5. rājayakṣmādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

śvāsahidhmācikitsitādanantaraṁ rājayakṣmacikitsitārambhaḥ| yataḥ kāsaśvāsakṣayādīnanyōnyabhēṣajairupācarēdityuktam| kṣayaśca rājayakṣmā| tasmādētadārabhyatē-

Adhikarana rAjayakShmAdicikitsAtAdhyAyaH yakShimaNaH shodhanam (2-1) · Śloka 1

athātō rājayakṣmādicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) balinō bahudōṣasya snigdhasvinnasya śōdhanam| ūrdhvādhō yakṣmiṇaḥ kuryātsasnēhaṁ yanna karśanam||1||

sa0-ēvaṁbhūtasya rājayakṣmiṇa ūrdhvādhaḥ śōdhanaṁ-vamanaṁ virēcanaṁ ca kuryāt, asnigdhasvinnasya śōdhanānarhatvāt| snigdhasvinnagrahaṇaṁ tvatiśayārtham| kimbhūtaṁ śōdhanam ? sasnēhaṁ,-īṣatsnigdham, tathā yanna karśanaṁ-dēhasya na kṣapaṇam| yakṣmaṇa iti "dvandvōpatāpa" ityādinā inirmitvarthāṁyaḥ|

Adhikarana yakShimaNaH vamanam (2-3) · Śloka 3

tatra vamanamāha payasā phalayuktēna madhurēṇa rasēna vā| sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā||2|| vamēt| |3|

sa0-payasā-kṣīrēṇa madanaphalānvitēna, rājayakṣmī vamēt| ēvaṁ tēna vamanaṁ kāryam| madhurēṇa vā māṁsarasēna madanaphalayuktēna vamēt| athavā, yavāgvā ghr̥tavatyā tathā vamanadravyēṇa-madanaphalādinā, siddhayā vamēt|

Adhikarana yakShimaNaH virecanam (3-4) · Śloka 4

virēcanaṁ dadyātrivr̥cchyāmānr̥padrumān| śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇēna vā||3|| drākṣāvidārīkāśmaryamāṁsānāṁ vā rasairyutān| |4|

sa0-trivr̥dādīnēkaikaśaḥ śarkarāmadhusarpiryutān virēcanaṁ dadyāt| athavā payasā trivr̥dādīn dadyāt| tarpaṇēna vā saha trivr̥dādīn virēcanaṁ dadyāt| rasairiti bahuvacananirdēśād drākṣādīnāṁ pr̥thagrasairiti bōdhyam|

Adhikarana shuddhasya vidhiH (4-5) · Śloka 5

| śuddhakōṣṭhasya yuñjīta vidhiṁ br̥ṁhaṇadīpanam||4|| hr̥dyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca| |5|

sa0-śuddhakōṣṭhasya satō yakṣmaṇō br̥ṁhaṇaṁ dīpanaṁ ca vidhiṁ prayuñjīta| tathā'nnapānāni hr̥dyāni-hr̥dayapriyāṇi tathā vātaghnāni laghūni ca yuñjīta| bāhulyēnaitaduktam|

Adhikarana yakShmaghnannapAnam (5-6) · Śloka 6

tathā cāha | śāliṣaṣṭikagōdhūmayavamudgaṁ samōṣitam||5|| |laghuma(cā)cyutavīryaṁ ca sujaraṁ balakr̥cca yat| ] ājaṁ kṣīraṁ ghr̥taṁ māṁsaṁ kravyānmāṁsaṁ ca śōṣajit| |6|

sa0-tathā śālyādikaṁ varṣōṣitaṁ yuñjīta| ājaṁ kṣīraṁ ghr̥taṁ māṁsaṁ tathā kravyānmāṁsaṁ ca kṣayajit|

Adhikarana kAkAdimAMsaBakShaNopAyaH (6-7) · Śloka 7

kākōlūkavr̥kadvīpigavāśvanakulōragam||6|| gr̥dhrābhāsakharōṣṭraṁ ca hitaṁ chadmōpasaṁhitam| jñātaṁ jugupsitaṁ taddhi chardiṣē na balaujasē||7||

sa0-kākōlūkādikamētanmāṁsaṁ hitam| kimbhūtam ? chadmanōpasaṁhitam-kākādayastittiryādiśabdēna dēyā ityarthaḥ| kimityēvaṁ kriyatē ? ityāha-yasmāttat jugupsitaṁ jñātaṁ sat chardiṣē sampadyatē, na balāya na vaujasē|

Adhikarana mAMsapAkaprakAraHyUShAH (8-10) · Śloka 10

mr̥gādyāḥ pittakaphayōḥ pavanē prasahādayaḥ| vēsavārīkr̥tāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ||8|| bhr̥ṣṭāḥ sarpaṣatailēna sarpiṣā vā yathāyatham| rasikā mr̥davaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṁskr̥tāḥ||9|| hitā maulakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ| |10|

sa0-mr̥gādyāḥ-mr̥gaviṣkirapratudā[daya]ḥ, pittakaphayōrhitāḥ| vātē [prasahādayaḥ-] prasahamahāmr̥gāpūcarādayō, hitāḥ| kimbhūtāḥ ? vēsavārīkr̥tāḥ-piṣṭāḥ, pathyāḥ| tathā, rasādayō-māṁsarasādayaḥ kalpitāḥ| tathā, sarṣapatailēna bhr̥ṣṭāḥ, sarpiṣā vā dēśakālādyapēkṣayā yathāyathaṁ bhr̥ṣṭāḥ| tathā, rasikāḥ-praśastarasavantaḥ, praśaṁsāyāṁ hyēṣa matvarthīyaḥ| mr̥davō-na tīkṣṇāḥ| tathā snigdhāḥ saindhavādibhiḥ kr̥tasaṁskārā hitāḥ| tadvat-tathaiva, mūlakādikr̥tā yūṣāḥ|

Adhikarana AjamAMsarasaH (10-11) · Śloka 11

| sapippalīkaṁ sayavaṁ sakulatthaṁ sanāgaram||10|| sadāḍimaṁ sāmalakaṁ snigdhamājaṁ rasaṁ pibēt| tēna ṣaḍvinivartantē vikārāḥ pīnasādayaḥ||11||

sa0-pippalyādibhiḥ saṁskr̥tamājaṁ māṁsarasaṁ ghr̥tādisnēhēna snigdhaṁ pibēt, ityatra māṁsānāmavaśyaṁ snigdhatvē'pi snigdhagrahaṇamēṣāṁ ghr̥tādisnēhēna snigdhatvaṁ kāryamiti pratipādayati| tēna rasēna pītēna, ṣaṭ vikārāḥ pīnasādayaḥ-"pīnasaśvāsakāsāṁ samūrdhasvararujaḥ" (hr̥.ni.a.5/13), śāmyanti|

Adhikarana madyam pAnIyacatuShkam pAnIyamidamannapAke~api yojyam (12-14) · Śloka 14

pibēcca sutarāṁ madyaṁ jīrṇaṁ srōtōviśōdhanam| pittādiṣu viśēṣēṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ||12|| siddhaṁ vā pañcamūlēna tāmalakyā'thavā jalam| parṇinībhiścatasr̥bhirdhānyanāgarakēṇa vā||13|| kalpayēccānukūlō'sya tēnānnaṁ śuci yatnavān| |14|

sa0-atitarāṁ jīrṇaṁ purāṇaṁ, ca madyaṁ srōtōviśuddhikaraṁ pibēt| pittādiṣu pittakaphavātēṣu, yathāyuktyā madhvādīn viśēṣēṇa pibēt| athavā, pañcamūlēna-hrasvēna, siddhaṁ jalaṁ pibēt| tāmalakyā vā jalaṁ parṇinībhiścatasr̥bhirvā jalaṁ pakvaṁ pibēt| dhānyanāgarakābhyāṁ vā śr̥taṁ pibēt| asya ca-yakṣmiṇaḥ, anukūlō yatnavān paricārakō'nnaṁ śuci tēna-pañcamūlādijalēna, kalpayēt| anukūlādigrahaṇamatrātiśayārtham|

Adhikarana balAgarBaM ghRutaM pa~jcaprakAram (14-15) · Śloka 15

| daśamūlēna payasā siddhaṁ māṁsarasēna vā||14|| balāgarbhaṁ ghr̥taṁ yōjyaṁ kravyānmāṁsarasēna vā| sakṣaudraṁ payasā siddhaṁ sarpirdaśaguṇēna vā||15||

sa0-daśamūlakvāthēna tathā payasā'thavā māṁsarasēna balākalkēna sādhitaṁ ghr̥taṁ yōjyam| kravyānmāṁsarasēna vā balāgarbhaṁ pakvaṁ ghr̥taṁ yōjyam| kṣīrēṇa vā daśaguṇēna balāgarbhaṁ siddhaṁ ghr̥taṁ sakṣaudraṁ yōjyam|

Adhikarana jIvantyAdighRutam (16-17) · Śloka 17

jīvantīṁ madhukaṁ drākṣāṁ phalāni kuṭajasya ca| puṣkarāhvaṁ śaṭhīṁ kr̥ṣṇāṁ vyāghrīṁ gōkṣurakaṁ balām||16|| nīlōtpalaṁ tāmalakīṁ trāyamāṇāṁ durālabhām| kalkīkr̥tya ghr̥taṁ pakvaṁ rōgarājaharaṁ param||17||

sa0-jīvantyādīn kalkīkr̥tya ghr̥taṁ caturguṇē jalē pakvaṁ rōgarājaharaṁ param|

Adhikarana kharjUrAdighRutam (18) · Śloka 18

ghr̥taṁ kharjūramr̥dvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaṁ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||18||

sa0-kalkīkr̥tya pakvamityanuvartatē| kharjūrādibhiḥ kalkīkr̥tya ghr̥taṁ pakvaṁ pippalīcūrṇēna yuktaṁ vaisvaryādiharam|

Adhikarana dashamUlAdighRutam (19-20) · Śloka 20

daśamūlaśr̥tātkṣīrātsarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṁ sakṣaudraṁ tatparaṁ svarabōdhanam||19|| śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnaṁ kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śr̥tādyadudiyāddhr̥tam||20||

sa0-daśamūlakvathitāt kṣīrādyatsarpirudiyāt-udgacchēt, tat-pratyagraṁ, pippalīkṣaudrānvitamatiśayēna svarabōdhanaṁ śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnaṁ kāsādiharam| athavā, pañcabhiḥ pañcamūlaiḥ śr̥tātkṣīrāt yadudbhavēddhr̥taṁ tatpūrvaguṇam|

Adhikarana pa~jcapa~jcamUlAdighRutam (21) · Śloka 21

pañcānāṁ pañcamūlānāṁ rasē kṣīracaturguṇē| siddhaṁ sarpirjayatyētadyakṣmaṇaḥ saptakaṁ balam||21||

sa0-pañcānāṁ pañcamūlānāṁ rasē kṣīracaturgaṇē pakvamētadyakṣmaṇaḥ saptakaṁ balaṁ-pīnasādikaṁ, ētaddhr̥taṁ jayēt|

Adhikarana ShaTpalaM ghRutam (22-23) · Śloka 23

pañcakōlayavakṣāraṣaṭpalēna pacēddhr̥tam| prasthōnmitaṁ tulyapayaḥ srōtasāṁ tadviśōdhanam||22|| gulmajvarōdaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān| śvāsakāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilañjayēt||23||

sa0-pañcakōlādinā ṣaṭpalēna kalkēna ghr̥taprasthaṁ tulyakṣīraṁ pacēt| tatsrōtasāṁ viśōdhanaṁ syāt| atra cānuktamapi jalaṁ snēhāccaturguṇaṁ triguṇaṁ vā dēyaṁ pūrvōktanyāyāt| tathā gulmādīn jayēt|

Adhikarana rAsnAdighRutam (24) · Śloka 24

rāsnābalāgōkṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi| jīvantīpippalīgarbhaṁ sakṣīraṁ śōṣajiddhr̥tam||24||

sa0-rāsnādikvāthē jīvantīpippalīkalkaṁ kṣīrasahitaṁ pakvaṁ ghr̥taṁ śōṣajit|

Adhikarana ashvagandhaghRutam (25) · Śloka 25

aśvagandhāśr̥tātkṣīrāddhr̥taṁ ca sasitāpayaḥ| |25|

sa0-aśvagandhayā śr̥tāt kṣīrādudbhūtaṁ ghr̥taṁ śarkarākṣīrayutaṁ pūrvōktaguṇam|

Adhikarana mAMsaghRutam (25-27) · Śloka 27

| sādhāraṇāmiṣatulāṁ tōyadrōṇadvayē pacēt||25|| tēnāṣṭabhāgaśēṣēṇa jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ| sādhayētsarpiṣaḥ prasthaṁ vātapittāmayāpaham||26|| māṁsasarpiridaṁ pītaṁ yuktaṁ māṁsarasēna vā| kāsaśvāsasvarabhraṁśaśōṣahr̥tpārśvaśūlajit||27||

sa0-sādhāraṇasya-bilēśayaprasahānāṁ māṁsasya, tulāṁ-palaśataṁ jaladrōṇadvayē pacēt| tēnāṣṭabhāgaśēṣēṇa kvāthēna jīvanīyaiḥ pālikaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṁ pacēt| māṁsasarpiḥsaṁjñamētat kēvalaṁ pītaṁ māṁsarasēna vā yuktaṁ pītaṁ vātapittaghnaṁ kāsādijit|

Adhikarana elAdileharasAyanam (28-32) · Śloka 32

ēlājamōdātriphalāsaurāṣṭrīvyōṣacitrakān| sārānariṣṭagāyatrīśālabījakasambhavān||28|| bhallātakaṁ viḍaṅgaṁ ca pr̥thagaṣṭapalōnmitam| salilē ṣōḍaśaguṇē ṣōḍaśāṁśasthitaṁ pacēt||29|| punastēna ghr̥taprasthaṁ siddhē cāsminpalāni ṣaṭ| tavakṣīryāḥ kṣipōtrniṁśatsitāyā dviguṇaṁ madhu||30|| ghr̥tātrnijātātrnipalaṁ tatō līḍhaṁ khajāhatam| payōnupānaṁ tatprāhṇē rasāyanamayantraṇam||31|| mēdhyaṁ cakṣuṣyamāyuṣyaṁ dīpanaṁ hanti cācirāt| mēhagulmakṣayavyādhipāṇḍurōgabhagandarān||32||

sa0-ēlādi pratyēkamaṣṭapalapramāṇaṁ ṣōḍaśaguṇē jalē ṣōḍaśāṁ śasthitaṁ-ṣōḍaśāṁśāvaśēṣitaṁ yathāsyāttathā, pacēt| tēna-kvāthēna, punarghrutaprasthaṁ pacēt| siddhē cāsmin ghr̥tē tugākṣīryāḥ palāni ṣaṭ, sitāyāstriṁśatpalāni, mākṣikaṁ ghr̥tāddviguṇaṁ-prasthau dvāvityarthaḥ, trijātakāt palatrayaṁ tadētasmin kṣipēt| khajāhataṁ samīkaraṇāya darvyā''lōḍitaṁ, pūrvāhṇē līḍhaṁ payōnupānaṁ rasāyanamayantraṇaṁ mēdhyādiguṇaṁ ca syāt| āśvēva gulmādīn hanti|

Adhikarana kShatakAsoktasarpirguDAtideshaH (33) · Śloka 33

yē ca sarpirguḍāḥ prōktāḥ kṣatē yōjyāḥ kṣayē'pi tē| |33|

sa0-yē ca kṣatē sarpirguḍā gaditāstē ca kṣayē'pi yōjyāḥ|

Adhikarana tvagAdi (sitopala) cUrNam (33-34) · Śloka 34

| tvagēlāpippalīkṣīrīśarkarā dviguṇāḥ kramāt||33|| cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudrasarpiṣā vā'valēhitāḥ| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ||34||

sa0-tvagēlādayaḥ kramēṇa dviguṇāścūrṇitā bhuktā mākṣikasarpirbhyāṁ vā'valēhitāḥ svaryāḥ-svarāya hitāḥ syuḥ, kāsādighnāśca|

Adhikarana asya svarasAde nasyadhUmAdi (35) · Śloka 35

atha svarasādacikitsitam| viśēṣātsvarasādē'sya nasyadhūmādi yōjayēt| |35|

sa0-asya-kṣayiṇaḥ, svarasādē viśēṣēṇa nasyadhūmādi yōjyam|

Adhikarana vAtaje svarasAde kAsamardAdighRutam vAtaje svarasAde ArtagalaghRutam (35-36) · Śloka 36

| tatrāpi vātajē kōṣṇaṁ pibēdauttarabhaktikam||35|| kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghrutam| sādhitaṁ kāsajitsvaryaṁ siddhamārtagalēna vā||36||

sa0-[tatra]-tēṣu ca svarasādēṣu madhyē, vātajē svarasādē kāsamardādisvarasaiḥ sādhitamauttarabhaktikaṁ-bhaktādūrdhvaṁ, ghr̥taṁ pibēt| mārkavō-bhr̥ṅgarājaḥ| tacca sarpiḥ kāsajit svaryaṁ ca syāt| uttarabhaktāditi "mayūravyaṁsakāditvāt" samāsaḥ, tataśca "adhyātmāditvāt" ṭhañ| athavā, ārtagalēna-nīlapuṣpasahacarēṇa, siddhaṁ ghr̥tamēvaṁ pibēt|

Adhikarana vAtaje svarasAde badarIpatrakalkaH (37) · Śloka 37

badarīpatrakalkaṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam| |37|

sa0-athavā badaryāḥ patrakalkaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavaṁ yōjayēt|

Adhikarana vAtaje svarasAde madhukAditailanasyam (37-38) · Śloka 38

tailaṁ vā- | madhukadrākṣāpippalīkr̥minutphalaiḥ||37|| haṁsapādyāśca mūlēna pakvaṁ nastō niṣēcayēt| |38|

sa0-athavā tailaṁ madhukādibhiḥ pakvaṁ nastō'vasēcayēt| kr̥mighnaṁ(nut)-viḍaṅgam| phalaṁ-madanaphalam| haṁsapādī-kīṭamārikā| nasta iti "nasnāsikāyā yattaskṣudrēṣu" ityanēna tasi nasādēśaḥ|

Adhikarana vAtaje svarasAde guDaudanam,vAtaje svarasAde snigdhaH svedaH (38-39) · Śloka 39

| sukhōdakānupānaṁ ca sasarpiṣkaṁ guḍaudanam||38|| aśrnīyātpāyasaṁ caivaṁ snigdhaṁ svēdaṁ niyōjayēt| |39|

sa0-tathā guḍaudanaṁ sarpiṣā saha sukhōdakānupānamaśnīyāt| pāyasaṁ caivaṁ sasarpiṣkaṁ sukhōdakānupānamadyāt| svēdaṁ ca snigdhaṁ yōjayēt|

Adhikarana pittaje svarasAde kShIrivRukShA~gkurasiddhaM ghRutam pittaje sayaShTImadhukaM pAyasamannam (39-40) · Śloka 40

| pittōdbhavē pibētsarpiḥ śr̥taśītapayōnupaḥ||39|| kṣīrivr̥kṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṁ samākṣikam| aśnīyācca sasarpiṣkaṁ yaṣṭīmadhukapāyasam||40||

sa0-pittōdbhavē sarpiḥ samākṣikaṁ kṣīrivr̥kṣāṅkurādikvāthakalkasiddhaṁ śr̥taśītakṣīrānupaḥ pibēt| madhuyaṣṭikānvitaṁ pāyasaṁ sasarpiṣkaṁ bhuñjīta|

Adhikarana pittaje balAdidhRutaM nasyam (41) · Śloka 41

balāvidārigandhābhyāṁ vidāryā madhukēna ca| siddhaṁ salavaṇaṁ sarpirnasyaṁ svaryamanuttamam||41||

sa0-balādibhiḥ siddhaṁ sarpiḥ sasaindhavaṁ paraṁ svaryaṁ syānnasyam| vidārigandhā-śāliparṇī|

Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdighRutaM nasyam (42) · Śloka 42

prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ pippalī br̥hatī balā| sādhitaṁ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṁ nāvanaṁ param||42||

sa0-pittajē svarasādē prapauṇḍarīkādisādhitaṁ kṣīrōdbhavaṁ sarpiḥ śrēṣṭhaṁ nasyam|

Adhikarana pittaje madhuradravyA cUrNa lehaH (43) · Śloka 43

lihyānmadhurakāṇāṁ ca cūrṇaṁ madhughr̥tāplutam| |43|

sa0-madhurakāṇāṁ ca-madhurarasadravyāṇāṁ, cūrṇaṁ madhughr̥tānvitaṁ lihyāt|

Adhikarana kaPaje kaTudravyANAm mUtreNa pAnam kaPaje rUkShamannam kaPaje kaTPalAdilehaH kaPaje vyoShAdilehaH (43-44) · Śloka 44

| pibētkaṭūni mūtrēṇa kaphajē rūkṣabhōjanaḥ||43|| kaṭūphalāmalakavyōṣaṁ lihyāttailamadhuplutam| vyōṣakṣārāgnicavikābhārgīpathyāmadhūni vā||44||

sa0-kaphōdbhavē kaṭūni-kaṭukarasāni dravyāṇi, mūtrēṇa pibēt| rūkṣabhōjanaśca syāt| tathā, kaṭūphalādikaṁ tailamadhuplutaṁ lihyāt| vyōṣādīni vā ēvaṁ lihyāt|

Adhikarana kaPaje yavAnAM yavAgUH kaPaje BojanAnte pippalIshuNThyau kaPaje kiMvA tIkShNaM vamanam (2) · Śloka 2

yavairyavāgūṁ yamakē kaṇādhātrīkr̥tāṁ pibēt| bhuktvā'dyātpippalīṁ śuṇṭhīṁ tīkṣṇaṁ vā vamanaṁ bhajēt||2||

sa0-yavairupādānairyamakē-snēhadvayē, kaṇādhātrīkr̥tāṁ-ētatkvāthē siddhāṁ, yavāgūṁ pibēt| tathā, bhuktvā pippalīṁ śuṇṭhīṁ vā'dyāt| athavā, tīkṣṇaṁ vamanaṁ bhajēt|

Adhikarana uccaBAShaNakRutasvarasAde madhuradravyasiddaM payaH (46-47) · Śloka 47

śarkarākṣaudramiśrāṇi śr̥tāni madhuraiḥ saha| pibētpayāṁsi yasyōccairvadatō'bhihataḥ svaraḥ||46|| iti svarasādacikitsitam|47|

sa0-yasyōccairbhāṣamāṇasya svarō'bhihataḥ sa madhuraiḥ-jīvanīyaiḥ saha, śr̥tāni śarkarāmākṣikamiśrāṇi payāṁsi pibēt|

Adhikarana arocake sAmAnyacikitsA (47-49) · Śloka 49

athārōcakacikitsitam| vicitramannamarucau hitairupahitaṁ hitam| bahirantarmr̥jā cittanirvāṇaṁ hr̥dyamauṣadham||47|| dvau kālau dantapavanaṁ bhakṣayēnmukhadhāvanaiḥ| kaṣāyaiḥ kṣālayēdāsyaṁ dhūmaṁ prāyōgikaṁ pibēt||48|| tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitōpalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param||49||

sa0-arōcakē vicitraṁ-nānāvidhamannaṁ, hitaṁ-pathyam| kimbhūtam ? hitaiḥ-pathyaiḥ, upahitaṁ-miśritam| ēvamarucyākhyō vyādhiviśēṣaḥ sarvavyādhibhyō garīyān| yēnāpathyamapi yadannaṁ tasmai tadapi dēyaṁ prāṇasandhāraṇārtham, "annamēva prāṇināṁ prāṇāḥ" ityāhuḥ| ēvaṁ ca sarvavyādhiṣvarucirēva pūrvaṁ jētavyā, tatō jvarādaya ityarthāduktaṁ bhavati| bahirmr̥jā-bahiḥśuddhiḥ snānādinā bahiḥ parimārjanam| antarmr̥jā-antaḥśuddhiḥ| tathā, cittanirvāṇamarucau hitaṁ hrudyamauṣadhaṁ ca| tathā, dbau kālau-sāyaṁprātarākhyau, dantadhāvanaṁ bhakṣayēt| tathā, mukhadhāvanaiḥ kaṣāyairāsyaṁ kṣālayēt| prāyōgikaṁ-snaihikaṁ, dhūmaṁ pibēt| tathā, tālīsacūrṇavaṭakāśca| tathā, sakarpūraśarkarāḥ śaśāṅkakiraṇākhyā bhakṣyāḥ paraṁ-atiśayēna, rucikarāḥ|

Adhikarana vAtaje arocake auShadham vAtaje arocake vamanam (50-51) · Śloka 51

sāmānyēnārucau cikitsitānyuktvā viśēṣamāha vātādarōcakē tatra pibēccūrṇaṁ prasannayā| harēṇukr̥ṣṇākr̥mijiddrākṣāsaindhavanāgarāt||50|| ēlābhārgīyavakṣārahiṅguyuktāddhr̥tēna vā| chardayēdvā vacāmbhōbhiḥ|51|

sa0-vātēnārucau satyāṁ harēṇvādibhyaścūrṇaṁ prasannayā pibēt| ēlābhārgyādiyuktaghr̥tēna vā pēyam| vacājalairvā vamēt|

Adhikarana pittaje arocake vamanam pittaje arocake sharkarAdi lehaH (51-52) · Śloka 52

| pittācca guḍavāribhiḥ||51|| lihyādvā śarkarāsarpirlavaṇōttamamākṣikam| |52|

sa0-pittādarucau guḍavāriṇā vamēt| śarkarādikaṁ [vā] lihyāt|

Adhikarana kaPaje arocake vamanam kaPaje arocake pAnam kaPaje arocake cUrNam (52-53) · Śloka 53

| kaphādvamēnnimbajalairdīpyakāragvadhōdakam||52|| pānaṁ samadhvariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ| pibēccūrṇaṁ ca pūrvōktaṁ harēṇvādyuṣṇavāriṇā||53||

sa0-kaphādarōcakē nimbajalairvamēt| dīpyakakarṇikārayōrudakaṁ pānaṁ samākṣikam| ariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samārdvīkamādhavāḥ pānam| harēṇvādicūrṇaṁ ca pūrvōktaṁ (ślō.50)uṣṇāmbunā pibēt|

Adhikarana samasharkaraM cUrNam (54-55) · Śloka 55

ēlātvaṅnāgakusumatīkṣṇakr̥ṣṇāmahauṣadham| bhāgavr̥ddhaṁ kramāccūrṇaṁ nihanti samaśarkaram||54|| prasēkārucihr̥tpārśvakāsaśvāsagalāmayān| |55|

sa0-ēlādikaṁ cūrṇaṁ kramēṇa bhāgavr̥ddhaṁ samaśarkaraṁ prasēkādīn hanti|

Adhikarana yavAnyAdi cUrNam (55-58) · Śloka 58

| yavānītittiḍīkāmlavētasauṣadhadāḍimam||55|| kr̥tvā kōlaṁ ca karṣāśaṁ sitāyāśca catuṣpalam| dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṁ cārdhakārṣikam||56|| pippalīnāṁ śataṁ caikaṁ dvē śatē maricasya ca| cūrṇamētatparaṁ rucyaṁ hr̥dyaṁ grāhi, hinasti ca||57|| vibandhakāsahr̥tpārśvaplīhārśōgrahaṇīgadān| |58|

sa0-yavānītyādi kōlāntāni pratyēkaṁ kārṣikāṇi, śarkarāyāḥ palāni catvāri, dhānyakādikamardhakārṣikaṁ, śatamēkaṁ pippalīnāṁ, dvē śatē maricasya ca, cūrṇamidaṁ paraṁ rucyaṁ tathā hr̥dayāya hitaṁ grāhi, vibandhādīn hanti|

Adhikarana tAlIsAdi cUrNam (58-61) · Śloka 61

| tālīsapatraṁ maricaṁ nāgaraṁ pippalī śubhā||58|| yathōttaraṁ bhāgavr̥ddhyā tvagēlē cārdhabhāgikē| tadrucyaṁ dīpanaṁ cūrṇaṁ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram||59|| kāsaśvāsārucicchardiplīhahr̥tpārśvaśūlanut| pāṇḍujvarātisāraghnaṁ mūḍhavātānulōmanam||60|| ityarōcakacikitsitam|61|

sa0-tālīsapatrādayō yathōttaraṁ-uttarōttaraṁ, bhāgavr̥ddhāḥ kāryāḥ| tvak ca ēlā ca ētē'rdhabhāgapramāṇē| ētaccūrṇaṁ pippalyaṣṭaguṇaśarkaraṁ dīpanaṁ kāsādijicca, pāṇḍvādighnaṁ mūḍhavātānulōmanaṁ ca|

Adhikarana upadravANAM cikitsA praseke cikitsA (61-62) · Śloka 62

arkāmr̥tākṣārajalē śarvarīmuṣitairyavaiḥ| prasēkē kalpitānsaktūn bhakṣyāṁścādyādvalī vamēt||61|| kaṭutiktaistathā śūlyaṁ bhakṣyējjāṅgalaṁ palam| śuṣkāṁśca bhakṣyān sulaghūṁścaṇakādirasānupaḥ||62||

sa0-arkādijalē rātristhitairyavaiḥ saktūn kalpitān bhakṣyāṁśca prasēkē bhakṣayēt| balavān kaṭutiktakairvamēt| tathā, śūlyaṁ jāṅgalaṁ māṁsaṁ bhakṣayēt| śuṣkāṁśca bhakṣyān bhōjayēt| bhōjyaviśēṣān laghutarān bhakṣayēt| caṇakādirasamanu-paścāt, pibēt|

Adhikarana praseke cikitsAntaram (63) · Śloka 63

ślēṣmaṇō'tiprasēkēna vāyuḥ ślēṣmāṇamasyati| kaphaprasēkaṁ taṁ vidvānsnigdhōṣṇairēva nirjayēt||63||

sa0-vāyuḥ ślēṣmāṇaṁ kṣipati ślēṣmaṇō'tiprasēkēna hētubhūtēna taṁ kaphaprasēkaṁ vidvān snigdhōṣṇairēva nirjayēt|

Adhikarana CardipInasayoH praseka cikitsA (64) · Śloka 64

pīnasē'pi kramamimaṁ vamathau ca prayōjayēt| |64|

sa0-imaṁ-kaphaprasēkōktaṁ, kriyākramaṁ pīnasē vamathau-chardiṣi ca, prayōjayēt|

Adhikarana pInase visheShaH (64-65) · Śloka 65

viśēṣātpīnasē'bhyaṅgān snēhān svēdāṁśca śīlayēt||64|| snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṁśca rasān snēhōpasaṁhitān||65||

sa0-viśēṣēṇa pīnasē'bhyaṅgān snēhān svēdāṁśca snigdhān śīlayēt| kaiḥ ? utkārikāpiṇḍaiḥ| kēṣu ? śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇādīṁśca rasān snēhōpasaṁhitān śīlayēt|

Adhikarana shiroMsapArshvashUleShu cikitsA vAtajeShu pArshvashUleShu visheShaH (66-67) · Śloka 67

śirōṁsapārśvaśūlēṣu yathādōṣavidhiṁ carēt| audakānūpapiśitairupanāhāḥ susaṁskr̥tāḥ||66|| tatrēṣṭāḥ sacatuḥsnēhāḥ| |67|

sa0-śirōṁsapārśvaśūlēṣu dōṣānusārēṇōpakramaḥ kāryaḥ| tēṣvaudakānūpamāṁsaiśctuḥsnēhayutāḥ susaṁskr̥tā upanāhā iṣṭāḥ|

Adhikarana saMsargeShu pArshvashUleShu visheShaH (67-68) · Śloka 68

dōṣasaṁsarga iṣyatē| pralēpō natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ||67|| balārāsnātilaistadvatsasarpirmadhukōtpalaiḥ| punarnavākr̥ṣṇagandhābalāvīrāvidāribhiḥ||68||

sa0-dōṣasaṁsargē ca-dvandvē, tagarādibhiḥ pralēpa iṣyatē| tathaiva balādibhiḥ ghr̥tamadhukōtpalayutaiḥ, [tathā] punarnavādibhiḥ|

Adhikarana nasyAdIni (69) · Śloka 69

nāvanaṁ dhūmapānāni snēhāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayōgīni bastikarma tathā param||69||

sa0-nasyaṁ tathā dhūmapānānīṣyantē| tathā, auttarabhaktikāśca snēhāḥ| tailānyabhyaṅgayōgīni-abhyaṅgayōgapraśastāni| tathā bastikarma-"prāksnēhaḥ" (hr̥.sū.a.19/63) ityādikam, paraṁ-cēṣṭam|

Adhikarana raktaduShTau visheShaH (70-72) · Śloka 72

śr̥ṅgādyairvā yathādōṣaṁ duṣṭamēṣāṁ harēdasr̥k| pradēhaḥ saghr̥taiḥ śrēṣṭhaḥ padmakōśīracandanaiḥ||70|| dūrvāmadhukamañjiṣṭhākēsarairvā ghr̥tāplutaiḥ| vaṭādisiddhatailēna śatadhautēna sarpiṣā||71|| abhyaṅgaḥ payasā sēkaḥ śastaśca madhukāmbunā| |72|

sa0-śr̥ṅgādyaiḥ-śr̥ṅgajalaukōlābubhiḥ, yathādōṣaṁ-vātapittakaphaduṣṭaṁ, raktamēṣāṁ-yakṣmiṇāṁ, harēt| pralēpaḥ padmakādibhiḥ saghrutaiḥ śrēṣṭhaḥ, dūrvādibhirvā ghr̥tāplutaiḥ| vaṭādinā-nyagrōdhādinā, siddhēna tailēnābhyaṅgaḥ śastaḥ| śatadhautēna vā ghr̥tēna tathā kṣīrēṇa sēkaḥ śastaḥ| madhuyaṣṭikājalēna vā|

Adhikarana atIsAre cikitsA (72-73) · Śloka 73

| prāyēṇōpahatāgnitvātsapicchamatisāryatē||72|| tasyātisāragrahaṇīvihitaṁ hitamauṣadham| |73|

sa0-bāhulyēnōpahatāgnitvātkāraṇāt picchayā sahātisāryatē yakṣmī| tasyātisārē grahaṇyāṁ ca yaduktamauṣadhaṁ taddhitam|

Adhikarana shuShyato yakShmiNaH purISharakShaNam tatra hetuH (73-74) · Śloka 74

| purīṣaṁ yatnatō rakṣēcchuṣyatō rājayakṣmiṇaḥ||73|| sarvadhātukṣayārtasya balaṁ tasya hi viḍbalam| |74|

sa0-tathā, rājayakṣmiṇaḥ śuṣyataḥ sataḥ purīṣaṁ yatnēna rakṣēt| kimityāha-yasmāttasya-śōṣiṇaḥ, sarvadhātukṣayārtasya satō viḍbalamēva balaṁ-na dhātvādijaṁ balam|

Adhikarana mAMsamadyaprayogaH (74-76) · Śloka 76

| māṁsamēvāśnatō yuktyā mārdvīkaṁ pibatō'nu ca||74|| avidhāritavēgasya yakṣmā na labhatē'ntaram| surāṁ samaṇḍāṁ mārdvīkamariṣṭānsīdhumādhavān||75|| yathārhamanupānārthaṁ pibēnmāṁsāni bhakṣayan| srōtōvibandhamōkṣārtha balaujaḥpuṣṭayē ca tat||76||

sa0-māṁsamēva yuktyā-dēśakālasātmyādilakṣaṇayā, bhakṣayatō mārdvīkaṁ ca paścāt pibatō vēgamadhārayatō yakṣmā antaraṁ-avakāśaṁ, na labhatē| tathā, surādīnanupānārthaṁ pibēt| māṁsāni bhakṣayēt| tat-surādyanupānaṁ māṁsabhakṣaṇaṁ ca, srōtōvibandhabhōkṣārthaṁ balāyaujasaśca puṣṭayē|

Adhikarana avagAhAdIni (77-78) · Śloka 78

snēhakṣīrāmbukōṣṭhēṣu svabhyaktamavagāhayēt| uttīrṇaṁ miśrakaiḥ snēhairbhūyō'bhyaktaṁ sukhaiḥ karaiḥ||77|| mr̥dgīyātsukhamāsīnaṁ sukhaṁ cōdvartayētparam| |78|

sa0-snēhādikōṣṭhēṣu svabhyaktaṁ santamavagāhayēt-nimagnaṁ sthāpayēt| tataḥ kōṣṭhāduttīrṇaṁ bhūyaḥ punarmiśrakaiḥ snēhaiḥ-gulmōktaiḥ (hr̥.ci.a.14/89), abhyaktaṁ sukhaiḥ-sukhāvahairna duṣkaraiḥ, karaiḥ sukhēna tiṣṭhantaṁ mr̥dgīyāt| paraṁ-atiśayēna, sukhaṁ yathā bhavati tathōdvartayēt|

Adhikarana udvartanayogaH (78-81) · Śloka 81

| jīvantīṁ śatavīryāṁ ca vikasāṁ sapunarnavām||78|| aśvagandhāmapāmārgaṁ tarkārīṁ madhukaṁ balām| vidārīṁ sarṣapān kuṣṭhaṁ taṇḍulānatasīphalam||79|| māṣāṁstilāṁśca kiṇvaṁ ca sarvamēkatra cūrṇayēt| yavacūrṇaṁ triguṇitaṁ dadhnā yuktaṁ samākṣikam||80|| ētadudvartanaṁ kāryaṁ puṣṭivarṇabalapradam| |81|

sa0-jīvantyādikaṁ kiṇvaparyantaṁ sarvamēkatra cūrṇayēt| vikasā-mañjiṣṭhā| yavacūrṇaṁ sarvēbhyastriguṇaṁ dadhnā yuktaṁ samākṣikamētadudvartanaṁ kāryaṁ puṣṭyādipradam|

Adhikarana snAnIyaM jalaM kalkaSca (81-82) · Śloka 82

| gaurasarṣapakalkēna snānīyauṣadhibhiśca saḥ||81|| snāyādr̥tusukhaistōyairjīvanīyōpasādhitaiḥ| |82|

sa0-gaurasarṣapāṇaṁ kalkēna snānīyaiḥ-snānārhairgandhadravyaviśēṣaiḥ, auṣadhibhiśca-sahadēvyādibhiḥ, r̥tau-hēmantādikē, sukhāvahaiḥ-uṣṇādibhiḥ, tōyairjīvanīyadravyaśr̥taiḥ snāyāt|

Adhikarana anulepanAdIni (82) · Śloka 82

| gandhamālyādikāṁ bhūṣāmalakṣmīnāśanīṁ bhajēt||82||

sa0-tathā, gandhaiḥ-candanakuṅkumādibhiḥ, mālyaiḥ-kusumaiḥ, ādiśabdēnālaṅkārādigrahaṇaṁ, tairbhūṣāmalakṣmīghnīṁ sēvēta|

Adhikarana suhRuddarshanAdIni (5) · Śloka 5

suhr̥dāṁ darśanaṁ gītavāditrōtsavasaṁśrutiḥ| bastayaḥ kṣīrasarpīṣi madyamāṁsasuśīlatā||83|| daivavyapāśrayaṁ tattadatharvōktaṁ ca pūjitam| 83 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē rājayakṣmādicikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||

sa0-tathā, suhr̥dāṁ-bandhūnāṁ, darśanam| gītasya vāditrāṇāṁ tathōtsavasya-putrajanmavivāhādēḥ, saṁśravaṇam| tathā, bastayaḥ kṣīrasarpīṣi-kṣīrāṇāṁ ghr̥tāni, madyamāṁsānāṁ suśīlatā| tathā, daivavyapāśrayaṁ-balimaṅgalahōmaprāyaścittādikam| tathā, athavōktaṁ-atharvavēdavihitaṁ yāgādikaṁ ca, pūjitaṁ-praśastamētadatrētyarthaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē rājayakṣmādicikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||