5. rājayakṣmādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતાદનન્તરં રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતારમ્ભઃ| યતઃ કાસશ્વાસક્ષયાદીનન્યોન્યભેષજૈરુપાચરેદિત્યુક્તમ્| ક્ષયશ્ચ રાજયક્ષ્મા| તસ્માદેતદારભ્યતે-

Adhikarana rAjayakShmAdicikitsAtAdhyAyaH yakShimaNaH shodhanam (2-1) · Śloka 1

અથાતો રાજયક્ષ્માદિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) બલિનો બહુદોષસ્ય સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શોધનમ્| ઊર્ધ્વાધો યક્ષ્મિણઃ કુર્યાત્સસ્નેહં યન્ન કર્શનમ્||૧||

સ૦-એવંભૂતસ્ય રાજયક્ષ્મિણ ઊર્ધ્વાધઃ શોધનં-વમનં વિરેચનં ચ કુર્યાત્, અસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શોધનાનર્હત્વાત્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નગ્રહણં ત્વતિશયાર્થમ્| કિમ્ભૂતં શોધનમ્ ? સસ્નેહં,-ઈષત્સ્નિગ્ધમ્, તથા યન્ન કર્શનં-દેહસ્ય ન ક્ષપણમ્| યક્ષ્મણ ઇતિ "દ્વન્દ્વોપતાપ" ઇત્યાદિના ઇનિર્મિત્વર્થાંયઃ|

Adhikarana yakShimaNaH vamanam (2-3) · Śloka 3

તત્ર વમનમાહ પયસા ફલયુક્તેન મધુરેણ રસેન વા| સર્પિષ્મત્યા યવાગ્વા વા વમનદ્રવ્યસિદ્ધયા||૨|| વમેત્| |૩|

સ૦-પયસા-ક્ષીરેણ મદનફલાન્વિતેન, રાજયક્ષ્મી વમેત્| એવં તેન વમનં કાર્યમ્| મધુરેણ વા માંસરસેન મદનફલયુક્તેન વમેત્| અથવા, યવાગ્વા ઘૃતવત્યા તથા વમનદ્રવ્યેણ-મદનફલાદિના, સિદ્ધયા વમેત્|

Adhikarana yakShimaNaH virecanam (3-4) · Śloka 4

વિરેચનં દદ્યાત્રિવૃચ્છ્યામાનૃપદ્રુમાન્| શર્કરામધુસર્પિર્ભિઃ પયસા તર્પણેન વા||૩|| દ્રાક્ષાવિદારીકાશ્મર્યમાંસાનાં વા રસૈર્યુતાન્| |૪|

સ૦-ત્રિવૃદાદીનેકૈકશઃ શર્કરામધુસર્પિર્યુતાન્ વિરેચનં દદ્યાત્| અથવા પયસા ત્રિવૃદાદીન્ દદ્યાત્| તર્પણેન વા સહ ત્રિવૃદાદીન્ વિરેચનં દદ્યાત્| રસૈરિતિ બહુવચનનિર્દેશાદ્ દ્રાક્ષાદીનાં પૃથગ્રસૈરિતિ બોધ્યમ્|

Adhikarana shuddhasya vidhiH (4-5) · Śloka 5

| શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય યુઞ્જીત વિધિં બૃંહણદીપનમ્||૪|| હૃદ્યાનિ ચાન્નપાનાનિ વાતઘ્નાનિ લઘૂનિ ચ| |૫|

સ૦-શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય સતો યક્ષ્મણો બૃંહણં દીપનં ચ વિધિં પ્રયુઞ્જીત| તથાઽન્નપાનાનિ હૃદ્યાનિ-હૃદયપ્રિયાણિ તથા વાતઘ્નાનિ લઘૂનિ ચ યુઞ્જીત| બાહુલ્યેનૈતદુક્તમ્|

Adhikarana yakShmaghnannapAnam (5-6) · Śloka 6

તથા ચાહ | શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગં સમોષિતમ્||૫|| |લઘુમ(ચા)ચ્યુતવીર્યં ચ સુજરં બલકૃચ્ચ યત્| ] આજં ક્ષીરં ઘૃતં માંસં ક્રવ્યાન્માંસં ચ શોષજિત્| |૬|

સ૦-તથા શાલ્યાદિકં વર્ષોષિતં યુઞ્જીત| આજં ક્ષીરં ઘૃતં માંસં તથા ક્રવ્યાન્માંસં ચ ક્ષયજિત્|

Adhikarana kAkAdimAMsaBakShaNopAyaH (6-7) · Śloka 7

કાકોલૂકવૃકદ્વીપિગવાશ્વનકુલોરગમ્||૬|| ગૃધ્રાભાસખરોષ્ટ્રં ચ હિતં છદ્મોપસંહિતમ્| જ્ઞાતં જુગુપ્સિતં તદ્ધિ છર્દિષે ન બલૌજસે||૭||

સ૦-કાકોલૂકાદિકમેતન્માંસં હિતમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? છદ્મનોપસંહિતમ્-કાકાદયસ્તિત્તિર્યાદિશબ્દેન દેયા ઇત્યર્થઃ| કિમિત્યેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-યસ્માત્તત્ જુગુપ્સિતં જ્ઞાતં સત્ છર્દિષે સમ્પદ્યતે, ન બલાય ન વૌજસે|

Adhikarana mAMsapAkaprakAraHyUShAH (8-10) · Śloka 10

મૃગાદ્યાઃ પિત્તકફયોઃ પવને પ્રસહાદયઃ| વેસવારીકૃતાઃ પથ્યા રસાદિષુ ચ કલ્પિતાઃ||૮|| ભૃષ્ટાઃ સર્પષતૈલેન સર્પિષા વા યથાયથમ્| રસિકા મૃદવઃ સ્નિગ્ધાઃ પટુદ્રવ્યાભિસંસ્કૃતાઃ||૯|| હિતા મૌલકકૌલત્થાસ્તદ્વદ્યૂષાશ્ચ સાધિતાઃ| |૧૦|

સ૦-મૃગાદ્યાઃ-મૃગવિષ્કિરપ્રતુદા[દય]ઃ, પિત્તકફયોર્હિતાઃ| વાતે [પ્રસહાદયઃ-] પ્રસહમહામૃગાપૂચરાદયો, હિતાઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? વેસવારીકૃતાઃ-પિષ્ટાઃ, પથ્યાઃ| તથા, રસાદયો-માંસરસાદયઃ કલ્પિતાઃ| તથા, સર્ષપતૈલેન ભૃષ્ટાઃ, સર્પિષા વા દેશકાલાદ્યપેક્ષયા યથાયથં ભૃષ્ટાઃ| તથા, રસિકાઃ-પ્રશસ્તરસવન્તઃ, પ્રશંસાયાં હ્યેષ મત્વર્થીયઃ| મૃદવો-ન તીક્ષ્ણાઃ| તથા સ્નિગ્ધાઃ સૈન્ધવાદિભિઃ કૃતસંસ્કારા હિતાઃ| તદ્વત્-તથૈવ, મૂલકાદિકૃતા યૂષાઃ|

Adhikarana AjamAMsarasaH (10-11) · Śloka 11

| સપિપ્પલીકં સયવં સકુલત્થં સનાગરમ્||૧૦|| સદાડિમં સામલકં સ્નિગ્ધમાજં રસં પિબેત્| તેન ષડ્વિનિવર્તન્તે વિકારાઃ પીનસાદયઃ||૧૧||

સ૦-પિપ્પલ્યાદિભિઃ સંસ્કૃતમાજં માંસરસં ઘૃતાદિસ્નેહેન સ્નિગ્ધં પિબેત્, ઇત્યત્ર માંસાનામવશ્યં સ્નિગ્ધત્વેઽપિ સ્નિગ્ધગ્રહણમેષાં ઘૃતાદિસ્નેહેન સ્નિગ્ધત્વં કાર્યમિતિ પ્રતિપાદયતિ| તેન રસેન પીતેન, ષટ્ વિકારાઃ પીનસાદયઃ-"પીનસશ્વાસકાસાં સમૂર્ધસ્વરરુજઃ" (હૃંઇ.અ.૫/૧૩), શામ્યન્તિ|

Adhikarana madyam pAnIyacatuShkam pAnIyamidamannapAke~api yojyam (12-14) · Śloka 14

પિબેચ્ચ સુતરાં મદ્યં જીર્ણં સ્રોતોવિશોધનમ્| પિત્તાદિષુ વિશેષેણ મધ્વરિષ્ટાચ્છવારુણીઃ||૧૨|| સિદ્ધં વા પઞ્ચમૂલેન તામલક્યાઽથવા જલમ્| પર્ણિનીભિશ્ચતસૃભિર્ધાન્યનાગરકેણ વા||૧૩|| કલ્પયેચ્ચાનુકૂલોઽસ્ય તેનાન્નં શુચિ યત્નવાન્| |૧૪|

સ૦-અતિતરાં જીર્ણં પુરાણં, ચ મદ્યં સ્રોતોવિશુદ્ધિકરં પિબેત્| પિત્તાદિષુ પિત્તકફવાતેષુ, યથાયુક્ત્યા મધ્વાદીન્ વિશેષેણ પિબેત્| અથવા, પઞ્ચમૂલેન-હ્રસ્વેન, સિદ્ધં જલં પિબેત્| તામલક્યા વા જલં પર્ણિનીભિશ્ચતસૃભિર્વા જલં પક્વં પિબેત્| ધાન્યનાગરકાભ્યાં વા શૃતં પિબેત્| અસ્ય ચ-યક્ષ્મિણઃ, અનુકૂલો યત્નવાન્ પરિચારકોઽન્નં શુચિ તેન-પઞ્ચમૂલાદિજલેન, કલ્પયેત્| અનુકૂલાદિગ્રહણમત્રાતિશયાર્થમ્|

Adhikarana balAgarBaM ghRutaM pa~jcaprakAram (14-15) · Śloka 15

| દશમૂલેન પયસા સિદ્ધં માંસરસેન વા||૧૪|| બલાગર્ભં ઘૃતં યોજ્યં ક્રવ્યાન્માંસરસેન વા| સક્ષૌદ્રં પયસા સિદ્ધં સર્પિર્દશગુણેન વા||૧૫||

સ૦-દશમૂલક્વાથેન તથા પયસાઽથવા માંસરસેન બલાકલ્કેન સાધિતં ઘૃતં યોજ્યમ્| ક્રવ્યાન્માંસરસેન વા બલાગર્ભં પક્વં ઘૃતં યોજ્યમ્| ક્ષીરેણ વા દશગુણેન બલાગર્ભં સિદ્ધં ઘૃતં સક્ષૌદ્રં યોજ્યમ્|

Adhikarana jIvantyAdighRutam (16-17) · Śloka 17

જીવન્તીં મધુકં દ્રાક્ષાં ફલાનિ કુટજસ્ય ચ| પુષ્કરાહ્વં શઠીં કૃષ્ણાં વ્યાઘ્રીં ગોક્ષુરકં બલામ્||૧૬|| નીલોત્પલં તામલકીં ત્રાયમાણાં દુરાલભામ્| કલ્કીકૃત્ય ઘૃતં પક્વં રોગરાજહરં પરમ્||૧૭||

સ૦-જીવન્ત્યાદીન્ કલ્કીકૃત્ય ઘૃતં ચતુર્ગુણે જલે પક્વં રોગરાજહરં પરમ્|

Adhikarana kharjUrAdighRutam (18) · Śloka 18

ઘૃતં ખર્જૂરમૃદ્વીકામધુકૈઃ સપરૂષકૈઃ| સપિપ્પલીકં વૈસ્વર્યકાસશ્વાસજ્વરાપહમ્||૧૮||

સ૦-કલ્કીકૃત્ય પક્વમિત્યનુવર્તતે| ખર્જૂરાદિભિઃ કલ્કીકૃત્ય ઘૃતં પક્વં પિપ્પલીચૂર્ણેન યુક્તં વૈસ્વર્યાદિહરમ્|

Adhikarana dashamUlAdighRutam (19-20) · Śloka 20

દશમૂલશૃતાત્ક્ષીરાત્સર્પિર્યદુદિયાન્નવમ્| સપિપ્પલીકં સક્ષૌદ્રં તત્પરં સ્વરબોધનમ્||૧૯|| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલઘ્નં કાસશ્વાસજ્વરાપહમ્| પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈર્વા શૃતાદ્યદુદિયાદ્ધૃતમ્||૨૦||

સ૦-દશમૂલક્વથિતાત્ ક્ષીરાદ્યત્સર્પિરુદિયાત્-ઉદ્ગચ્છેત્, તત્-પ્રત્યગ્રં, પિપ્પલીક્ષૌદ્રાન્વિતમતિશયેન સ્વરબોધનં શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલઘ્નં કાસાદિહરમ્| અથવા, પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈઃ શૃતાત્ક્ષીરાત્ યદુદ્ભવેદ્ધૃતં તત્પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana pa~jcapa~jcamUlAdighRutam (21) · Śloka 21

પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| સિદ્ધં સર્પિર્જયત્યેતદ્યક્ષ્મણઃ સપ્તકં બલમ્||૨૧||

સ૦-પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં રસે ક્ષીરચતુર્ગણે પક્વમેતદ્યક્ષ્મણઃ સપ્તકં બલં-પીનસાદિકં, એતદ્ધૃતં જયેત્|

Adhikarana ShaTpalaM ghRutam (22-23) · Śloka 23

પઞ્ચકોલયવક્ષારષટ્પલેન પચેદ્ધૃતમ્| પ્રસ્થોન્મિતં તુલ્યપયઃ સ્રોતસાં તદ્વિશોધનમ્||૨૨|| ગુલ્મજ્વરોદરપ્લીહગ્રહણીપાણ્ડુપીનસાન્| શ્વાસકાસાગ્નિસદનશ્વયથૂર્ધ્વાનિલઞ્જયેત્||૨૩||

સ૦-પઞ્ચકોલાદિના ષટ્પલેન કલ્કેન ઘૃતપ્રસ્થં તુલ્યક્ષીરં પચેત્| તત્સ્રોતસાં વિશોધનં સ્યાત્| અત્ર ચાનુક્તમપિ જલં સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં ત્રિગુણં વા દેયં પૂર્વોક્તન્યાયાત્| તથા ગુલ્માદીન્ જયેત્|

Adhikarana rAsnAdighRutam (24) · Śloka 24

રાસ્નાબલાગોક્ષુરકસ્થિરાવર્ષાભુવારિણિ| જીવન્તીપિપ્પલીગર્ભં સક્ષીરં શોષજિદ્ધૃતમ્||૨૪||

સ૦-રાસ્નાદિક્વાથે જીવન્તીપિપ્પલીકલ્કં ક્ષીરસહિતં પક્વં ઘૃતં શોષજિત્|

Adhikarana ashvagandhaghRutam (25) · Śloka 25

અશ્વગન્ધાશૃતાત્ક્ષીરાદ્ધૃતં ચ સસિતાપયઃ| |૨૫|

સ૦-અશ્વગન્ધયા શૃતાત્ ક્ષીરાદુદ્ભૂતં ઘૃતં શર્કરાક્ષીરયુતં પૂર્વોક્તગુણમ્|

Adhikarana mAMsaghRutam (25-27) · Śloka 27

| સાધારણામિષતુલાં તોયદ્રોણદ્વયે પચેત્||૨૫|| તેનાષ્ટભાગશેષેણ જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ| સાધયેત્સર્પિષઃ પ્રસ્થં વાતપિત્તામયાપહમ્||૨૬|| માંસસર્પિરિદં પીતં યુક્તં માંસરસેન વા| કાસશ્વાસસ્વરભ્રંશશોષહૃત્પાર્શ્વશૂલજિત્||૨૭||

સ૦-સાધારણસ્ય-બિલેશયપ્રસહાનાં માંસસ્ય, તુલાં-પલશતં જલદ્રોણદ્વયે પચેત્| તેનાષ્ટભાગશેષેણ ક્વાથેન જીવનીયૈઃ પાલિકૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં પચેત્| માંસસર્પિઃસંજ્ઞમેતત્ કેવલં પીતં માંસરસેન વા યુક્તં પીતં વાતપિત્તઘ્નં કાસાદિજિત્|

Adhikarana elAdileharasAyanam (28-32) · Śloka 32

એલાજમોદાત્રિફલાસૌરાષ્ટ્રીવ્યોષચિત્રકાન્| સારાનરિષ્ટગાયત્રીશાલબીજકસમ્ભવાન્||૨૮|| ભલ્લાતકં વિડઙ્ગં ચ પૃથગષ્ટપલોન્મિતમ્| સલિલે ષોડશગુણે ષોડશાંશસ્થિતં પચેત્||૨૯|| પુનસ્તેન ઘૃતપ્રસ્થં સિદ્ધે ચાસ્મિન્પલાનિ ષટ્| તવક્ષીર્યાઃ ક્ષિપોત્ર્નિંશત્સિતાયા દ્વિગુણં મધુ||૩૦|| ઘૃતાત્ર્નિજાતાત્ર્નિપલં તતો લીઢં ખજાહતમ્| પયોનુપાનં તત્પ્રાહ્ણે રસાયનમયન્ત્રણમ્||૩૧|| મેધ્યં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં દીપનં હન્તિ ચાચિરાત્| મેહગુલ્મક્ષયવ્યાધિપાણ્ડુરોગભગન્દરાન્||૩૨||

સ૦-એલાદિ પ્રત્યેકમષ્ટપલપ્રમાણં ષોડશગુણે જલે ષોડશાં શસ્થિતં-ષોડશાંશાવશેષિતં યથાસ્યાત્તથા, પચેત્| તેન-ક્વાથેન, પુનર્ઘ્રુતપ્રસ્થં પચેત્| સિદ્ધે ચાસ્મિન્ ઘૃતે તુગાક્ષીર્યાઃ પલાનિ ષટ્, સિતાયાસ્ત્રિંશત્પલાનિ, માક્ષિકં ઘૃતાદ્દ્વિગુણં-પ્રસ્થૌ દ્વાવિત્યર્થઃ, ત્રિજાતકાત્ પલત્રયં તદેતસ્મિન્ ક્ષિપેત્| ખજાહતં સમીકરણાય દર્વ્યાઽઽલોડિતં, પૂર્વાહ્ણે લીઢં પયોનુપાનં રસાયનમયન્ત્રણં મેધ્યાદિગુણં ચ સ્યાત્| આશ્વેવ ગુલ્માદીન્ હન્તિ|

Adhikarana kShatakAsoktasarpirguDAtideshaH (33) · Śloka 33

યે ચ સર્પિર્ગુડાઃ પ્રોક્તાઃ ક્ષતે યોજ્યાઃ ક્ષયેઽપિ તે| |૩૩|

સ૦-યે ચ ક્ષતે સર્પિર્ગુડા ગદિતાસ્તે ચ ક્ષયેઽપિ યોજ્યાઃ|

Adhikarana tvagAdi (sitopala) cUrNam (33-34) · Śloka 34

| ત્વગેલાપિપ્પલીક્ષીરીશર્કરા દ્વિગુણાઃ ક્રમાત્||૩૩|| ચૂર્ણિતા ભક્ષિતાઃ ક્ષૌદ્રસર્પિષા વાઽવલેહિતાઃ| સ્વર્યાઃ કાસક્ષયશ્વાસપાર્શ્વરુક્કફનાશનાઃ||૩૪||

સ૦-ત્વગેલાદયઃ ક્રમેણ દ્વિગુણાશ્ચૂર્ણિતા ભુક્તા માક્ષિકસર્પિર્ભ્યાં વાઽવલેહિતાઃ સ્વર્યાઃ-સ્વરાય હિતાઃ સ્યુઃ, કાસાદિઘ્નાશ્ચ|

Adhikarana asya svarasAde nasyadhUmAdi (35) · Śloka 35

અથ સ્વરસાદચિકિત્સિતમ્| વિશેષાત્સ્વરસાદેઽસ્ય નસ્યધૂમાદિ યોજયેત્| |૩૫|

સ૦-અસ્ય-ક્ષયિણઃ, સ્વરસાદે વિશેષેણ નસ્યધૂમાદિ યોજ્યમ્|

Adhikarana vAtaje svarasAde kAsamardAdighRutam vAtaje svarasAde ArtagalaghRutam (35-36) · Śloka 36

| તત્રાપિ વાતજે કોષ્ણં પિબેદૌત્તરભક્તિકમ્||૩૫|| કાસમર્દકવાર્તાકીમાર્કવસ્વરસૈર્ઘ્રુતમ્| સાધિતં કાસજિત્સ્વર્યં સિદ્ધમાર્તગલેન વા||૩૬||

સ૦-[તત્ર]-તેષુ ચ સ્વરસાદેષુ મધ્યે, વાતજે સ્વરસાદે કાસમર્દાદિસ્વરસૈઃ સાધિતમૌત્તરભક્તિકં-ભક્તાદૂર્ધ્વં, ઘૃતં પિબેત્| માર્કવો-ભૃઙ્ગરાજઃ| તચ્ચ સર્પિઃ કાસજિત્ સ્વર્યં ચ સ્યાત્| ઉત્તરભક્તાદિતિ "મયૂરવ્યંસકાદિત્વાત્" સમાસઃ, તતશ્ચ "અધ્યાત્માદિત્વાત્" ઠઞ્| અથવા, આર્તગલેન-નીલપુષ્પસહચરેણ, સિદ્ધં ઘૃતમેવં પિબેત્|

Adhikarana vAtaje svarasAde badarIpatrakalkaH (37) · Śloka 37

બદરીપત્રકલ્કં વા ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્| |૩૭|

સ૦-અથવા બદર્યાઃ પત્રકલ્કં ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવં યોજયેત્|

Adhikarana vAtaje svarasAde madhukAditailanasyam (37-38) · Śloka 38

તૈલં વા- | મધુકદ્રાક્ષાપિપ્પલીકૃમિનુત્ફલૈઃ||૩૭|| હંસપાદ્યાશ્ચ મૂલેન પક્વં નસ્તો નિષેચયેત્| |૩૮|

સ૦-અથવા તૈલં મધુકાદિભિઃ પક્વં નસ્તોઽવસેચયેત્| કૃમિઘ્નં(નુત્)-વિડઙ્ગમ્| ફલં-મદનફલમ્| હંસપાદી-કીટમારિકા| નસ્ત ઇતિ "નસ્નાસિકાયા યત્તસ્ક્ષુદ્રેષુ" ઇત્યનેન તસિ નસાદેશઃ|

Adhikarana vAtaje svarasAde guDaudanam,vAtaje svarasAde snigdhaH svedaH (38-39) · Śloka 39

| સુખોદકાનુપાનં ચ સસર્પિષ્કં ગુડૌદનમ્||૩૮|| અશ્ર્નીયાત્પાયસં ચૈવં સ્નિગ્ધં સ્વેદં નિયોજયેત્| |૩૯|

સ૦-તથા ગુડૌદનં સર્પિષા સહ સુખોદકાનુપાનમશ્નીયાત્| પાયસં ચૈવં સસર્પિષ્કં સુખોદકાનુપાનમદ્યાત્| સ્વેદં ચ સ્નિગ્ધં યોજયેત્|

Adhikarana pittaje svarasAde kShIrivRukShA~gkurasiddhaM ghRutam pittaje sayaShTImadhukaM pAyasamannam (39-40) · Śloka 40

| પિત્તોદ્ભવે પિબેત્સર્પિઃ શૃતશીતપયોનુપઃ||૩૯|| ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરક્વાથકલ્કસિદ્ધં સમાક્ષિકમ્| અશ્નીયાચ્ચ સસર્પિષ્કં યષ્ટીમધુકપાયસમ્||૪૦||

સ૦-પિત્તોદ્ભવે સર્પિઃ સમાક્ષિકં ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરાદિક્વાથકલ્કસિદ્ધં શૃતશીતક્ષીરાનુપઃ પિબેત્| મધુયષ્ટિકાન્વિતં પાયસં સસર્પિષ્કં ભુઞ્જીત|

Adhikarana pittaje balAdidhRutaM nasyam (41) · Śloka 41

બલાવિદારિગન્ધાભ્યાં વિદાર્યા મધુકેન ચ| સિદ્ધં સલવણં સર્પિર્નસ્યં સ્વર્યમનુત્તમમ્||૪૧||

સ૦-બલાદિભિઃ સિદ્ધં સર્પિઃ સસૈન્ધવં પરં સ્વર્યં સ્યાન્નસ્યમ્| વિદારિગન્ધા-શાલિપર્ણી|

Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdighRutaM nasyam (42) · Śloka 42

પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પિપ્પલી બૃહતી બલા| સાધિતં ક્ષીરસર્પિશ્ચ તત્સ્વર્યં નાવનં પરમ્||૪૨||

સ૦-પિત્તજે સ્વરસાદે પ્રપૌણ્ડરીકાદિસાધિતં ક્ષીરોદ્ભવં સર્પિઃ શ્રેષ્ઠં નસ્યમ્|

Adhikarana pittaje madhuradravyA cUrNa lehaH (43) · Śloka 43

લિહ્યાન્મધુરકાણાં ચ ચૂર્ણં મધુઘૃતાપ્લુતમ્| |૪૩|

સ૦-મધુરકાણાં ચ-મધુરરસદ્રવ્યાણાં, ચૂર્ણં મધુઘૃતાન્વિતં લિહ્યાત્|

Adhikarana kaPaje kaTudravyANAm mUtreNa pAnam kaPaje rUkShamannam kaPaje kaTPalAdilehaH kaPaje vyoShAdilehaH (43-44) · Śloka 44

| પિબેત્કટૂનિ મૂત્રેણ કફજે રૂક્ષભોજનઃ||૪૩|| કટૂફલામલકવ્યોષં લિહ્યાત્તૈલમધુપ્લુતમ્| વ્યોષક્ષારાગ્નિચવિકાભાર્ગીપથ્યામધૂનિ વા||૪૪||

સ૦-કફોદ્ભવે કટૂનિ-કટુકરસાનિ દ્રવ્યાણિ, મૂત્રેણ પિબેત્| રૂક્ષભોજનશ્ચ સ્યાત્| તથા, કટૂફલાદિકં તૈલમધુપ્લુતં લિહ્યાત્| વ્યોષાદીનિ વા એવં લિહ્યાત્|

Adhikarana kaPaje yavAnAM yavAgUH kaPaje BojanAnte pippalIshuNThyau kaPaje kiMvA tIkShNaM vamanam (2) · Śloka 2

યવૈર્યવાગૂં યમકે કણાધાત્રીકૃતાં પિબેત્| ભુક્ત્વાઽદ્યાત્પિપ્પલીં શુણ્ઠીં તીક્ષ્ણં વા વમનં ભજેત્||૨||

સ૦-યવૈરુપાદાનૈર્યમકે-સ્નેહદ્વયે, કણાધાત્રીકૃતાં-એતત્ક્વાથે સિદ્ધાં, યવાગૂં પિબેત્| તથા, ભુક્ત્વા પિપ્પલીં શુણ્ઠીં વાઽદ્યાત્| અથવા, તીક્ષ્ણં વમનં ભજેત્|

Adhikarana uccaBAShaNakRutasvarasAde madhuradravyasiddaM payaH (46-47) · Śloka 47

શર્કરાક્ષૌદ્રમિશ્રાણિ શૃતાનિ મધુરૈઃ સહ| પિબેત્પયાંસિ યસ્યોચ્ચૈર્વદતોઽભિહતઃ સ્વરઃ||૪૬|| ઇતિ સ્વરસાદચિકિત્સિતમ્|૪૭|

સ૦-યસ્યોચ્ચૈર્ભાષમાણસ્ય સ્વરોઽભિહતઃ સ મધુરૈઃ-જીવનીયૈઃ સહ, શૃતાનિ શર્કરામાક્ષિકમિશ્રાણિ પયાંસિ પિબેત્|

Adhikarana arocake sAmAnyacikitsA (47-49) · Śloka 49

અથારોચકચિકિત્સિતમ્| વિચિત્રમન્નમરુચૌ હિતૈરુપહિતં હિતમ્| બહિરન્તર્મૃજા ચિત્તનિર્વાણં હૃદ્યમૌષધમ્||૪૭|| દ્વૌ કાલૌ દન્તપવનં ભક્ષયેન્મુખધાવનૈઃ| કષાયૈઃ ક્ષાલયેદાસ્યં ધૂમં પ્રાયોગિકં પિબેત્||૪૮|| તાલીસચૂર્ણવટકાઃ સકર્પૂરસિતોપલાઃ| શશાઙ્કકિરણાખ્યાશ્ચ ભક્ષ્યા રુચિકરાઃ પરમ્||૪૯||

સ૦-અરોચકે વિચિત્રં-નાનાવિધમન્નં, હિતં-પથ્યમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? હિતૈઃ-પથ્યૈઃ, ઉપહિતં-મિશ્રિતમ્| એવમરુચ્યાખ્યો વ્યાધિવિશેષઃ સર્વવ્યાધિભ્યો ગરીયાન્| યેનાપથ્યમપિ યદન્નં તસ્મૈ તદપિ દેયં પ્રાણસન્ધારણાર્થમ્, "અન્નમેવ પ્રાણિનાં પ્રાણાઃ" ઇત્યાહુઃ| એવં ચ સર્વવ્યાધિષ્વરુચિરેવ પૂર્વં જેતવ્યા, તતો જ્વરાદય ઇત્યર્થાદુક્તં ભવતિ| બહિર્મૃજા-બહિઃશુદ્ધિઃ સ્નાનાદિના બહિઃ પરિમાર્જનમ્| અન્તર્મૃજા-અન્તઃશુદ્ધિઃ| તથા, ચિત્તનિર્વાણમરુચૌ હિતં હ્રુદ્યમૌષધં ચ| તથા, દ્બૌ કાલૌ-સાયંપ્રાતરાખ્યૌ, દન્તધાવનં ભક્ષયેત્| તથા, મુખધાવનૈઃ કષાયૈરાસ્યં ક્ષાલયેત્| પ્રાયોગિકં-સ્નૈહિકં, ધૂમં પિબેત્| તથા, તાલીસચૂર્ણવટકાશ્ચ| તથા, સકર્પૂરશર્કરાઃ શશાઙ્કકિરણાખ્યા ભક્ષ્યાઃ પરં-અતિશયેન, રુચિકરાઃ|

Adhikarana vAtaje arocake auShadham vAtaje arocake vamanam (50-51) · Śloka 51

સામાન્યેનારુચૌ ચિકિત્સિતાન્યુક્ત્વા વિશેષમાહ વાતાદરોચકે તત્ર પિબેચ્ચૂર્ણં પ્રસન્નયા| હરેણુકૃષ્ણાકૃમિજિદ્દ્રાક્ષાસૈન્ધવનાગરાત્||૫૦|| એલાભાર્ગીયવક્ષારહિઙ્ગુયુક્તાદ્ધૃતેન વા| છર્દયેદ્વા વચામ્ભોભિઃ|૫૧|

સ૦-વાતેનારુચૌ સત્યાં હરેણ્વાદિભ્યશ્ચૂર્ણં પ્રસન્નયા પિબેત્| એલાભાર્ગ્યાદિયુક્તઘૃતેન વા પેયમ્| વચાજલૈર્વા વમેત્|

Adhikarana pittaje arocake vamanam pittaje arocake sharkarAdi lehaH (51-52) · Śloka 52

| પિત્તાચ્ચ ગુડવારિભિઃ||૫૧|| લિહ્યાદ્વા શર્કરાસર્પિર્લવણોત્તમમાક્ષિકમ્| |૫૨|

સ૦-પિત્તાદરુચૌ ગુડવારિણા વમેત્| શર્કરાદિકં [વા] લિહ્યાત્|

Adhikarana kaPaje arocake vamanam kaPaje arocake pAnam kaPaje arocake cUrNam (52-53) · Śloka 53

| કફાદ્વમેન્નિમ્બજલૈર્દીપ્યકારગ્વધોદકમ્||૫૨|| પાનં સમધ્વરિષ્ટાશ્ચ તીક્ષ્ણાઃ સમધુમાધવાઃ| પિબેચ્ચૂર્ણં ચ પૂર્વોક્તં હરેણ્વાદ્યુષ્ણવારિણા||૫૩||

સ૦-કફાદરોચકે નિમ્બજલૈર્વમેત્| દીપ્યકકર્ણિકારયોરુદકં પાનં સમાક્ષિકમ્| અરિષ્ટાશ્ચ તીક્ષ્ણાઃ સમાર્દ્વીકમાધવાઃ પાનમ્| હરેણ્વાદિચૂર્ણં ચ પૂર્વોક્તં (શ્લો.૫૦)ઉષ્ણામ્બુના પિબેત્|

Adhikarana samasharkaraM cUrNam (54-55) · Śloka 55

એલાત્વઙ્નાગકુસુમતીક્ષ્ણકૃષ્ણામહૌષધમ્| ભાગવૃદ્ધં ક્રમાચ્ચૂર્ણં નિહન્તિ સમશર્કરમ્||૫૪|| પ્રસેકારુચિહૃત્પાર્શ્વકાસશ્વાસગલામયાન્| |૫૫|

સ૦-એલાદિકં ચૂર્ણં ક્રમેણ ભાગવૃદ્ધં સમશર્કરં પ્રસેકાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana yavAnyAdi cUrNam (55-58) · Śloka 58

| યવાનીતિત્તિડીકામ્લવેતસૌષધદાડિમમ્||૫૫|| કૃત્વા કોલં ચ કર્ષાશં સિતાયાશ્ચ ચતુષ્પલમ્| ધાન્યસૌવર્ચલાજાજીવરાઙ્ગં ચાર્ધકાર્ષિકમ્||૫૬|| પિપ્પલીનાં શતં ચૈકં દ્વે શતે મરિચસ્ય ચ| ચૂર્ણમેતત્પરં રુચ્યં હૃદ્યં ગ્રાહિ, હિનસ્તિ ચ||૫૭|| વિબન્ધકાસહૃત્પાર્શ્વપ્લીહાર્શોગ્રહણીગદાન્| |૫૮|

સ૦-યવાનીત્યાદિ કોલાન્તાનિ પ્રત્યેકં કાર્ષિકાણિ, શર્કરાયાઃ પલાનિ ચત્વારિ, ધાન્યકાદિકમર્ધકાર્ષિકં, શતમેકં પિપ્પલીનાં, દ્વે શતે મરિચસ્ય ચ, ચૂર્ણમિદં પરં રુચ્યં તથા હૃદયાય હિતં ગ્રાહિ, વિબન્ધાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana tAlIsAdi cUrNam (58-61) · Śloka 61

| તાલીસપત્રં મરિચં નાગરં પિપ્પલી શુભા||૫૮|| યથોત્તરં ભાગવૃદ્ધ્યા ત્વગેલે ચાર્ધભાગિકે| તદ્રુચ્યં દીપનં ચૂર્ણં કણાષ્ટગુણશર્કરમ્||૫૯|| કાસશ્વાસારુચિચ્છર્દિપ્લીહહૃત્પાર્શ્વશૂલનુત્| પાણ્ડુજ્વરાતિસારઘ્નં મૂઢવાતાનુલોમનમ્||૬૦|| ઇત્યરોચકચિકિત્સિતમ્|૬૧|

સ૦-તાલીસપત્રાદયો યથોત્તરં-ઉત્તરોત્તરં, ભાગવૃદ્ધાઃ કાર્યાઃ| ત્વક્ ચ એલા ચ એતેઽર્ધભાગપ્રમાણે| એતચ્ચૂર્ણં પિપ્પલ્યષ્ટગુણશર્કરં દીપનં કાસાદિજિચ્ચ, પાણ્ડ્વાદિઘ્નં મૂઢવાતાનુલોમનં ચ|

Adhikarana upadravANAM cikitsA praseke cikitsA (61-62) · Śloka 62

અર્કામૃતાક્ષારજલે શર્વરીમુષિતૈર્યવૈઃ| પ્રસેકે કલ્પિતાન્સક્તૂન્ ભક્ષ્યાંશ્ચાદ્યાદ્વલી વમેત્||૬૧|| કટુતિક્તૈસ્તથા શૂલ્યં ભક્ષ્યેજ્જાઙ્ગલં પલમ્| શુષ્કાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ સુલઘૂંશ્ચણકાદિરસાનુપઃ||૬૨||

સ૦-અર્કાદિજલે રાત્રિસ્થિતૈર્યવૈઃ સક્તૂન્ કલ્પિતાન્ ભક્ષ્યાંશ્ચ પ્રસેકે ભક્ષયેત્| બલવાન્ કટુતિક્તકૈર્વમેત્| તથા, શૂલ્યં જાઙ્ગલં માંસં ભક્ષયેત્| શુષ્કાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ ભોજયેત્| ભોજ્યવિશેષાન્ લઘુતરાન્ ભક્ષયેત્| ચણકાદિરસમનુ-પશ્ચાત્, પિબેત્|

Adhikarana praseke cikitsAntaram (63) · Śloka 63

શ્લેષ્મણોઽતિપ્રસેકેન વાયુઃ શ્લેષ્માણમસ્યતિ| કફપ્રસેકં તં વિદ્વાન્સ્નિગ્ધોષ્ણૈરેવ નિર્જયેત્||૬૩||

સ૦-વાયુઃ શ્લેષ્માણં ક્ષિપતિ શ્લેષ્મણોઽતિપ્રસેકેન હેતુભૂતેન તં કફપ્રસેકં વિદ્વાન્ સ્નિગ્ધોષ્ણૈરેવ નિર્જયેત્|

Adhikarana CardipInasayoH praseka cikitsA (64) · Śloka 64

પીનસેઽપિ ક્રમમિમં વમથૌ ચ પ્રયોજયેત્| |૬૪|

સ૦-ઇમં-કફપ્રસેકોક્તં, ક્રિયાક્રમં પીનસે વમથૌ-છર્દિષિ ચ, પ્રયોજયેત્|

Adhikarana pInase visheShaH (64-65) · Śloka 65

વિશેષાત્પીનસેઽભ્યઙ્ગાન્ સ્નેહાન્ સ્વેદાંશ્ચ શીલયેત્||૬૪|| સ્નિગ્ધાનુત્કારિકાપિણ્ડૈઃ શિરઃપાર્શ્વગલાદિષુ| લવણામ્લકટૂષ્ણાંશ્ચ રસાન્ સ્નેહોપસંહિતાન્||૬૫||

સ૦-વિશેષેણ પીનસેઽભ્યઙ્ગાન્ સ્નેહાન્ સ્વેદાંશ્ચ સ્નિગ્ધાન્ શીલયેત્| કૈઃ ? ઉત્કારિકાપિણ્ડૈઃ| કેષુ ? શિરઃપાર્શ્વગલાદિષુ| લવણાદીંશ્ચ રસાન્ સ્નેહોપસંહિતાન્ શીલયેત્|

Adhikarana shiroMsapArshvashUleShu cikitsA vAtajeShu pArshvashUleShu visheShaH (66-67) · Śloka 67

શિરોંસપાર્શ્વશૂલેષુ યથાદોષવિધિં ચરેત્| ઔદકાનૂપપિશિતૈરુપનાહાઃ સુસંસ્કૃતાઃ||૬૬|| તત્રેષ્ટાઃ સચતુઃસ્નેહાઃ| |૬૭|

સ૦-શિરોંસપાર્શ્વશૂલેષુ દોષાનુસારેણોપક્રમઃ કાર્યઃ| તેષ્વૌદકાનૂપમાંસૈશ્ચ્તુઃસ્નેહયુતાઃ સુસંસ્કૃતા ઉપનાહા ઇષ્ટાઃ|

Adhikarana saMsargeShu pArshvashUleShu visheShaH (67-68) · Śloka 68

દોષસંસર્ગ ઇષ્યતે| પ્રલેપો નતયષ્ટ્યાહ્વશતાહ્વાકુષ્ઠચન્દનૈઃ||૬૭|| બલારાસ્નાતિલૈસ્તદ્વત્સસર્પિર્મધુકોત્પલૈઃ| પુનર્નવાકૃષ્ણગન્ધાબલાવીરાવિદારિભિઃ||૬૮||

સ૦-દોષસંસર્ગે ચ-દ્વન્દ્વે, તગરાદિભિઃ પ્રલેપ ઇષ્યતે| તથૈવ બલાદિભિઃ ઘૃતમધુકોત્પલયુતૈઃ, [તથા] પુનર્નવાદિભિઃ|

Adhikarana nasyAdIni (69) · Śloka 69

નાવનં ધૂમપાનાનિ સ્નેહાશ્ચૌત્તરભક્તિકાઃ| તૈલાન્યભ્યઙ્ગયોગીનિ બસ્તિકર્મ તથા પરમ્||૬૯||

સ૦-નસ્યં તથા ધૂમપાનાનીષ્યન્તે| તથા, ઔત્તરભક્તિકાશ્ચ સ્નેહાઃ| તૈલાન્યભ્યઙ્ગયોગીનિ-અભ્યઙ્ગયોગપ્રશસ્તાનિ| તથા બસ્તિકર્મ-"પ્રાક્સ્નેહઃ" (હૃ.સૂ.અ.૧૯/૬૩) ઇત્યાદિકમ્, પરં-ચેષ્ટમ્|

Adhikarana raktaduShTau visheShaH (70-72) · Śloka 72

શૃઙ્ગાદ્યૈર્વા યથાદોષં દુષ્ટમેષાં હરેદસૃક્| પ્રદેહઃ સઘૃતૈઃ શ્રેષ્ઠઃ પદ્મકોશીરચન્દનૈઃ||૭૦|| દૂર્વામધુકમઞ્જિષ્ઠાકેસરૈર્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ| વટાદિસિદ્ધતૈલેન શતધૌતેન સર્પિષા||૭૧|| અભ્યઙ્ગઃ પયસા સેકઃ શસ્તશ્ચ મધુકામ્બુના| |૭૨|

સ૦-શૃઙ્ગાદ્યૈઃ-શૃઙ્ગજલૌકોલાબુભિઃ, યથાદોષં-વાતપિત્તકફદુષ્ટં, રક્તમેષાં-યક્ષ્મિણાં, હરેત્| પ્રલેપઃ પદ્મકાદિભિઃ સઘ્રુતૈઃ શ્રેષ્ઠઃ, દૂર્વાદિભિર્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ| વટાદિના-ન્યગ્રોધાદિના, સિદ્ધેન તૈલેનાભ્યઙ્ગઃ શસ્તઃ| શતધૌતેન વા ઘૃતેન તથા ક્ષીરેણ સેકઃ શસ્તઃ| મધુયષ્ટિકાજલેન વા|

Adhikarana atIsAre cikitsA (72-73) · Śloka 73

| પ્રાયેણોપહતાગ્નિત્વાત્સપિચ્છમતિસાર્યતે||૭૨|| તસ્યાતિસારગ્રહણીવિહિતં હિતમૌષધમ્| |૭૩|

સ૦-બાહુલ્યેનોપહતાગ્નિત્વાત્કારણાત્ પિચ્છયા સહાતિસાર્યતે યક્ષ્મી| તસ્યાતિસારે ગ્રહણ્યાં ચ યદુક્તમૌષધં તદ્ધિતમ્|

Adhikarana shuShyato yakShmiNaH purISharakShaNam tatra hetuH (73-74) · Śloka 74

| પુરીષં યત્નતો રક્ષેચ્છુષ્યતો રાજયક્ષ્મિણઃ||૭૩|| સર્વધાતુક્ષયાર્તસ્ય બલં તસ્ય હિ વિડ્બલમ્| |૭૪|

સ૦-તથા, રાજયક્ષ્મિણઃ શુષ્યતઃ સતઃ પુરીષં યત્નેન રક્ષેત્| કિમિત્યાહ-યસ્માત્તસ્ય-શોષિણઃ, સર્વધાતુક્ષયાર્તસ્ય સતો વિડ્બલમેવ બલં-ન ધાત્વાદિજં બલમ્|

Adhikarana mAMsamadyaprayogaH (74-76) · Śloka 76

| માંસમેવાશ્નતો યુક્ત્યા માર્દ્વીકં પિબતોઽનુ ચ||૭૪|| અવિધારિતવેગસ્ય યક્ષ્મા ન લભતેઽન્તરમ્| સુરાં સમણ્ડાં માર્દ્વીકમરિષ્ટાન્સીધુમાધવાન્||૭૫|| યથાર્હમનુપાનાર્થં પિબેન્માંસાનિ ભક્ષયન્| સ્રોતોવિબન્ધમોક્ષાર્થ બલૌજઃપુષ્ટયે ચ તત્||૭૬||

સ૦-માંસમેવ યુક્ત્યા-દેશકાલસાત્મ્યાદિલક્ષણયા, ભક્ષયતો માર્દ્વીકં ચ પશ્ચાત્ પિબતો વેગમધારયતો યક્ષ્મા અન્તરં-અવકાશં, ન લભતે| તથા, સુરાદીનનુપાનાર્થં પિબેત્| માંસાનિ ભક્ષયેત્| તત્-સુરાદ્યનુપાનં માંસભક્ષણં ચ, સ્રોતોવિબન્ધભોક્ષાર્થં બલાયૌજસશ્ચ પુષ્ટયે|

Adhikarana avagAhAdIni (77-78) · Śloka 78

સ્નેહક્ષીરામ્બુકોષ્ઠેષુ સ્વભ્યક્તમવગાહયેત્| ઉત્તીર્ણં મિશ્રકૈઃ સ્નેહૈર્ભૂયોઽભ્યક્તં સુખૈઃ કરૈઃ||૭૭|| મૃદ્ગીયાત્સુખમાસીનં સુખં ચોદ્વર્તયેત્પરમ્| |૭૮|

સ૦-સ્નેહાદિકોષ્ઠેષુ સ્વભ્યક્તં સન્તમવગાહયેત્-નિમગ્નં સ્થાપયેત્| તતઃ કોષ્ઠાદુત્તીર્ણં ભૂયઃ પુનર્મિશ્રકૈઃ સ્નેહૈઃ-ગુલ્મોક્તૈઃ (હૃ.ચિ.અ.૧૪/૮૯), અભ્યક્તં સુખૈઃ-સુખાવહૈર્ન દુષ્કરૈઃ, કરૈઃ સુખેન તિષ્ઠન્તં મૃદ્ગીયાત્| પરં-અતિશયેન, સુખં યથા ભવતિ તથોદ્વર્તયેત્|

Adhikarana udvartanayogaH (78-81) · Śloka 81

| જીવન્તીં શતવીર્યાં ચ વિકસાં સપુનર્નવામ્||૭૮|| અશ્વગન્ધામપામાર્ગં તર્કારીં મધુકં બલામ્| વિદારીં સર્ષપાન્ કુષ્ઠં તણ્ડુલાનતસીફલમ્||૭૯|| માષાંસ્તિલાંશ્ચ કિણ્વં ચ સર્વમેકત્ર ચૂર્ણયેત્| યવચૂર્ણં ત્રિગુણિતં દધ્ના યુક્તં સમાક્ષિકમ્||૮૦|| એતદુદ્વર્તનં કાર્યં પુષ્ટિવર્ણબલપ્રદમ્| |૮૧|

સ૦-જીવન્ત્યાદિકં કિણ્વપર્યન્તં સર્વમેકત્ર ચૂર્ણયેત્| વિકસા-મઞ્જિષ્ઠા| યવચૂર્ણં સર્વેભ્યસ્ત્રિગુણં દધ્ના યુક્તં સમાક્ષિકમેતદુદ્વર્તનં કાર્યં પુષ્ટ્યાદિપ્રદમ્|

Adhikarana snAnIyaM jalaM kalkaSca (81-82) · Śloka 82

| ગૌરસર્ષપકલ્કેન સ્નાનીયૌષધિભિશ્ચ સઃ||૮૧|| સ્નાયાદૃતુસુખૈસ્તોયૈર્જીવનીયોપસાધિતૈઃ| |૮૨|

સ૦-ગૌરસર્ષપાણં કલ્કેન સ્નાનીયૈઃ-સ્નાનાર્હૈર્ગન્ધદ્રવ્યવિશેષૈઃ, ઔષધિભિશ્ચ-સહદેવ્યાદિભિઃ, ઋતૌ-હેમન્તાદિકે, સુખાવહૈઃ-ઉષ્ણાદિભિઃ, તોયૈર્જીવનીયદ્રવ્યશૃતૈઃ સ્નાયાત્|

Adhikarana anulepanAdIni (82) · Śloka 82

| ગન્ધમાલ્યાદિકાં ભૂષામલક્ષ્મીનાશનીં ભજેત્||૮૨||

સ૦-તથા, ગન્ધૈઃ-ચન્દનકુઙ્કુમાદિભિઃ, માલ્યૈઃ-કુસુમૈઃ, આદિશબ્દેનાલઙ્કારાદિગ્રહણં, તૈર્ભૂષામલક્ષ્મીઘ્નીં સેવેત|

Adhikarana suhRuddarshanAdIni (5) · Śloka 5

સુહૃદાં દર્શનં ગીતવાદિત્રોત્સવસંશ્રુતિઃ| બસ્તયઃ ક્ષીરસર્પીષિ મદ્યમાંસસુશીલતા||૮૩|| દૈવવ્યપાશ્રયં તત્તદથર્વોક્તં ચ પૂજિતમ્| ૮૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને રાજયક્ષ્માદિચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

સ૦-તથા, સુહૃદાં-બન્ધૂનાં, દર્શનમ્| ગીતસ્ય વાદિત્રાણાં તથોત્સવસ્ય-પુત્રજન્મવિવાહાદેઃ, સંશ્રવણમ્| તથા, બસ્તયઃ ક્ષીરસર્પીષિ-ક્ષીરાણાં ઘૃતાનિ, મદ્યમાંસાનાં સુશીલતા| તથા, દૈવવ્યપાશ્રયં-બલિમઙ્ગલહોમપ્રાયશ્ચિત્તાદિકમ્| તથા, અથવોક્તં-અથર્વવેદવિહિતં યાગાદિકં ચ, પૂજિતં-પ્રશસ્તમેતદત્રેત્યર્થઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને રાજયક્ષ્માદિચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૫||