12. pramēhacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

മൂത്രാഘാതചികിത്സിതാദനന്തരമ് പ്രമേഹചികിത്സിതവ്യാഖ്യാനമുപക്രമ്യതേ|

Adhikarana pramehacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

അഥാതഃ പ്രമേഹചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| )|൩|

സ൦-സമ്ബന്ധശ്ചാസ്യ പൂര്വവദ്ബോധ്യഃ|

Adhikarana pramehe vamanarecane, pramehe AsthApanam, shuddhe mAMsarasaistarpaNam (1-3) · Śloka 3

മോഹിനോ ബലിനഃ കുര്യാദാദൌ വമനരേചനേ| സ്നിഗ്ധസ്യ സര്ഷപാരിഷ്ടനികുമ്ഭാക്ഷകരഞ്ജജൈഃ||൧|| തൈലൈസ്ത്രികണ്ടകാദ്യേന യഥാസ്വം സാധിതേന വാ| സ്നേഹേന മുസ്തദേവാഹ്വനാഗരപ്രതിവാപവത്||൨|| സുരസാദികഷായേണ ദദ്യാദാസ്ഥാപനം തതഃ| ന്യഗ്രോധാദേസ്തു പിത്താര്തം രസൈഃ ശുദ്ധം ച തര്പയേത്||൩||

സ൦-ബലവതോ മേഹിനഃ പുംസോऽപരേഭ്യ ഉപക്രമേഭ്യസ്തത്തദ്യോഗ്യേഭ്യഃ പ്രഥമം വമനവിരേചനേ കുര്യാന്മേഹക്ലേദപ്രശമനായ| കിമ്ഭൂതസ്യ ? സര്ഷപാദിജൈസ്തൈലൈഃ സ്നിഗ്ധസ്യ, ത്രികണ്ടകാദ്യേന വാ സ്നേഹേനസ്നിഗ്ധസ്യ, "ത്രികണ്ടകനിശാരോധ്ര" (ശ്ലോ. ൧൭) ഇത്യാദിസ്നേഹോ വക്ഷ്യമാണഃ, യഥാസ്വം ദോഷസാത്മ്യാദിവശാദ്ദ്രവ്യൈഃ സാധിതേന വാ സ്നേഹേന സ്നിഗ്ധസ്യ| തതോ-വമനവിരേചനകരണാദനന്തരം ജാതബലായ മേഹിനേ, "സുരസയുഗ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൩൦) ഇത്യാദേഃ സമ്ബന്ധിനാ കഷായേണാസ്ഥാപനം ദദ്യാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? മുസ്താദിപ്രതിവാപവത്| സ പ്രതിവാപോ വിദ്യതേ യസ്യ തദേവമ്| പിത്തലേ പുനഃ "ന്യഗ്രോധപിപ്പല" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൪൧) ഇത്യാദേഃ കഷായേണാസ്ഥാപനം ദദ്യാത്| പ്രതിവാപാന്തരാനിര്ദേശാദത്ര പൂര്വോക്ത ഏവ പ്രതിവാപോ യോജ്യഃ| അനന്തരം ശുദ്ധം പ്രമേഹിണം രസൈസ്തര്പയേത്| യദ്യപി രസൈരിതി സാമാന്യനിര്ദേശാത്ത്രിവിധദേശസഞ്ജാതപ്രാണിമാംസരസൈസ്തര്പണം പ്രാപ്തം തഥാऽപി യോഗ്യതാവശാത് ജാങ്ഗലപ്രാണിമാംസരസൈസ്തര്പയേദിതി ബോധ്യമ്, ന ത്വാനൂപാദിമാംസരസൈരിതി| തേഷാം മേദോമൂത്രകഫാവഹത്വേന വ്യാധിവര്ധനഹേതുത്വാത്|

Adhikarana atyapatarpaNe mUtragrahAdyAH, tato~anubandharakShArthaM shamanAni (4) · Śloka 4

മൂത്രഗ്രഹരുജാഗുല്മക്ഷയാദ്യാസ്ത്വപതര്പണാത്| തതോऽനുബന്ധരക്ഷാര്ഥം ശമനാനി പ്രയോജയേത്||൪||

സ൦-യതോऽപതര്പണാന്മൂത്രഗ്രഹാദീനി ജായന്തേ തതോ ഹേതോരനുബന്ധരക്ഷാര്ഥം ശമനാനി പ്രയോജയേത്| അന്യഥാ പ്രമേഹ ഉപശാന്തോऽപി നിദാനലേശമാസാദ്യ പുനഃ പ്രാദുര്ഭവേത്| നനു, മൂത്രഗ്രഹാദീന്യേതാവദസ്തു ശേഷാ ആദിശബ്ദേനൈവ ഗ്രഹീഷ്യന്തേ| കിം മൂത്രഗ്രഹരുജാഗുല്മക്ഷയാദ്യാ ഇതി ? സത്യമ്| മൂത്രഗ്രഹരുജാഗുല്മക്ഷയാ യഥാऽവശ്യമപതര്പണാത് പ്രമേഹിണോ ജായന്തേ തഥാ നാപരേ തജ്ജാതീയാ ഇതി|

Adhikarana ashodhye pramehe ca shamanAni (5) · Śloka 5

അസംശോധ്യസ്യ താന്യേവ സര്വമേഹേഷു പായയേത്| |൫|

സ൦-അസംശോധ്യോ-വമനേ ഗര്ഭിണ്യാദിഃ, വിരേകേ നവജ്വരാദിഃ, ഏതസ്യാസംശോധ്യസ്യ താന്യേവ-ശമനാനി, സര്വേഷു പ്രമേഹേഷു പായയേത്| ഏവേത്യവധാരണേ, ന തു ശോധനാദിരൂപമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana sarvaprameheShu haridrAyogaH, dArvpAdikvAthaH, citrakAdikvAthaH guDUcIsvarasaH, AmalakasvarasaH (5-7) · Śloka 7

| ധാത്രീരസപ്ലുതാം പ്രാഹ്ണേ ഹരിദ്രാം മാക്ഷികാന്വിതാമ്||൫|| ദാര്വീസുരാഹ്വത്രിഫലാമുസ്താ വാ ക്വഥിതാ ജലേ| ചിത്രകത്രിഫലാദാര്വീകലിങ്ഗാന് വാ സമാക്ഷികാന്||൬|| മധുയുക്തം ഗുഡൂച്യാ വാ രസമാമലകസ്യ വാ| |൭|

സ൦- ആമലകീരസാലോഡിതാം ഹരിദ്രാം സമാക്ഷികാം പ്രഭാതേ പായയേത്| ദാര്വീദേവദാരുവരാമുസ്താ ജലേ ക്വഥിതാ വാ പായയേത്| ചിത്രകാദീന് വാ ക്വഥിതാന് സമാക്ഷികാന് പായയേത്| സമാക്ഷികം ഗുഡൂചീരസം ധാത്രീരസം വാ|

Adhikarana kaPapramehe rodhrAdikaShAyaH, pAThAdikaShAyaH, gAyatryAdikaShAyaH, pittapramehe ushIrAdikAShAyaH, paTolAdikaShAyaH, rodhrAmbvAdikaShAyaH (7-8) · Śloka 8

രോധ്രാഭയാതോയദകട്ഫലാനാം പാഠാവിഡങ്ഗാര്ജുനധന്വനാനാമ്| ഗായത്രിദാര്വീകൃമിഹൃദ്ധവാനാം കഫേ ത്രയഃ ക്ഷൌദ്രയുതാഃ കഷായാഃ||൭|| ഉശീരരോധ്രാര്ജുനചന്ദനാനാം പടോലനിമ്ബാമലകാമൃതാനാമ്| രോധ്രാമ്ബുകാലീയകധാതകീനാം പിത്തേ ത്രയഃ ക്ഷൌദ്രയുതാഃ കഷായാഃ||൮||

സ൦-രോധ്രാദീനാം ശ്ലോകപാദോക്താനാം കഷായാഃ ക്ഷൌദ്രയുതാസ്ത്രയഃ കഫേ ഹിതാഃ| ഏവമുശീരാദീനാം മാക്ഷികാന്വിതാഃ കഷായാസ്ത്രയഃ പിത്തേ ഹിതാഃ| ഉപജാതിവൃത്തേ|

Adhikarana pramehe eBiH saMskRutaM pAnAnnam (9) · Śloka 9

| യഥാസ്വമേഭിഃ പാനാന്നം യവഗോധൂമഭാവനാഃ||൯||

സ൦-ഏഭീ രോധ്രാദിഭിര്യഥായോഗം പാനമന്നം ച കല്പയേത്| യവഗോധൂമഭാവനാശ്ച കല്പയേത്|

Adhikarana vAtapramehe snehAH saMskRutAH (10) · Śloka 10

വാതോല്ബണേഷു സ്നേഹാംശ്ച പ്രമേഹേഷു പ്രകല്പയേത്| |൧൦|

സ൦-വാതാധികേഷു പ്രമേഹേഷു സ്നേഹാംശ്ച തൈരേവ കല്പയേത്| ന കേവലമന്നഭാവനാഃ|

Adhikarana sarvapramehe yavAnAM vikRutiH, tRuNadhAnyAni, mudgAdidhAnyAni, SrIkukkuTaH khalaH, kapitthAdiPalAni, tatkRutA rAgaShADavAH, tiktAni shAkAni, madhu triPalA ca, shuShkA BakShyAH, shUlyAni dhanvamAMsAni, ayaskRutiH, jIrNA madhvariShTAdayaH, asanAdisArAdijalam (10-14) · Śloka 14

| അപൂപസക്തുവാട്യാദിര്യവാനാം വികൃതിര്ഹിതാ||൧൦|| ഗജാശ്വഗുദമുക്താനാമഥവാ വേണുജന്മനാമ്| തൃണധാന്യാനി മുദ്ഗാദ്യാഃ ശാലിര്ജീര്ണഃ സഷഷ്ടികഃ||൧൧|| ശ്രീകുക്കുടോऽമ്ലഃ ഖലകസ്തിലസര്ഷപകിട്ടജഃ| കപിത്ഥം തിന്ദുകം ജമ്ബൂസ്തത്കൃതാ രാഗഷാഡവാഃ||൧൨|| തിക്തം ശാകം മധു ശ്രേഷ്ഠാ ഭക്ഷ്യാഃ ശുഷ്കാഃ സസക്തവഃ| ധന്വമാംസാനി ശൂല്യാനി പരിശുഷ്കാണ്യയസ്കൃതിഃ||൧൩|| മധ്വരിഷ്ടാസവാ ജീര്ണാഃ സീധുഃ പക്വരസോദ്ഭവഃ| തഥാऽസനാദിസാരാമ്ബു ദര്ഭാമ്ഭോ മാക്ഷികോദകമ്||൧൪||

സ൦-യവാനാം വികൃതിരപൂപാദിഃ പ്രമേഹേ ഹിതാ| അഥവാ, യവാനാം ഗജാശ്വഗുദമുക്താനാമപൂപാദിവികൃതിര്ഹിതാ| വേണുജാനാം വാ യവാനാം വികൃതിര്ഹിതാ| തൃണധാന്യാനി-നീവാരശ്യാമാകാദീനി, തഥാ മുദ്ഗാദ്യാസ്തഥാ പുരാണശാലിഃ ഷഷ്ടികശ്ചേതി ഹിതാനി| ശ്രീകുക്കുടസംജ്ഞോऽമ്ലഃ ഖലകോ ഹിതഃ| കിമ്ഭൂതഃ ? തിലസര്ഷപകിട്ടജഃ,- തിലസര്ഷപപിണ്യാകജന്മാ തദുപാദാനകാരണോ ന മുദ്ഗാദ്യുപാദാനകാരണഃ, സ ച മാലവകേഷു പ്രസിദ്ധഃ, ആര്ദ്രകശകലനിസ്തുഷഗോധൂമാദിനാ ച ക്രിയതേ| തഥാ, കപിത്ഥാദയോ ഹിതാഃ| തൈഃ-കപിത്ഥാദിഭിഃ, കൃതാ രാഗാഃ ഷാഡവാശ്ച ഹിതാഃ| തിക്തശാകാദീനി ച ഹിതാനി| ശ്രേഷ്ഠാ-ത്രിഫലാ| ശൂല്യാനീതി ശൂലേ പക്വാനി| "ശൂലാത്പാകേ" ("ശൂലോഖാദ്യത്") ഇതി യത്| താനി ച സുപക്വത്വാത് പരിശുഷ്കാണി| തഥാ, അയസ്കൃതിഃ-വക്ഷ്യമാണാ (ശ്ലോ. ൨൯)| തഥാ, മധ്വാദയഃ പുരാണാഃ| പക്വരസജഃ സീധുഃ| തഥാ, അസനാദിസാരവര്ഗസ്യാമ്ഭോ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൧൯) ദര്ഭജലം മാക്ഷികോദകം ച ഹിതമ്|

Adhikarana sarvaprameheShu yavasaktuvisheShaH (15) · Śloka 15

വാസിതേഷു വരാക്വാഥേ ശര്വരീം ശോഷിതേഷ്വഹഃ| യവേഷു സുകൃതാന് സക്തൂന് സക്ഷൌദ്രാന് സീധുനാ പിബേത്||൧൫||

സ൦-തഥാ, യവേഷു സുകൃതാന് സക്തൂന് കൃത്വാ സക്ഷൌദ്രാന് സീധുനാ ആലോഡ്യ പിബേത്| പക്വരസോദ്ഭവേന തസ്യ യോഗതഃ സ ന സ്യാത്(?)| യവേഷ്വിതി നിമിത്തസപ്തമീ| കിമ്ഭൂതേഷു യവേഷു ? വരാക്വാഥേ-ത്രിഫലാകഷായേ, ശര്വരീം-സകലാം രാത്രിം, വാസിതേഷു-അഭിഷുതേഷു, അനന്തരമഹഃ ശോഷിതേഷു| തത്രാത്യന്തസംയോഗേ ദ്വിതീയാ|

Adhikarana kaPapitapramehe shAlAdipuShpa cUrNam (16-17) · Śloka 17

ശാലസപ്താഹ്വകമ്പില്ലവൃക്ഷകാക്ഷകപിത്ഥജമ്| രോഹീതകം ച കുസുമം മധുനാऽദ്യാത്സുചൂര്ണിതമ്||൧൬|| കഫപിത്തപ്രമേഹേഷു പിബേദ്ധാത്രീരസേന വാ| |൧൭|

സ൦-ശാലാദിജം പുഷ്പം സൂക്ഷ്മരജീകൃതം മധുനാऽദ്യാത്| കഫപിത്തപ്രമേഹേഷു ധാത്രീരസേന വാ പിബേത്|

Adhikarana vAtakaPaje trikaNTakAdi tailam pittaje trikaNTakAdighRutam vAtapittaje kaPapittaje ca ghRutatailam (17-19) · Śloka 19

| ത്രികണ്ടകനിശാരോധ്രസോമവല്കവചാര്ജുനൈഃ||൧൭|| പദ്മകാശ്മന്തകാരിഷ്ടചന്ദനാഗുരുദീപ്യകൈഃ| പടോലമുസ്തമഞ്ജിഷ്ഠാമാദ്രീഭല്ലാതകൈഃ പചേത്||൧൮|| തൈലം വാതകഫേ പിത്തേ ഘൃതം മിശ്രേഷു മിശ്രകമ്| |൧൯|

സ൦-ത്രികണ്ടകാദിഭിസ്തൈലം പചേദ്വാതകഫജേ പ്രമേഹേ| പിത്തജേ ഏഭിരേവ ഘൃതം പചേത്| മിശ്രേഷു ദോഷേഷു മിശ്രകം-ഘൃതതൈലം, പചേത്|

Adhikarana sarvapramehe dhAnvantaraM ghRutam (19-24) · Śloka 24

| ദശമൂലശഠീദന്തീസുരാഹ്വം ദ്വിപുനര്നവമ്||൧൯|| മൂലം സ്നുഗര്കയോഃ പഥ്യാം ഭൂകദമ്ബമരുഷ്കരമ്| കരഞ്ജൌ വരുണാന്മൂലം പിപ്പല്യാഃ പൌഷ്കരം ച യത്||൨൦|| പൃഥഗ് ദശപലം പ്രസ്ഥാന് യവകോലകുലത്ഥതഃ| ത്രീംശ്ചാഷ്ടഗുണിതേ തോയേ വിപചേത്പാദവര്തിനാ||൨൧|| തേന ദ്വിപിപ്പലീചവ്യവചാനിചുലരോഹിഷൈഃ| ത്രിവൃദ്വിഡങ്ഗകമ്പില്ലഭാര്ഗീവിശ്വൈശ്ച സാധയേത്||൨൨|| പ്രസ്ഥം ഘൃതാജ്ജയേത്സര്വാംസ്തന്മേഹാന് പിടികാ വിഷമ്| പാണ്ഡുവിദ്രധിഗുല്മാര്ശഃശോഷശോഫഗരോദരമ്||൨൩|| ശ്വാസം കാസം വമിം വൃദ്ധിം പ്ലീഹാനം വാതശോണിതമ്| കുഷ്ഠോന്മാദാവപസ്മാരം ധാന്വന്തരമിദം ഘൃതമ്||൨൪||

സ൦-സ്നുഗര്കമൂലമ്, കരഞ്ജമൂലമ്, വരുണമൂലമ്, പിപ്പലീമൂലമ്, പൌഷ്കരം ച യദിതി പുഷ്കരമൂലം ചേത്യര്ഥഃ| ദശമൂലാദികം പൃഥക്-പ്രത്യേകം, ദശപലപ്രമാണം യവകോലകുലത്ഥാംസ്ത്രീന് പ്രസ്ഥാംശ്ചാഷ്ടഗുണിതേ ജലേ ച വിപചേത്| തേന-ജലേന, പാദവര്തിനാ-പാദശേഷേണ, ദ്വിപിപ്പല്യാദിമിശ്ച [ കല്കീകൃതൈഃ ] സാമാന്യപരിഭാഷോക്തപ്രമാണാദ്ധൃതാത്പ്രസ്ഥം പചേത്| തദ്ധൃതം സര്വാന് പ്രമേഹാന് പിടികാദീംശ്ച ജയേത്|

Adhikarana sarvapramehe rodhrAsavaH (25-28) · Śloka 28

രോധ്രമൂര്വാശഠീവേല്ലഭാര്ഗീനതനഖപ്ലവാന്| കലിങ്ഗകുഷ്ഠക്രമുകപ്രിയങ്ഗ്വതിവിഷാഗ്നികാന്||൨൫|| ദ്വേ വിശാലേ ചതുര്ജാതം ഭൂനിമ്ബം കടുരോഹിണീമ്| യവാനീം പൌഷ്കരം പാഠാം ഗ്രന്ഥിം ചവ്യം ഫലത്രയമ്||൨൬|| കര്ഷാംശമമ്ബുകലശേ പാദശേഷേ സ്രുതേ ഹിമേ| ദ്വൌ പ്രസ്ഥൌ മാക്ഷികാത്ക്ഷിപ്ത്വാ രക്ഷേത്പക്ഷമുപേക്ഷയാ||൨൭|| രോധ്രാസവോऽയം മേഹര്ശഃശ്വിത്രകുഷ്ഠാരുചികൃമീന്| പാണ്ഡുത്വം ഗ്രഹണീദോഷം സ്ഥൂലതാം ച നിയച്ഛതി||൨൮||

സ൦-രോധ്രാദി പ്രത്യേകം കര്ഷപ്രമാണം ജലകലശേ പാദശേഷേ സ്രുതേ ശീതേ ച മാക്ഷികാത് ദ്വൌ പ്രസ്ഥൌ ക്ഷിപ്ത്വാ പക്ഷമാത്രമചലം കൃത്വാ രക്ഷേത്| അയം രോധ്രാസവോ മേഹാദീന്നാശയേത്|

Adhikarana sarvapramehe ayaskRutiH (29-32) · Śloka 32

സാധയേദസനാദീനാം പലാനാം വിംശതിം പൃഥക്| ദ്വിവഹേऽപാം ക്ഷിപേത്തത്ര പാദസ്ഥേ ദ്വേ ശതേ ഗുഡാത്||൨൯|| ക്ഷൌദ്രാഢകാര്ധം പലികം വത്സകാദിം ച കല്കിതമ്| തത്ക്ഷൌദ്രപിപ്പലീചൂര്ണപ്രദിഗ്ധേ ഘൃതഭാജനേ||൩൦|| സ്ഥിതം ദൃഢേ ജതുസൃതേ യവരാശൌ നിധാപയേത്| ഖദിരാങ്ഗാരതപ്താനി ബഹുശോऽത്ര നിമജ്ജയേത്||൩൧|| തനൂനി തീക്ഷ്ണലോഹസ്യ പത്രാണ്യാലോഹസങ്ക്ഷയാത്| അയസ്കൃതിഃ സ്ഥിതാ പീതാ പൂര്വസ്മാദധികാ ഗുണൈഃ||൩൨||

സ൦-അസനാദീനാം-"അസനതിനിശ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൧൯) ഇത്യാദിഗണോക്താനാം ദ്രവ്യാണാം, പൃഥക്-പ്രത്യേകം, പലാനാം വിംശതിം-വിംശതിപലാനി, അപാം ദ്വിവഹേ-ജലദ്രോണാഷ്ടകേ, സാധയേത്| തത്ര-തസ്മിന്, പാദശേഷേ ശൃതേ ശീതേ ച സതി ഗുഡസ്യ ദ്വേ ശതേ ക്ഷിപേത്| മാക്ഷികസ്യാര്ധാഢകമ്| "വത്സകമൂര്വാ' (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൩൩) ഇത്യാദികം ച പൃഥക് പാലികം കല്കിതം കൃത്വാ ക്ഷിപേത്| അനന്തരമന്തര്മാക്ഷികപിപ്പലീചൂര്ണപ്രലിപ്തേ ഘൃതഭാജനേ ദൃഢേ ജതുലിപ്തേ സ്ഥിതം യവരാശൌ സ്ഥാപയേത്| അനന്തരം ഖദിരാങ്ഗാരതപ്താനി തീക്ഷ്ണലോഹപത്രാണി തനൂനി പുനഃപുനരത്ര നിമജ്ജയേത്| യാവത്സങ്ക്ഷയം-വിലീനവൃത്തിത്വമായാന്തി| അയസ്കൃതിരിയം സ്ഥിതാ-സമ്പന്നാ, പീതാ പൂര്വസ്മാത്-രോധ്രാസവാത്, ഗുണൈരധികാ| അത്ര ച സങ്ഗ്രഹോക്താദ്ദശമൂലാരിഷ്ടാദയസഃ പരിമാണം കല്പ്യം പ്രായോऽത്ര പ്രസ്ഥമാത്രമ്| ഏവമന്യത്രാപി ദ്രവദ്രവ്യമപേക്ഷ്യ നാരസിംഹഘൃതാദൌ (ഹൃ. ഉ. അ. ൩൯|൧൭൦) അനയൈവ ദിശാऽയസഃ പരിമാണം കല്പനീയമ്|

Adhikarana sarvapramehe udvartanavyAyAmAdi (33) · Śloka 33

രൂക്ഷമുദ്വര്തനം ഗാഢം വ്യായാമോ നിശി ജാഗരഃ| യച്ചാന്യച്ഛ്ലേഷ്മമേദോഘ്നം ബഹിരന്തശ്ച തദ്ധിതമ്||൩൩||

സ൦-തസ്മിന്പ്രമേഹ ഉദ്വര്തനം രൂക്ഷം തഥാ ഗാഢം-ന തു ശിഥിലം, ഹിതമ്| തഥാ വ്യായാമരാത്രിജാഗരൌ ച| അപരമപി യദേവംപ്രായം ശ്ലേഷ്മമേദോഹരം ബഹിരന്തശ്ച, തച്ച പ്രമേഹിണേ ഹിതമ്|

Adhikarana sarvapramehe shilAjaturasAyanam (34-36) · Śloka 36

സുഭാവിതാം സാരജലൈസ്തുലാം പീത്വാ ശിലോദ്ഭവാത്| സാരാമ്ബുനൈവ ഭുഞ്ജാനഃ ശാലീന് ജാങ്ഗലജൈ രസൈഃ||൩൪|| സര്വാനഭിഭവേന്മേഹാന് സുബഹൂപദ്രവാനപി| ഗണ്ഡമാലാര്ബുദഗ്രന്ഥിസ്ഥൌല്യകുഷ്ഠഭഗന്ദരാന്||൩൫|| കൃമിശ്ലീപദശോഫാംശ്ച പരം ചൈതദ്രസായനമ്| |൩൬|

സ൦-സാരാഃ-അസനഖദിരാദയഃ, തേഷാം ജലൈഃ-ക്വാഥൈഃ, ശിലാഹ്വയാത്തുലാം സുഭാവിതാം പീത്വാ സാരാമ്ബുനൈവ ജാങ്ഗലപ്രാണിമാംസജൈ രസൈഃ ശാലീനദന് സര്വാന്മേഹാന് സുബഹൂപദ്രവാനപി ജയേത്, ഗണ്ഡമാലാദീംശ്ച| ഇദം ചോത്കൃഷ്ടമ് രസായനമ്|

Adhikarana adhane pramehiNi munivartanAdi (36-37) · Śloka 37

| അധനശ്ഛത്രപാദത്രരഹിതോ മുനിവര്തനഃ||൩൬|| യോജനാനാം ശതം യായാത്ഖനേദ്വാ സലിലാശയാന്| ഗോശകൃന്മൂത്രവൃത്തിര്വാ ഗോഭിരേവ സഹ ഭ്രമേത്||൩൭||

സ൦-ധനരഹിതഃ പ്രമേഹീ ഛത്രപാദത്രരഹിതോ മുനിവൃത്തിഃ സന് യോജനാനാം ശതം യായാത്| അഥവാ, സലിലാശയാന് ഖനേത്| അഥവാ, ഗോശകൃന്മൂത്രവര്തനോ ഗോഭിരേവ സഹ ഭ്രമേത്|

Adhikarana kRushe bRuMhaNam (38) · Śloka 38

ബൃംഹയേദൌഷധാഹാരൈരമേദോമൂത്രലൈഃ കൃശമ്| |൩൮|

സ൦-കൃശം നരമൌഷധയുക്തൈരാഹാരൈര്ബൃംഹയേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ അമേദോമൂത്രകരൈഃ|

Adhikarana piTikAnAM cikitsA (38-39) · Śloka 39

| ശരാവികാദ്യാഃ പിടികാഃ ശോഫവത്സമുപാചരേത്||൩൮|| അപക്വാ വ്രണവത്പക്വാഃ| |൩൯|

സ൦-"ശരാവികാ കച്ഛപികാ" (ഹൃ. നി. അ. ൧൦|൨൫) ഇത്യാദ്യാഃ പിടികാ അപക്വാഃ സതീഃ ശോഫവദുപക്രമേത്| പക്വാഃ പുനര്വ്രണവദുപാചരേത്|

Adhikarana piTikAnAM prAgrUpe kShIrivRukShajalAdipAnam, piTikAnAM prAgrUpe tIkShNaM shodhanam (39-40) · Śloka 40

താസാം പ്രാഗ്രൂപ ഏവ ച| ക്ഷീരിവൃക്ഷാമ്ബു പാനായബസ്തമൂത്രം ച ശസ്യതേ||൩൯|| തീക്ഷ്ണം ച ശോധനം, പ്രായോ ദുര്വിരേച്യാ ഹി മേഹിനഃ| |൪൦|

സ൦-താസാം ച പൂര്വരൂപാവസ്ഥായാമേവ ക്ഷീരിവൃക്ഷാമ്ബു പാനായ ശസ്യതേ ഛാഗമൂത്രം ച| തഥാ, ശോധനം-വിരേചനം, തീക്ഷ്ണം ശസ്യതേ| കുതഃ ? ഇത്യാഹ-യസ്മാത് പ്രമേഹിണോ ദുഃഖേന വിരേചയിതും ശക്യാഃ|

Adhikarana piTikAnAM vraNaropaNaM tailam, piTikAnAM udvartanakaShAyaH, piTikAnAM pariShekakaShAyaH (40-41) · Śloka 41

| തൈലമേലാദിനാ കുര്യാദ്ഗണേന വ്രണരോപണമ്||൪൦|| ഉദ്വര്തനേ കഷായം തു വര്ഗേണാരഗ്വധാദിനാ| പരിഷേകോऽസനാദ്യേന പാനാന്നേ വത്സകാദിനാ||൪൧||

സ൦-"ഏലായുഗ്മ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൪൩) ഇത്യാദിനാ ഗണേന തൈലം വ്രണരോപണം കുര്യാത്| ഉദ്വര്തനേ "ആരഗ്വധേന്ദ്രയവ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൧൭) ഇത്യാദിനാ ഗണേന കഷായം കുര്യാത്| "അസനതിനിശ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൧൯) ഇത്യാദിനാ പരിഷേകഹ് സ്യാത്| പാനമന്നം ച "വത്സകമൂര്വാ' (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൩൩) ഇത്യാദിനാ സംസ്കൃതം കുര്യാത്|

Adhikarana piTikAnAM pAThAdicUrNaM navAyasaM ca (42-43) · Śloka 43

പാഠാചിത്രകശാര്ങ്ഗഷ്ടാസാരിവാകണ്ടകാരികാഃ| സപ്താഹ്വം കൌടജം മൂലം സോമവല്കം നൃപദ്രുമമ്||൪൨|| സഞ്ചൂര്ണ്യ മധുനാ ലിഹ്യാത്തദ്വച്ചൂര്ണം നവായസമ്| |൪൩|

സ൦-പാഠാദീന് സഞ്ചൂര്ണ്യ മധുനാऽവലേഹയേത്| നവായസം ചൂര്ണം തദ്വത്-മാക്ഷികേണ ലിഹ്യാത്|

Adhikarana madhumehinaH shilAjaturasAyanAt punarnavatvam (12) · Śloka 12

മധുമേഹിത്വമാപന്നോ ഭിഷഗ്ഭിഃ പരിവര്ജിതഃ||൪൩|| ശിലാജതുതുലാമദ്യാത്പ്രമേഹാര്തഃ പുനര്നവഃ| ൪൩ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ പ്രമേഹചികിത്സിതം നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||

സ൦-മധുമേഹിത്വമപി പ്രാപ്തോ ഭിഷഗ്ഭിശ്ച പരിവര്ജിതോ മേഹീ ശിലാജതുപലശതം [ അദ്യാത്- ] സേവനം കുര്യാത്| കൃതശിലാജതുതുലശ്ചാസൌ പുനര്നവോ ഭവതി| ഖാരണാദേ ച വിശേഷോപക്രമാ ഉക്താഃ| യഥാ-"അശ്വത്ഥചന്ദനാഗരുപാഠാക്വാഥോ ജലാഭമേഹേ തു| ഇക്ഷുരസാഭേ പാഠാകൃമിഹന്തൃസമ്ബന്ധനഃ ക്വാഥഃ|| സാന്ദ്രാകാരേ മേഹേ ഹിതാऽऽഢകീ കര്ണികാരോ വാ| ക്വാഥസ്തഥാऽര്ജുനസ്യ പാതവ്യോ വാരുണീമേഹേ|| പിഷ്ടേ സസിതാ രജനീ പാതവ്യാ ശിശിരതോയേന| നിമ്ബശ്ച ശുക്രമേഹേ തപ്തജലേനാഥവാ സുരയാ|| സികതാമേഹേ ചിത്രകബാഹ്ലീകകുഷ്ഠനിഃക്വാഥഃ| ശീതലമേഹേ ക്വാഥഃ പിചുമന്ദകൃതശ്ച പാതവ്യഃ|| പാഷാണഭിത്തു സുരയാ ക്വഥിതഃ ശസ്തഃ ശനൈര്മേഹേ| ഗോക്ഷുരകസ്യ കഷായോ ലാലാമേഹേ ഫലത്രികേണ സഹ|| ശല്ലക്യുശീരസൈന്ധവവചാ ഹിതാഃ ക്ഷാരമേഹിനഃ പിഷ്ടാഃ| ക്വഥിതാശ്ച നീലമേഹേ രോധ്രസമങ്ഗാകദമ്ബാഃ സ്യുഃ|| ക്വാഥോ ബിഭീതകസ്യ തു കല്കോ വാ കാലമേഹിനാം ശസ്തഃ| ധാതകിപദ്മകവികസാക്വാഥഃ കല്കോऽപി വാ നിശാമേഹേ|| മാഞ്ജിഷ്ഠേ സ്യുസ്ത്രിഫലാ ജലദം ജലപദ്മകം രോധ്രമ്| ലോഹിതമേഹേ യുഞ്ജ്യാത്ത്രിഫലാക്വാഥേന സംയുതം ഗിരിജമ്|| വാലകം ത്രിവൃതാ ധാത്രീ മുസ്തം ച സരസാഞ്ജനമ്| കടുകാതിവിഷാരോധ്രം ഖാദിരേണാമ്ഭസാ പിബേത്|| പ്രായഃ ശോധനമേതദ്ധി പ്രധാനം സമുദാഹൃതമ്|" ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ പ്രമേഹചികിത്സിതം നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൨||