષુ સુકૃતાન્ સક્તૂન્ સક્ષૌદ્રાન્ સીધુના પિબેત્||૧૫||

Adhikarana kaPapitapramehe shAlAdipuShpa cUrNam (16-17) · Śloka 17

શાલસપ્તાહ્વકમ્પિલ્લવૃક્ષકાક્ષકપિત્થજમ્| રોહીતકં ચ કુસુમં મધુનાઽદ્યાત્સુચૂર્ણિતમ્||૧૬|| કફપિત્તપ્રમેહેષુ પિબેદ્ધાત્રીરસેન વા| |૧૭|

Adhikarana vAtakaPaje trikaNTakAdi tailam pittaje trikaNTakAdighRutam vAtapittaje kaPapittaje ca ghRutatailam (17-19) · Śloka 19

| ત્રિકણ્ટકનિશારોધ્રસોમવલ્કવચાર્જુનૈઃ||૧૭|| પદ્મકાશ્મન્તકારિષ્ટચન્દનાગુરુદીપ્યકૈઃ| પટોલમુસ્તમઞ્જિષ્ઠામાદ્રીભલ્લાતકૈઃ પચેત્||૧૮|| તૈલં વાતકફે પિત્તે ઘૃતં મિશ્રેષુ મિશ્રકમ્| |૧૯|

Adhikarana sarvapramehe dhAnvantaraM ghRutam (19-24) · Śloka 24

| દશમૂલશઠીદન્તીસુરાહ્વં દ્વિપુનર્નવમ્||૧૯|| મૂલં સ્નુગર્કયોઃ પથ્યાં ભૂકદમ્બમરુષ્કરમ્| કરઞ્જૌ વરુણાન્મૂલં પિપ્પલ્યાઃ પૌષ્કરં ચ યત્||૨૦|| પૃથગ્ દશપલં પ્રસ્થાન્ યવકોલકુલત્થતઃ| ત્રીંશ્ચાષ્ટગુણિતે તોયે વિપચેત્પાદવર્તિના||૨૧|| તેન દ્વિપિપ્પલીચવ્યવચાનિચુલરોહિષૈઃ| ત્રિવૃદ્વિડઙ્ગકમ્પિલ્લભાર્ગીવિશ્વૈશ્ચ સાધયેત્||૨૨|| પ્રસ્થં ઘૃતાજ્જયેત્સર્વાંસ્તન્મેહાન્ પિટિકા વિષમ્| પાણ્ડુવિદ્રધિગુલ્માર્શઃશોષશોફગરોદરમ્||૨૩|| શ્વાસં કાસં વમિં વૃદ્ધિં પ્લીહાનં વાતશોણિતમ્| કુષ્ઠોન્માદાવપસ્મારં ધાન્વન્તરમિદં ઘૃતમ્||૨૪||

Adhikarana sarvapramehe rodhrAsavaH (25-28) · Śloka 28

રોધ્રમૂર્વાશઠીવેલ્લભાર્ગીનતનખપ્લવાન્| કલિઙ્ગકુષ્ઠક્રમુકપ્રિયઙ્ગ્વતિવિષાગ્નિકાન્||૨૫|| દ્વે વિશાલે ચતુર્જાતં ભૂનિમ્બં કટુરોહિણીમ્| યવાનીં પૌષ્કરં પાઠાં ગ્રન્થિં ચવ્યં ફલત્રયમ્||૨૬|| કર્ષાંશમમ્બુકલશે પાદશેષે સ્રુતે હિમે| દ્વૌ પ્રસ્થૌ માક્ષિકાત્ક્ષિપ્ત્વા રક્ષેત્પક્ષમુપેક્ષયા||૨૭|| રોધ્રાસવોઽયં મેહર્શઃશ્વિત્રકુષ્ઠારુચિકૃમીન્| પાણ્ડુત્વં ગ્રહણીદોષં સ્થૂલતાં ચ નિયચ્છતિ||૨૮||

Adhikarana sarvapramehe ayaskRutiH (29-32) · Śloka 32

સાધયેદસનાદીનાં પલાનાં વિંશતિં પૃથક્| દ્વિવહેઽપાં ક્ષિપેત્તત્ર પાદસ્થે દ્વે શતે ગુડાત્||૨૯|| ક્ષૌદ્રાઢકાર્ધં પલિકં વત્સકાદિં ચ કલ્કિતમ્| તત્ક્ષૌદ્રપિપ્પલીચૂર્ણપ્રદિગ્ધે ઘૃતભાજને||૩૦|| સ્થિતં દૃઢે જતુસૃતે યવરાશૌ નિધાપયેત્| ખદિરાઙ્ગારતપ્તાનિ બહુશોઽત્ર નિમજ્જયેત્||૩૧|| તનૂનિ તીક્ષ્ણલોહસ્ય પત્રાણ્યાલોહસઙ્ક્ષયાત્| અયસ્કૃતિઃ સ્થિતા પીતા પૂર્વસ્માદધિકા ગુણૈઃ||૩૨||

Adhikarana sarvapramehe udvartanavyAyAmAdi (33) · Śloka 33

રૂક્ષમુદ્વર્તનં ગાઢં વ્યાયામો નિશિ જાગરઃ| યચ્ચાન્યચ્છ્લેષ્મમેદોઘ્નં બહિરન્તશ્ચ તદ્ધિતમ્||૩૩||

Adhikarana sarvapramehe shilAjaturasAyanam (34-36) · Śloka 36

સુભાવિતાં સારજલૈસ્તુલાં પીત્વા શિલોદ્ભવાત્| સારામ્બુનૈવ ભુઞ્જાનઃ શાલીન્ જાઙ્ગલજૈ રસૈઃ||૩૪|| સર્વાનભિભવેન્મેહાન્ સુબહૂપદ્રવાનપિ| ગણ્ડમાલાર્બુદગ્રન્થિસ્થૌલ્યકુષ્ઠભગન્દરાન્||૩૫|| કૃમિશ્લીપદશોફાંશ્ચ પરં ચૈતદ્રસાયનમ્| |૩૬|

Adhikarana adhane pramehiNi munivartanAdi (36-37) · Śloka 37

| અધનશ્છત્રપાદત્રરહિતો મુનિવર્તનઃ||૩૬|| યોજનાનાં શતં યાયાત્ખનેદ્વા સલિલાશયાન્| ગોશકૃન્મૂત્રવૃત્તિર્વા ગોભિરેવ સહ ભ્રમેત્||૩૭||

Adhikarana kRushe bRuMhaNam (38) · Śloka 38

બૃંહયેદૌષધાહારૈરમેદોમૂત્રલૈઃ કૃશમ્| |૩૮|

Adhikarana piTikAnAM cikitsA (38-39) · Śloka 39

| શરાવિકાદ્યાઃ પિટિકાઃ શોફવત્સમુપાચરેત્||૩૮|| અપક્વા વ્રણવત્પક્વાઃ| |૩૯|

Adhikarana piTikAnAM prAgrUpe kShIrivRukShajalAdipAnam, piTikAnAM prAgrUpe tIkShNaM shodhanam (39-40) · Śloka 40

તાસાં પ્રાગ્રૂપ એવ ચ| ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુ પાનાયબસ્તમૂત્રં ચ શસ્યતે||૩૯|| તીક્ષ્ણં ચ શોધનં, પ્રાયો દુર્વિરેચ્યા હિ મેહિનઃ| |૪૦|

Adhikarana piTikAnAM vraNaropaNaM tailam, piTikAnAM udvartanakaShAyaH, piTikAnAM pariShekakaShAyaH (40-41) · Śloka 41

| તૈલમેલાદિના કુર્યાદ્ગણેન વ્રણરોપણમ્||૪૦|| ઉદ્વર્તને કષાયં તુ વર્ગેણારગ્વધાદિના| પરિષેકોઽસનાદ્યેન પાનાન્ને વત્સકાદિના||૪૧||

Adhikarana piTikAnAM pAThAdicUrNaM navAyasaM ca (42-43) · Śloka 43

પાઠાચિત્રકશાર્ઙ્ગષ્ટાસારિવાકણ્ટકારિકાઃ| સપ્તાહ્વં કૌટજં મૂલં સોમવલ્કં નૃપદ્રુમમ્||૪૨|| સઞ્ચૂર્ણ્ય મધુના લિહ્યાત્તદ્વચ્ચૂર્ણં નવાયસમ્| |૪૩|

Adhikarana madhumehinaH shilAjaturasAyanAt punarnavatvam (12) · Śloka 12

મધુમેહિત્વમાપન્નો ભિષગ્ભિઃ પરિવર્જિતઃ||૪૩|| શિલાજતુતુલામદ્યાત્પ્રમેહાર્તઃ પુનર્નવઃ| ૪૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને પ્રમેહચિકિત્સિતં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||