12. pramēhacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

మూత్రాఘాతచికిత్సితాదనంతరం ప్రమేహచికిత్సితవ్యాఖ్యానముపక్రమ్యతే|

Adhikarana pramehacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

అథాతః ప్రమేహచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| )|3|

స0-సంబంధశ్చాస్య పూర్వవద్బోధ్యః|

Adhikarana pramehe vamanarecane, pramehe AsthApanam, shuddhe mAMsarasaistarpaNam (1-3) · Śloka 3

మోహినో బలినః కుర్యాదాదౌ వమనరేచనే| స్నిగ్ధస్య సర్షపారిష్టనికుంభాక్షకరంజజైః||1|| తైలైస్త్రికంటకాద్యేన యథాస్వం సాధితేన వా| స్నేహేన ముస్తదేవాహ్వనాగరప్రతివాపవత్||2|| సురసాదికషాయేణ దద్యాదాస్థాపనం తతః| న్యగ్రోధాదేస్తు పిత్తార్తం రసైః శుద్ధం చ తర్పయేత్||3||

స0-బలవతో మేహినః పుంసోఽపరేభ్య ఉపక్రమేభ్యస్తత్తద్యోగ్యేభ్యః ప్రథమం వమనవిరేచనే కుర్యాన్మేహక్లేదప్రశమనాయ| కింభూతస్య ? సర్షపాదిజైస్తైలైః స్నిగ్ధస్య, త్రికంటకాద్యేన వా స్నేహేనస్నిగ్ధస్య, "త్రికంటకనిశారోధ్ర" (శ్లో. 17) ఇత్యాదిస్నేహో వక్ష్యమాణః, యథాస్వం దోషసాత్మ్యాదివశాద్ద్రవ్యైః సాధితేన వా స్నేహేన స్నిగ్ధస్య| తతో-వమనవిరేచనకరణాదనంతరం జాతబలాయ మేహినే, "సురసయుగ" (హృ. సూ. అ. 15|30) ఇత్యాదేః సంబంధినా కషాయేణాస్థాపనం దద్యాత్| కింభూతం ? ముస్తాదిప్రతివాపవత్| స ప్రతివాపో విద్యతే యస్య తదేవం| పిత్తలే పునః "న్యగ్రోధపిప్పల" (హృ. సూ. అ. 15|41) ఇత్యాదేః కషాయేణాస్థాపనం దద్యాత్| ప్రతివాపాంతరానిర్దేశాదత్ర పూర్వోక్త ఏవ ప్రతివాపో యోజ్యః| అనంతరం శుద్ధం ప్రమేహిణం రసైస్తర్పయేత్| యద్యపి రసైరితి సామాన్యనిర్దేశాత్త్రివిధదేశసంజాతప్రాణిమాంసరసైస్తర్పణం ప్రాప్తం తథాఽపి యోగ్యతావశాత్ జాంగలప్రాణిమాంసరసైస్తర్పయేదితి బోధ్యం, న త్వానూపాదిమాంసరసైరితి| తేషాం మేదోమూత్రకఫావహత్వేన వ్యాధివర్ధనహేతుత్వాత్|

Adhikarana atyapatarpaNe mUtragrahAdyAH, tato~anubandharakShArthaM shamanAni (4) · Śloka 4

మూత్రగ్రహరుజాగుల్మక్షయాద్యాస్త్వపతర్పణాత్| తతోఽనుబంధరక్షార్థం శమనాని ప్రయోజయేత్||4||

స0-యతోఽపతర్పణాన్మూత్రగ్రహాదీని జాయంతే తతో హేతోరనుబంధరక్షార్థం శమనాని ప్రయోజయేత్| అన్యథా ప్రమేహ ఉపశాంతోఽపి నిదానలేశమాసాద్య పునః ప్రాదుర్భవేత్| నను, మూత్రగ్రహాదీన్యేతావదస్తు శేషా ఆదిశబ్దేనైవ గ్రహీష్యంతే| కిం మూత్రగ్రహరుజాగుల్మక్షయాద్యా ఇతి ? సత్యం| మూత్రగ్రహరుజాగుల్మక్షయా యథాఽవశ్యమపతర్పణాత్ ప్రమేహిణో జాయంతే తథా నాపరే తజ్జాతీయా ఇతి|

Adhikarana ashodhye pramehe ca shamanAni (5) · Śloka 5

అసంశోధ్యస్య తాన్యేవ సర్వమేహేషు పాయయేత్| |5|

స0-అసంశోధ్యో-వమనే గర్భిణ్యాదిః, విరేకే నవజ్వరాదిః, ఏతస్యాసంశోధ్యస్య తాన్యేవ-శమనాని, సర్వేషు ప్రమేహేషు పాయయేత్| ఏవేత్యవధారణే, న తు శోధనాదిరూపమిత్యర్థః|

Adhikarana sarvaprameheShu haridrAyogaH, dArvpAdikvAthaH, citrakAdikvAthaH guDUcIsvarasaH, AmalakasvarasaH (5-7) · Śloka 7

| ధాత్రీరసప్లుతాం ప్రాహ్ణే హరిద్రాం మాక్షికాన్వితాం||5|| దార్వీసురాహ్వత్రిఫలాముస్తా వా క్వథితా జలే| చిత్రకత్రిఫలాదార్వీకలింగాన్ వా సమాక్షికాన్||6|| మధుయుక్తం గుడూచ్యా వా రసమామలకస్య వా| |7|

స0- ఆమలకీరసాలోడితాం హరిద్రాం సమాక్షికాం ప్రభాతే పాయయేత్| దార్వీదేవదారువరాముస్తా జలే క్వథితా వా పాయయేత్| చిత్రకాదీన్ వా క్వథితాన్ సమాక్షికాన్ పాయయేత్| సమాక్షికం గుడూచీరసం ధాత్రీరసం వా|

Adhikarana kaPapramehe rodhrAdikaShAyaH, pAThAdikaShAyaH, gAyatryAdikaShAyaH, pittapramehe ushIrAdikAShAyaH, paTolAdikaShAyaH, rodhrAmbvAdikaShAyaH (7-8) · Śloka 8

రోధ్రాభయాతోయదకట్ఫలానాం పాఠావిడంగార్జునధన్వనానాం| గాయత్రిదార్వీకృమిహృద్ధవానాం కఫే త్రయః క్షౌద్రయుతాః కషాయాః||7|| ఉశీరరోధ్రార్జునచందనానాం పటోలనింబామలకామృతానాం| రోధ్రాంబుకాలీయకధాతకీనాం పిత్తే త్రయః క్షౌద్రయుతాః కషాయాః||8||

స0-రోధ్రాదీనాం శ్లోకపాదోక్తానాం కషాయాః క్షౌద్రయుతాస్త్రయః కఫే హితాః| ఏవముశీరాదీనాం మాక్షికాన్వితాః కషాయాస్త్రయః పిత్తే హితాః| ఉపజాతివృత్తే|

Adhikarana pramehe eBiH saMskRutaM pAnAnnam (9) · Śloka 9

| యథాస్వమేభిః పానాన్నం యవగోధూమభావనాః||9||

స0-ఏభీ రోధ్రాదిభిర్యథాయోగం పానమన్నం చ కల్పయేత్| యవగోధూమభావనాశ్చ కల్పయేత్|

Adhikarana vAtapramehe snehAH saMskRutAH (10) · Śloka 10

వాతోల్బణేషు స్నేహాంశ్చ ప్రమేహేషు ప్రకల్పయేత్| |10|

స0-వాతాధికేషు ప్రమేహేషు స్నేహాంశ్చ తైరేవ కల్పయేత్| న కేవలమన్నభావనాః|

Adhikarana sarvapramehe yavAnAM vikRutiH, tRuNadhAnyAni, mudgAdidhAnyAni, SrIkukkuTaH khalaH, kapitthAdiPalAni, tatkRutA rAgaShADavAH, tiktAni shAkAni, madhu triPalA ca, shuShkA BakShyAH, shUlyAni dhanvamAMsAni, ayaskRutiH, jIrNA madhvariShTAdayaH, asanAdisArAdijalam (10-14) · Śloka 14

| అపూపసక్తువాట్యాదిర్యవానాం వికృతిర్హితా||10|| గజాశ్వగుదముక్తానామథవా వేణుజన్మనాం| తృణధాన్యాని ముద్గాద్యాః శాలిర్జీర్ణః సషష్టికః||11|| శ్రీకుక్కుటోఽమ్లః ఖలకస్తిలసర్షపకిట్టజః| కపిత్థం తిందుకం జంబూస్తత్కృతా రాగషాడవాః||12|| తిక్తం శాకం మధు శ్రేష్ఠా భక్ష్యాః శుష్కాః ససక్తవః| ధన్వమాంసాని శూల్యాని పరిశుష్కాణ్యయస్కృతిః||13|| మధ్వరిష్టాసవా జీర్ణాః సీధుః పక్వరసోద్భవః| తథాఽసనాదిసారాంబు దర్భాంభో మాక్షికోదకం||14||

స0-యవానాం వికృతిరపూపాదిః ప్రమేహే హితా| అథవా, యవానాం గజాశ్వగుదముక్తానామపూపాదివికృతిర్హితా| వేణుజానాం వా యవానాం వికృతిర్హితా| తృణధాన్యాని-నీవారశ్యామాకాదీని, తథా ముద్గాద్యాస్తథా పురాణశాలిః షష్టికశ్చేతి హితాని| శ్రీకుక్కుటసంజ్ఞోఽమ్లః ఖలకో హితః| కింభూతః ? తిలసర్షపకిట్టజః,- తిలసర్షపపిణ్యాకజన్మా తదుపాదానకారణో న ముద్గాద్యుపాదానకారణః, స చ మాలవకేషు ప్రసిద్ధః, ఆర్ద్రకశకలనిస్తుషగోధూమాదినా చ క్రియతే| తథా, కపిత్థాదయో హితాః| తైః-కపిత్థాదిభిః, కృతా రాగాః షాడవాశ్చ హితాః| తిక్తశాకాదీని చ హితాని| శ్రేష్ఠా-త్రిఫలా| శూల్యానీతి శూలే పక్వాని| "శూలాత్పాకే" ("శూలోఖాద్యత్") ఇతి యత్| తాని చ సుపక్వత్వాత్ పరిశుష్కాణి| తథా, అయస్కృతిః-వక్ష్యమాణా (శ్లో. 29)| తథా, మధ్వాదయః పురాణాః| పక్వరసజః సీధుః| తథా, అసనాదిసారవర్గస్యాంభో (హృ. సూ. అ. 15|19) దర్భజలం మాక్షికోదకం చ హితం|

Adhikarana sarvaprameheShu yavasaktuvisheShaH (15) · Śloka 15

వాసితేషు వరాక్వాథే శర్వరీం శోషితేష్వహః| యవేషు సుకృతాన్ సక్తూన్ సక్షౌద్రాన్ సీధునా పిబేత్||15||

స0-తథా, యవేషు సుకృతాన్ సక్తూన్ కృత్వా సక్షౌద్రాన్ సీధునా ఆలోడ్య పిబేత్| పక్వరసోద్భవేన తస్య యోగతః స న స్యాత్(?)| యవేష్వితి నిమిత్తసప్తమీ| కింభూతేషు యవేషు ? వరాక్వాథే-త్రిఫలాకషాయే, శర్వరీం-సకలాం రాత్రిం, వాసితేషు-అభిషుతేషు, అనంతరమహః శోషితేషు| తత్రాత్యంతసంయోగే ద్వితీయా|

Adhikarana kaPapitapramehe shAlAdipuShpa cUrNam (16-17) · Śloka 17

శాలసప్తాహ్వకంపిల్లవృక్షకాక్షకపిత్థజం| రోహీతకం చ కుసుమం మధునాఽద్యాత్సుచూర్ణితం||16|| కఫపిత్తప్రమేహేషు పిబేద్ధాత్రీరసేన వా| |17|

స0-శాలాదిజం పుష్పం సూక్ష్మరజీకృతం మధునాఽద్యాత్| కఫపిత్తప్రమేహేషు ధాత్రీరసేన వా పిబేత్|

Adhikarana vAtakaPaje trikaNTakAdi tailam pittaje trikaNTakAdighRutam vAtapittaje kaPapittaje ca ghRutatailam (17-19) · Śloka 19

| త్రికంటకనిశారోధ్రసోమవల్కవచార్జునైః||17|| పద్మకాశ్మంతకారిష్టచందనాగురుదీప్యకైః| పటోలముస్తమంజిష్ఠామాద్రీభల్లాతకైః పచేత్||18|| తైలం వాతకఫే పిత్తే ఘృతం మిశ్రేషు మిశ్రకం| |19|

స0-త్రికంటకాదిభిస్తైలం పచేద్వాతకఫజే ప్రమేహే| పిత్తజే ఏభిరేవ ఘృతం పచేత్| మిశ్రేషు దోషేషు మిశ్రకం-ఘృతతైలం, పచేత్|

Adhikarana sarvapramehe dhAnvantaraM ghRutam (19-24) · Śloka 24

| దశమూలశఠీదంతీసురాహ్వం ద్విపునర్నవం||19|| మూలం స్నుగర్కయోః పథ్యాం భూకదంబమరుష్కరం| కరంజౌ వరుణాన్మూలం పిప్పల్యాః పౌష్కరం చ యత్||20|| పృథగ్ దశపలం ప్రస్థాన్ యవకోలకులత్థతః| త్రీంశ్చాష్టగుణితే తోయే విపచేత్పాదవర్తినా||21|| తేన ద్విపిప్పలీచవ్యవచానిచులరోహిషైః| త్రివృద్విడంగకంపిల్లభార్గీవిశ్వైశ్చ సాధయేత్||22|| ప్రస్థం ఘృతాజ్జయేత్సర్వాంస్తన్మేహాన్ పిటికా విషం| పాండువిద్రధిగుల్మార్శఃశోషశోఫగరోదరం||23|| శ్వాసం కాసం వమిం వృద్ధిం ప్లీహానం వాతశోణితం| కుష్ఠోన్మాదావపస్మారం ధాన్వంతరమిదం ఘృతం||24||

స0-స్నుగర్కమూలం, కరంజమూలం, వరుణమూలం, పిప్పలీమూలం, పౌష్కరం చ యదితి పుష్కరమూలం చేత్యర్థః| దశమూలాదికం పృథక్-ప్రత్యేకం, దశపలప్రమాణం యవకోలకులత్థాంస్త్రీన్ ప్రస్థాంశ్చాష్టగుణితే జలే చ విపచేత్| తేన-జలేన, పాదవర్తినా-పాదశేషేణ, ద్విపిప్పల్యాదిమిశ్చ [ కల్కీకృతైః ] సామాన్యపరిభాషోక్తప్రమాణాద్ధృతాత్ప్రస్థం పచేత్| తద్ధృతం సర్వాన్ ప్రమేహాన్ పిటికాదీంశ్చ జయేత్|

Adhikarana sarvapramehe rodhrAsavaH (25-28) · Śloka 28

రోధ్రమూర్వాశఠీవేల్లభార్గీనతనఖప్లవాన్| కలింగకుష్ఠక్రముకప్రియంగ్వతివిషాగ్నికాన్||25|| ద్వే విశాలే చతుర్జాతం భూనింబం కటురోహిణీం| యవానీం పౌష్కరం పాఠాం గ్రంథిం చవ్యం ఫలత్రయం||26|| కర్షాంశమంబుకలశే పాదశేషే స్రుతే హిమే| ద్వౌ ప్రస్థౌ మాక్షికాత్క్షిప్త్వా రక్షేత్పక్షముపేక్షయా||27|| రోధ్రాసవోఽయం మేహర్శఃశ్విత్రకుష్ఠారుచికృమీన్| పాండుత్వం గ్రహణీదోషం స్థూలతాం చ నియచ్ఛతి||28||

స0-రోధ్రాది ప్రత్యేకం కర్షప్రమాణం జలకలశే పాదశేషే స్రుతే శీతే చ మాక్షికాత్ ద్వౌ ప్రస్థౌ క్షిప్త్వా పక్షమాత్రమచలం కృత్వా రక్షేత్| అయం రోధ్రాసవో మేహాదీన్నాశయేత్|

Adhikarana sarvapramehe ayaskRutiH (29-32) · Śloka 32

సాధయేదసనాదీనాం పలానాం వింశతిం పృథక్| ద్వివహేఽపాం క్షిపేత్తత్ర పాదస్థే ద్వే శతే గుడాత్||29|| క్షౌద్రాఢకార్ధం పలికం వత్సకాదిం చ కల్కితం| తత్క్షౌద్రపిప్పలీచూర్ణప్రదిగ్ధే ఘృతభాజనే||30|| స్థితం దృఢే జతుసృతే యవరాశౌ నిధాపయేత్| ఖదిరాంగారతప్తాని బహుశోఽత్ర నిమజ్జయేత్||31|| తనూని తీక్ష్ణలోహస్య పత్రాణ్యాలోహసంక్షయాత్| అయస్కృతిః స్థితా పీతా పూర్వస్మాదధికా గుణైః||32||

స0-అసనాదీనాం-"అసనతినిశ" (హృ. సూ. అ. 15|19) ఇత్యాదిగణోక్తానాం ద్రవ్యాణాం, పృథక్-ప్రత్యేకం, పలానాం వింశతిం-వింశతిపలాని, అపాం ద్వివహే-జలద్రోణాష్టకే, సాధయేత్| తత్ర-తస్మిన్, పాదశేషే శృతే శీతే చ సతి గుడస్య ద్వే శతే క్షిపేత్| మాక్షికస్యార్ధాఢకం| "వత్సకమూర్వా' (హృ. సూ. అ. 15|33) ఇత్యాదికం చ పృథక్ పాలికం కల్కితం కృత్వా క్షిపేత్| అనంతరమంతర్మాక్షికపిప్పలీచూర్ణప్రలిప్తే ఘృతభాజనే దృఢే జతులిప్తే స్థితం యవరాశౌ స్థాపయేత్| అనంతరం ఖదిరాంగారతప్తాని తీక్ష్ణలోహపత్రాణి తనూని పునఃపునరత్ర నిమజ్జయేత్| యావత్సంక్షయం-విలీనవృత్తిత్వమాయాంతి| అయస్కృతిరియం స్థితా-సంపన్నా, పీతా పూర్వస్మాత్-రోధ్రాసవాత్, గుణైరధికా| అత్ర చ సంగ్రహోక్తాద్దశమూలారిష్టాదయసః పరిమాణం కల్ప్యం ప్రాయోఽత్ర ప్రస్థమాత్రం| ఏవమన్యత్రాపి ద్రవద్రవ్యమపేక్ష్య నారసింహఘృతాదౌ (హృ. ఉ. అ. 39|170) అనయైవ దిశాఽయసః పరిమాణం కల్పనీయం|

Adhikarana sarvapramehe udvartanavyAyAmAdi (33) · Śloka 33

రూక్షముద్వర్తనం గాఢం వ్యాయామో నిశి జాగరః| యచ్చాన్యచ్ఛ్లేష్మమేదోఘ్నం బహిరంతశ్చ తద్ధితం||33||

స0-తస్మింప్రమేహ ఉద్వర్తనం రూక్షం తథా గాఢం-న తు శిథిలం, హితం| తథా వ్యాయామరాత్రిజాగరౌ చ| అపరమపి యదేవంప్రాయం శ్లేష్మమేదోహరం బహిరంతశ్చ, తచ్చ ప్రమేహిణే హితం|

Adhikarana sarvapramehe shilAjaturasAyanam (34-36) · Śloka 36

సుభావితాం సారజలైస్తులాం పీత్వా శిలోద్భవాత్| సారాంబునైవ భుంజానః శాలీన్ జాంగలజై రసైః||34|| సర్వానభిభవేన్మేహాన్ సుబహూపద్రవానపి| గండమాలార్బుదగ్రంథిస్థౌల్యకుష్ఠభగందరాన్||35|| కృమిశ్లీపదశోఫాంశ్చ పరం చైతద్రసాయనం| |36|

స0-సారాః-అసనఖదిరాదయః, తేషాం జలైః-క్వాథైః, శిలాహ్వయాత్తులాం సుభావితాం పీత్వా సారాంబునైవ జాంగలప్రాణిమాంసజై రసైః శాలీనదన్ సర్వాన్మేహాన్ సుబహూపద్రవానపి జయేత్, గండమాలాదీంశ్చ| ఇదం చోత్కృష్టం రసాయనం|

Adhikarana adhane pramehiNi munivartanAdi (36-37) · Śloka 37

| అధనశ్ఛత్రపాదత్రరహితో మునివర్తనః||36|| యోజనానాం శతం యాయాత్ఖనేద్వా సలిలాశయాన్| గోశకృన్మూత్రవృత్తిర్వా గోభిరేవ సహ భ్రమేత్||37||

స0-ధనరహితః ప్రమేహీ ఛత్రపాదత్రరహితో మునివృత్తిః సన్ యోజనానాం శతం యాయాత్| అథవా, సలిలాశయాన్ ఖనేత్| అథవా, గోశకృన్మూత్రవర్తనో గోభిరేవ సహ భ్రమేత్|

Adhikarana kRushe bRuMhaNam (38) · Śloka 38

బృంహయేదౌషధాహారైరమేదోమూత్రలైః కృశం| |38|

స0-కృశం నరమౌషధయుక్తైరాహారైర్బృంహయేత్| కింభూతైః అమేదోమూత్రకరైః|

Adhikarana piTikAnAM cikitsA (38-39) · Śloka 39

| శరావికాద్యాః పిటికాః శోఫవత్సముపాచరేత్||38|| అపక్వా వ్రణవత్పక్వాః| |39|

స0-"శరావికా కచ్ఛపికా" (హృ. ని. అ. 10|25) ఇత్యాద్యాః పిటికా అపక్వాః సతీః శ్Oఫవదుపక్రమేత్| పక్వాః పునర్వ్రణవదుపాచరేత్|

Adhikarana piTikAnAM prAgrUpe kShIrivRukShajalAdipAnam, piTikAnAM prAgrUpe tIkShNaM shodhanam (39-40) · Śloka 40

తాసాం ప్రాగ్రూప ఏవ చ| క్షీరివృక్షాంబు పానాయబస్తమూత్రం చ శస్యతే||39|| తీక్ష్ణం చ శోధనం, ప్రాయో దుర్విరేచ్యా హి మేహినః| |40|

స0-తాసాం చ పూర్వరూపావస్థాయామేవ క్షీరివృక్షాంబు పానాయ శస్యతే ఛాగమూత్రం చ| తథా, శోధనం-విరేచనం, తీక్ష్ణం శస్యతే| కుతః ? ఇత్యాహ-యస్మాత్ ప్రమేహిణో దుఃఖేన విరేచయితుం శక్యాః|

Adhikarana piTikAnAM vraNaropaNaM tailam, piTikAnAM udvartanakaShAyaH, piTikAnAM pariShekakaShAyaH (40-41) · Śloka 41

| తైలమేలాదినా కుర్యాద్గణేన వ్రణరోపణం||40|| ఉద్వర్తనే కషాయం తు వర్గేణారగ్వధాదినా| పరిషేకోఽసనాద్యేన పానాన్నే వత్సకాదినా||41||

స0-"ఏలాయుగ్మ" (హృ. సూ. అ. 15|43) ఇత్యాదినా గణేన తైలం వ్రణరోపణం కుర్యాత్| ఉద్వర్తనే "ఆరగ్వధేంద్రయవ" (హృ. సూ. అ. 15|17) ఇత్యాదినా గణేన కషాయం కుర్యాత్| "అసనతినిశ" (హృ. సూ. అ. 15|19) ఇత్యాదినా పరిషేకహ్ స్యాత్| పానమన్నం చ "వత్సకమూర్వా' (హృ. సూ. అ. 15|33) ఇత్యాదినా సంస్కృతం కుర్యాత్|

Adhikarana piTikAnAM pAThAdicUrNaM navAyasaM ca (42-43) · Śloka 43

పాఠాచిత్రకశారంగష్టాసారివాకంటకారికాః| సప్తాహ్వం కౌటజం మూలం సోమవల్కం నృపద్రుమం||42|| సంచూర్ణ్య మధునా లిహ్యాత్తద్వచ్చూర్ణం నవాయసం| |43|

స0-పాఠాదీన్ సంచూర్ణ్య మధునాఽవలేహయేత్| నవాయసం చూర్ణం తద్వత్-మాక్షికేణ లిహ్యాత్|

Adhikarana madhumehinaH shilAjaturasAyanAt punarnavatvam (12) · Śloka 12

మధుమేహిత్వమాపన్నో భిషగ్భిః పరివర్జితః||43|| శిలాజతుతులామద్యాత్ప్రమేహార్తః పునర్నవః| 43 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే ప్రమేహచికిత్సితం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||

స0-మధుమేహిత్వమపి ప్రాప్తో భిషగ్భిశ్చ పరివర్జితో మేహీ శిలాజతుపలశతం [ అద్యాత్- ] సేవనం కుర్యాత్| కృతశిలాజతుతులశ్చాసౌ పునర్నవో భవతి| ఖారణాదే చ విశేషోపక్రమా ఉక్తాః| యథా-"అశ్వత్థచందనాగరుపాఠాక్వాథో జలాభమేహే తు| ఇక్షురసాభే పాఠాకృమిహంతృసంబంధనః క్వాథః|| సాంద్రాకారే మేహే హితాఽఽఢకీ కర్ణికారో వా| క్వాథస్తథాఽర్జునస్య పాతవ్యో వారుణీమేహే|| పిష్టే ససితా రజనీ పాతవ్యా శిశిరతోయేన| నింబశ్చ శుక్రమేహే తప్తజలేనాథవా సురయా|| సికతామేహే చిత్రకబాహ్లీకకుష్ఠనిఃక్వాథః| శీతలమేహే క్వాథః పిచుమందకృతశ్చ పాతవ్యః|| పాషాణభిత్తు సురయా క్వథితః శస్తః శనైర్మేహే| గోక్షురకస్య కషాయో లాలామేహే ఫలత్రికేణ సహ|| శల్లక్యుశీరసైంధవవచా హితాః క్షారమేహినః పిష్టాః| క్వథితాశ్చ నీలమేహే రోధ్రసమంగాకదంబాః స్యుః|| క్వాథో బిభీతకస్య తు కల్కో వా కాలమేహినాం శస్తః| ధాతకిపద్మకవికసాక్వాథః కల్కోఽపి వా నిశామేహే|| మాంజిష్ఠే స్యుస్త్రిఫలా జలదం జలపద్మకం రోధ్రం| లోహితమేహే యుంజ్యాత్త్రిఫలాక్వాథేన సంయుతం గిరిజం|| వాలకం త్రివృతా ధాత్రీ ముస్తం చ సరసాంజనం| కటుకాతివిషారోధ్రం ఖాదిరేణాంభసా పిబేత్|| ప్రాయః శోధనమేతద్ధి ప్రధానం సముదాహృతం|" ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే ప్రమేహచికిత్సితం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 12||