Adhikarana rAjayakShmAdicikitsAtAdhyAyaH yakShimaNaH shodhanam (2-1) · Śloka 1
athātō rājayakṣmādicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
) balinō bahudōṣasya snigdhasvinnasya śōdhanam|
ūrdhvādhō yakṣmiṇaḥ kuryātsasnēhaṁ yanna karśanam||1||
View original
अथातो राजयक्ष्मादिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) बलिनो बहुदोषस्य स्निग्धस्विन्नस्य शोधनम्|
ऊर्ध्वाधो यक्ष्मिणः कुर्यात्सस्नेहं यन्न कर्शनम्||१||
Adhikarana yakShimaNaH vamanam (2-3) · Śloka 3
tatra vamanamāha payasā phalayuktēna madhurēṇa rasēna vā|
sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā||2||
vamēt|
|3|
View original
तत्र वमनमाह पयसा फलयुक्तेन मधुरेण रसेन वा|
सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनद्रव्यसिद्धया||२||
वमेत्|
|३|
Adhikarana yakShimaNaH virecanam (3-4) · Śloka 4
virēcanaṁ dadyātrivr̥cchyāmānr̥padrumān|
śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇēna vā||3||
drākṣāvidārīkāśmaryamāṁsānāṁ vā rasairyutān|
|4|
View original
विरेचनं दद्यात्रिवृच्छ्यामानृपद्रुमान्|
शर्करामधुसर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा||३||
द्राक्षाविदारीकाश्मर्यमांसानां वा रसैर्युतान्|
|४|
Adhikarana shuddhasya vidhiH (4-5) · Śloka 5
|
śuddhakōṣṭhasya yuñjīta vidhiṁ br̥ṁhaṇadīpanam||4||
hr̥dyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca|
|5|
View original
|
शुद्धकोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहणदीपनम्||४||
हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च|
|५|
Adhikarana yakShmaghnannapAnam (5-6) · Śloka 6
tathā cāha |
śāliṣaṣṭikagōdhūmayavamudgaṁ samōṣitam||5||
|laghuma(cā)cyutavīryaṁ ca sujaraṁ balakr̥cca yat|
] ājaṁ kṣīraṁ ghr̥taṁ māṁsaṁ kravyānmāṁsaṁ ca śōṣajit|
|6|
View original
तथा चाह |
शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गं समोषितम्||५||
|लघुम(चा)च्युतवीर्यं च सुजरं बलकृच्च यत्|
] आजं क्षीरं घृतं मांसं क्रव्यान्मांसं च शोषजित्|
|६|
Adhikarana kAkAdimAMsaBakShaNopAyaH (6-7) · Śloka 7
kākōlūkavr̥kadvīpigavāśvanakulōragam||6||
gr̥dhrābhāsakharōṣṭraṁ ca hitaṁ chadmōpasaṁhitam|
jñātaṁ jugupsitaṁ taddhi chardiṣē na balaujasē||7||
View original
काकोलूकवृकद्वीपिगवाश्वनकुलोरगम्||६||
गृध्राभासख़रोष्ट्रं च हितं छद्मोपसंहितम्|
ज्ञातं जुगुप्सितं तद्धि छर्दिषे न बलौजसे||७||
Adhikarana mAMsapAkaprakAraHyUShAH (8-10) · Śloka 10
mr̥gādyāḥ pittakaphayōḥ pavanē prasahādayaḥ|
vēsavārīkr̥tāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ||8||
bhr̥ṣṭāḥ sarpaṣatailēna sarpiṣā vā yathāyatham|
rasikā mr̥davaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṁskr̥tāḥ||9||
hitā maulakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ|
|10|
View original
मृगाद्याः पित्तकफयोः पवने प्रसहादयः|
वेसवारीकृताः पथ्या रसादिषु च कल्पिताः||८||
भृष्टाः सर्पषतैलेन सर्पिषा वा यथायथम्|
रसिका मृदवः स्निग्धाः पटुद्रव्याभिसंस्कृताः||९||
हिता मौलककौलत्थास्तद्वद्यूषाश्च साधिताः|
|१०|
Adhikarana AjamAMsarasaH (10-11) · Śloka 11
|
sapippalīkaṁ sayavaṁ sakulatthaṁ sanāgaram||10||
sadāḍimaṁ sāmalakaṁ snigdhamājaṁ rasaṁ pibēt|
tēna ṣaḍvinivartantē vikārāḥ pīnasādayaḥ||11||
View original
|
सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्||१०||
सदाडिमं सामलकं स्निग्धमाजं रसं पिबेत्|
तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः||११||
Adhikarana madyam pAnIyacatuShkam pAnIyamidamannapAke~api yojyam (12-14) · Śloka 14
pibēcca sutarāṁ madyaṁ jīrṇaṁ srōtōviśōdhanam|
pittādiṣu viśēṣēṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ||12||
siddhaṁ vā pañcamūlēna tāmalakyā'thavā jalam|
parṇinībhiścatasr̥bhirdhānyanāgarakēṇa vā||13||
kalpayēccānukūlō'sya tēnānnaṁ śuci yatnavān|
|14|
View original
पिबेच्च सुतरां मद्यं जीर्णं स्रोतोविशोधनम्|
पित्तादिषु विशेषेण मध्वरिष्टाच्छवारुणीः||१२||
सिद्धं वा पञ्चमूलेन तामलक्याऽथवा जलम्|
पर्णिनीभिश्चतसृभिर्धान्यनागरकेण वा||१३||
कल्पयेच्चानुकूलोऽस्य तेनान्नं शुचि यत्नवान्|
|१४|
Adhikarana balAgarBaM ghRutaM pa~jcaprakAram (14-15) · Śloka 15
|
daśamūlēna payasā siddhaṁ māṁsarasēna vā||14||
balāgarbhaṁ ghr̥taṁ yōjyaṁ kravyānmāṁsarasēna vā|
sakṣaudraṁ payasā siddhaṁ sarpirdaśaguṇēna vā||15||
View original
|
दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन वा||१४||
बलागर्भं घृतं योज्यं क्रव्यान्मांसरसेन वा|
सक्षौद्रं पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा||१५||
Adhikarana jIvantyAdighRutam (16-17) · Śloka 17
jīvantīṁ madhukaṁ drākṣāṁ phalāni kuṭajasya ca|
puṣkarāhvaṁ śaṭhīṁ kr̥ṣṇāṁ vyāghrīṁ gōkṣurakaṁ balām||16||
nīlōtpalaṁ tāmalakīṁ trāyamāṇāṁ durālabhām|
kalkīkr̥tya ghr̥taṁ pakvaṁ rōgarājaharaṁ param||17||
View original
जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च|
पुष्कराह्वं शठीं कृष्णां व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्||१६||
नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्|
कल्कीकृत्य घृतं पक्वं रोगराजहरं परम्||१७||
Adhikarana kharjUrAdighRutam (18) · Śloka 18
ghr̥taṁ kharjūramr̥dvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ|
sapippalīkaṁ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||18||
View original
घृतं खर्जूरमृद्वीकामधुकैः सपरूषकैः|
सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्||१८||
Adhikarana dashamUlAdighRutam (19-20) · Śloka 20
daśamūlaśr̥tātkṣīrātsarpiryadudiyānnavam|
sapippalīkaṁ sakṣaudraṁ tatparaṁ svarabōdhanam||19||
śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnaṁ kāsaśvāsajvarāpaham|
pañcabhiḥ pañcamūlairvā śr̥tādyadudiyāddhr̥tam||20||
View original
दशमूलशृतात्क्षीरात्सर्पिर्यदुदियान्नवम्|
सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत्परं स्वरबोधनम्||१९||
शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्|
पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यदुदियाद्धृतम्||२०||
Adhikarana pa~jcapa~jcamUlAdighRutam (21) · Śloka 21
pañcānāṁ pañcamūlānāṁ rasē kṣīracaturguṇē|
siddhaṁ sarpirjayatyētadyakṣmaṇaḥ saptakaṁ balam||21||
View original
पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे|
सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्||२१||
Adhikarana ShaTpalaM ghRutam (22-23) · Śloka 23
pañcakōlayavakṣāraṣaṭpalēna pacēddhr̥tam|
prasthōnmitaṁ tulyapayaḥ srōtasāṁ tadviśōdhanam||22||
gulmajvarōdaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān|
śvāsakāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilañjayēt||23||
View original
पञ्चकोलयवक्षारषट्पलेन पचेद्धृतम्|
प्रस्थोन्मितं तुल्यपयः स्रोतसां तद्विशोधनम्||२२||
गुल्मज्वरोदरप्लीहग्रहणीपाण्डुपीनसान्|
श्वासकासाग्निसदनश्वयथूर्ध्वानिलञ्जयेत्||२३||
Adhikarana rAsnAdighRutam (24) · Śloka 24
rāsnābalāgōkṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi|
jīvantīpippalīgarbhaṁ sakṣīraṁ śōṣajiddhr̥tam||24||
View original
रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुवारिणि|
जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषजिद्धृतम्||२४||
Adhikarana ashvagandhaghRutam (25) · Śloka 25
aśvagandhāśr̥tātkṣīrāddhr̥taṁ ca sasitāpayaḥ|
|25|
View original
अश्वगन्धाशृतात्क्षीराद्धृतं च ससितापयः|
|२५|
Adhikarana mAMsaghRutam (25-27) · Śloka 27
|
sādhāraṇāmiṣatulāṁ tōyadrōṇadvayē pacēt||25||
tēnāṣṭabhāgaśēṣēṇa jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ|
sādhayētsarpiṣaḥ prasthaṁ vātapittāmayāpaham||26||
māṁsasarpiridaṁ pītaṁ yuktaṁ māṁsarasēna vā|
kāsaśvāsasvarabhraṁśaśōṣahr̥tpārśvaśūlajit||27||
View original
|
साधारणामिषतुलां तोयद्रोणद्वये पचेत्||२५||
तेनाष्टभागशेषेण जीवनीयैः पलोन्मितैः|
साधयेत्सर्पिषः प्रस्थं वातपित्तामयापहम्||२६||
मांससर्पिरिदं पीतं युक्तं मांसरसेन वा|
कासश्वासस्वरभ्रंशशोषहृत्पार्श्वशूलजित्||२७||
Adhikarana elAdileharasAyanam (28-32) · Śloka 32
ēlājamōdātriphalāsaurāṣṭrīvyōṣacitrakān|
sārānariṣṭagāyatrīśālabījakasambhavān||28||
bhallātakaṁ viḍaṅgaṁ ca pr̥thagaṣṭapalōnmitam|
salilē ṣōḍaśaguṇē ṣōḍaśāṁśasthitaṁ pacēt||29||
punastēna ghr̥taprasthaṁ siddhē cāsminpalāni ṣaṭ|
tavakṣīryāḥ kṣipōtrniṁśatsitāyā dviguṇaṁ madhu||30||
ghr̥tātrnijātātrnipalaṁ tatō līḍhaṁ khajāhatam|
payōnupānaṁ tatprāhṇē rasāyanamayantraṇam||31||
mēdhyaṁ cakṣuṣyamāyuṣyaṁ dīpanaṁ hanti cācirāt|
mēhagulmakṣayavyādhipāṇḍurōgabhagandarān||32||
View original
एलाजमोदात्रिफलासौराष्ट्रीव्योषचित्रकान्|
सारानरिष्टगायत्रीशालबीजकसम्भवान्||२८||
भल्लातकं विडङ्गं च पृथगष्टपलोन्मितम्|
सलिले षोडशगुणे षोडशांशस्थितं पचेत्||२९||
पुनस्तेन घृतप्रस्थं सिद्धे चास्मिन्पलानि षट्|
तवक्षीर्याः क्षिपोत्र्निंशत्सिताया द्विगुणं मधु||३०||
घृतात्र्निजातात्र्निपलं ततो लीढं खजाहतम्|
पयोनुपानं तत्प्राह्णे रसायनमयन्त्रणम्||३१||
मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं दीपनं हन्ति चाचिरात्|
मेहगुल्मक्षयव्याधिपाण्डुरोगभगन्दरान्||३२||
Adhikarana kShatakAsoktasarpirguDAtideshaH (33) · Śloka 33
yē ca sarpirguḍāḥ prōktāḥ kṣatē yōjyāḥ kṣayē'pi tē|
|33|
View original
ये च सर्पिर्गुडाः प्रोक्ताः क्षते योज्याः क्षयेऽपि ते|
|३३|
Adhikarana tvagAdi (sitopala) cUrNam (33-34) · Śloka 34
|
tvagēlāpippalīkṣīrīśarkarā dviguṇāḥ kramāt||33||
cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudrasarpiṣā vā'valēhitāḥ|
svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ||34||
View original
|
त्वगेलापिप्पलीक्षीरीशर्करा द्विगुणाः क्रमात्||३३||
चूर्णिता भक्षिताः क्षौद्रसर्पिषा वाऽवलेहिताः|
स्वर्याः कासक्षयश्वासपार्श्वरुक्कफनाशनाः||३४||
Adhikarana asya svarasAde nasyadhUmAdi (35) · Śloka 35
atha svarasādacikitsitam|
viśēṣātsvarasādē'sya nasyadhūmādi yōjayēt|
|35|
View original
अथ स्वरसादचिकित्सितम्|
विशेषात्स्वरसादेऽस्य नस्यधूमादि योजयेत्|
|३५|
Adhikarana vAtaje svarasAde kAsamardAdighRutam vAtaje svarasAde ArtagalaghRutam (35-36) · Śloka 36
|
tatrāpi vātajē kōṣṇaṁ pibēdauttarabhaktikam||35||
kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghrutam|
sādhitaṁ kāsajitsvaryaṁ siddhamārtagalēna vā||36||
View original
|
तत्रापि वातजे कोष्णं पिबेदौत्तरभक्तिकम्||३५||
कासमर्दकवार्ताकीमार्कवस्वरसैर्घ्रुतम्|
साधितं कासजित्स्वर्यं सिद्धमार्तगलेन वा||३६||
Adhikarana vAtaje svarasAde badarIpatrakalkaH (37) · Śloka 37
badarīpatrakalkaṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam|
|37|
View original
बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम्|
|३७|
Adhikarana vAtaje svarasAde madhukAditailanasyam (37-38) · Śloka 38
tailaṁ vā- |
madhukadrākṣāpippalīkr̥minutphalaiḥ||37||
haṁsapādyāśca mūlēna pakvaṁ nastō niṣēcayēt|
|38|
View original
तैलं वा- |
मधुकद्राक्षापिप्पलीकृमिनुत्फलैः||३७||
हंसपाद्याश्च मूलेन पक्वं नस्तो निषेचयेत्|
|३८|
Adhikarana vAtaje svarasAde guDaudanam,vAtaje svarasAde snigdhaH svedaH (38-39) · Śloka 39
|
sukhōdakānupānaṁ ca sasarpiṣkaṁ guḍaudanam||38||
aśrnīyātpāyasaṁ caivaṁ snigdhaṁ svēdaṁ niyōjayēt|
|39|
View original
|
सुख़ोदकानुपानं च ससर्पिष्कं गुडौदनम्||३८||
अश्र्नीयात्पायसं चैवं स्निग्धं स्वेदं नियोजयेत्|
|३९|
Adhikarana pittaje svarasAde kShIrivRukShA~gkurasiddhaM ghRutam pittaje sayaShTImadhukaM pAyasamannam (39-40) · Śloka 40
|
pittōdbhavē pibētsarpiḥ śr̥taśītapayōnupaḥ||39||
kṣīrivr̥kṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṁ samākṣikam|
aśnīyācca sasarpiṣkaṁ yaṣṭīmadhukapāyasam||40||
View original
|
पित्तोद्भवे पिबेत्सर्पिः शृतशीतपयोनुपः||३९||
क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्वाथकल्कसिद्धं समाक्षिकम्|
अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम्||४०||
Adhikarana pittaje balAdidhRutaM nasyam (41) · Śloka 41
balāvidārigandhābhyāṁ vidāryā madhukēna ca|
siddhaṁ salavaṇaṁ sarpirnasyaṁ svaryamanuttamam||41||
View original
बलाविदारिगन्धाभ्यां विदार्या मधुकेन च|
सिद्धं सलवणं सर्पिर्नस्यं स्वर्यमनुत्तमम्||४१||
Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdighRutaM nasyam (42) · Śloka 42
prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ pippalī br̥hatī balā|
sādhitaṁ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṁ nāvanaṁ param||42||
View original
प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला|
साधितं क्षीरसर्पिश्च तत्स्वर्यं नावनं परम्||४२||
Adhikarana pittaje madhuradravyA cUrNa lehaH (43) · Śloka 43
lihyānmadhurakāṇāṁ ca cūrṇaṁ madhughr̥tāplutam|
|43|
View original
लिह्यान्मधुरकाणां च चूर्णं मधुघृताप्लुतम्|
|४३|
Adhikarana kaPaje kaTudravyANAm mUtreNa pAnam kaPaje rUkShamannam kaPaje kaTPalAdilehaH kaPaje vyoShAdilehaH (43-44) · Śloka 44
|
pibētkaṭūni mūtrēṇa kaphajē rūkṣabhōjanaḥ||43||
kaṭūphalāmalakavyōṣaṁ lihyāttailamadhuplutam|
vyōṣakṣārāgnicavikābhārgīpathyāmadhūni vā||44||
View original
|
पिबेत्कटूनि मूत्रेण कफजे रूक्षभोजनः||४३||
कटूफलामलकव्योषं लिह्यात्तैलमधुप्लुतम्|
व्योषक्षाराग्निचविकाभार्गीपथ्यामधूनि वा||४४||
Adhikarana kaPaje yavAnAM yavAgUH kaPaje BojanAnte pippalIshuNThyau kaPaje kiMvA tIkShNaM vamanam (2) · Śloka 2
yavairyavāgūṁ yamakē kaṇādhātrīkr̥tāṁ pibēt|
bhuktvā'dyātpippalīṁ śuṇṭhīṁ tīkṣṇaṁ vā vamanaṁ bhajēt||2||
View original
यवैर्यवागूं यमके कणाधात्रीकृतां पिबेत्|
भुक्त्वाऽद्यात्पिप्पलीं शुण्ठीं तीक्ष्णं वा वमनं भजेत्||२||
Adhikarana uccaBAShaNakRutasvarasAde madhuradravyasiddaM payaH (46-47) · Śloka 47
śarkarākṣaudramiśrāṇi śr̥tāni madhuraiḥ saha|
pibētpayāṁsi yasyōccairvadatō'bhihataḥ svaraḥ||46||
iti svarasādacikitsitam|47|
View original
शर्कराक्षौद्रमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह|
पिबेत्पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः||४६||
इति स्वरसादचिकित्सितम्|४७|
Adhikarana arocake sAmAnyacikitsA (47-49) · Śloka 49
athārōcakacikitsitam|
vicitramannamarucau hitairupahitaṁ hitam|
bahirantarmr̥jā cittanirvāṇaṁ hr̥dyamauṣadham||47||
dvau kālau dantapavanaṁ bhakṣayēnmukhadhāvanaiḥ|
kaṣāyaiḥ kṣālayēdāsyaṁ dhūmaṁ prāyōgikaṁ pibēt||48||
tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitōpalāḥ|
śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param||49||
View original
अथारोचकचिकित्सितम्|
विचित्रमन्नमरुचौ हितैरुपहितं हितम्|
बहिरन्तर्मृजा चित्तनिर्वाणं हृद्यमौषधम्||४७||
द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन्मुख़धावनैः|
कषायैः क्षालयेदास्यं धूमं प्रायोगिकं पिबेत्||४८||
तालीसचूर्णवटकाः सकर्पूरसितोपलाः|
शशाङ्ककिरणाख़्याश्च भक्ष्या रुचिकराः परम्||४९||
Adhikarana vAtaje arocake auShadham vAtaje arocake vamanam (50-51) · Śloka 51
sāmānyēnārucau cikitsitānyuktvā viśēṣamāha vātādarōcakē tatra pibēccūrṇaṁ prasannayā|
harēṇukr̥ṣṇākr̥mijiddrākṣāsaindhavanāgarāt||50||
ēlābhārgīyavakṣārahiṅguyuktāddhr̥tēna vā|
chardayēdvā vacāmbhōbhiḥ|51|
View original
सामान्येनारुचौ चिकित्सितान्युक्त्वा विशेषमाह वातादरोचके तत्र पिबेच्चूर्णं प्रसन्नया|
हरेणुकृष्णाकृमिजिद्द्राक्षासैन्धवनागरात्||५०||
एलाभार्गीयवक्षारहिङ्गुयुक्ताद्धृतेन वा|
छर्दयेद्वा वचाम्भोभिः|५१|
Adhikarana pittaje arocake vamanam pittaje arocake sharkarAdi lehaH (51-52) · Śloka 52
|
pittācca guḍavāribhiḥ||51||
lihyādvā śarkarāsarpirlavaṇōttamamākṣikam|
|52|
View original
|
पित्ताच्च गुडवारिभिः||५१||
लिह्याद्वा शर्करासर्पिर्लवणोत्तममाक्षिकम्|
|५२|
Adhikarana kaPaje arocake vamanam kaPaje arocake pAnam kaPaje arocake cUrNam (52-53) · Śloka 53
|
kaphādvamēnnimbajalairdīpyakāragvadhōdakam||52||
pānaṁ samadhvariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ|
pibēccūrṇaṁ ca pūrvōktaṁ harēṇvādyuṣṇavāriṇā||53||
View original
|
कफाद्वमेन्निम्बजलैर्दीप्यकारग्वधोदकम्||५२||
पानं समध्वरिष्टाश्च तीक्ष्णाः समधुमाधवाः|
पिबेच्चूर्णं च पूर्वोक्तं हरेण्वाद्युष्णवारिणा||५३||
Adhikarana samasharkaraM cUrNam (54-55) · Śloka 55
ēlātvaṅnāgakusumatīkṣṇakr̥ṣṇāmahauṣadham|
bhāgavr̥ddhaṁ kramāccūrṇaṁ nihanti samaśarkaram||54||
prasēkārucihr̥tpārśvakāsaśvāsagalāmayān|
|55|
View original
एलात्वङ्नागकुसुमतीक्ष्णकृष्णामहौषधम्|
भागवृद्धं क्रमाच्चूर्णं निहन्ति समशर्करम्||५४||
प्रसेकारुचिहृत्पार्श्वकासश्वासगलामयान्|
|५५|
Adhikarana yavAnyAdi cUrNam (55-58) · Śloka 58
|
yavānītittiḍīkāmlavētasauṣadhadāḍimam||55||
kr̥tvā kōlaṁ ca karṣāśaṁ sitāyāśca catuṣpalam|
dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṁ cārdhakārṣikam||56||
pippalīnāṁ śataṁ caikaṁ dvē śatē maricasya ca|
cūrṇamētatparaṁ rucyaṁ hr̥dyaṁ grāhi, hinasti ca||57||
vibandhakāsahr̥tpārśvaplīhārśōgrahaṇīgadān|
|58|
View original
|
यवानीतित्तिडीकाम्लवेतसौषधदाडिमम्||५५||
कृत्वा कोलं च कर्षाशं सितायाश्च चतुष्पलम्|
धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम्||५६||
पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च|
चूर्णमेतत्परं रुच्यं हृद्यं ग्राहि, हिनस्ति च||५७||
विबन्धकासहृत्पार्श्वप्लीहार्शोग्रहणीगदान्|
|५८|
Adhikarana tAlIsAdi cUrNam (58-61) · Śloka 61
|
tālīsapatraṁ maricaṁ nāgaraṁ pippalī śubhā||58||
yathōttaraṁ bhāgavr̥ddhyā tvagēlē cārdhabhāgikē|
tadrucyaṁ dīpanaṁ cūrṇaṁ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram||59||
kāsaśvāsārucicchardiplīhahr̥tpārśvaśūlanut|
pāṇḍujvarātisāraghnaṁ mūḍhavātānulōmanam||60||
ityarōcakacikitsitam|61|
View original
|
तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा||५८||
यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चार्धभागिके|
तद्रुच्यं दीपनं चूर्णं कणाष्टगुणशर्करम्||५९||
कासश्वासारुचिच्छर्दिप्लीहहृत्पार्श्वशूलनुत्|
पाण्डुज्वरातिसारघ्नं मूढवातानुलोमनम्||६०||
इत्यरोचकचिकित्सितम्|६१|
Adhikarana upadravANAM cikitsA praseke cikitsA (61-62) · Śloka 62
arkāmr̥tākṣārajalē śarvarīmuṣitairyavaiḥ|
prasēkē kalpitānsaktūn bhakṣyāṁścādyādvalī vamēt||61||
kaṭutiktaistathā śūlyaṁ bhakṣyējjāṅgalaṁ palam|
śuṣkāṁśca bhakṣyān sulaghūṁścaṇakādirasānupaḥ||62||
View original
अर्कामृताक्षारजले शर्वरीमुषितैर्यवैः|
प्रसेके कल्पितान्सक्तून् भक्ष्यांश्चाद्याद्वली वमेत्||६१||
कटुतिक्तैस्तथा शूल्यं भक्ष्येज्जाङ्गलं पलम्|
शुष्कांश्च भक्ष्यान् सुलघूंश्चणकादिरसानुपः||६२||
Adhikarana praseke cikitsAntaram (63) · Śloka 63
ślēṣmaṇō'tiprasēkēna vāyuḥ ślēṣmāṇamasyati|
kaphaprasēkaṁ taṁ vidvānsnigdhōṣṇairēva nirjayēt||63||
View original
श्लेष्मणोऽतिप्रसेकेन वायुः श्लेष्माणमस्यति|
कफप्रसेकं तं विद्वान्स्निग्धोष्णैरेव निर्जयेत्||६३||
Adhikarana CardipInasayoH praseka cikitsA (64) · Śloka 64
pīnasē'pi kramamimaṁ vamathau ca prayōjayēt|
|64|
View original
पीनसेऽपि क्रममिमं वमथौ च प्रयोजयेत्|
|६४|
Adhikarana pInase visheShaH (64-65) · Śloka 65
viśēṣātpīnasē'bhyaṅgān snēhān svēdāṁśca śīlayēt||64||
snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu|
lavaṇāmlakaṭūṣṇāṁśca rasān snēhōpasaṁhitān||65||
View original
विशेषात्पीनसेऽभ्यङ्गान् स्नेहान् स्वेदांश्च शीलयेत्||६४||
स्निग्धानुत्कारिकापिण्डैः शिरःपार्श्वगलादिषु|
लवणाम्लकटूष्णांश्च रसान् स्नेहोपसंहितान्||६५||
Adhikarana shiroMsapArshvashUleShu cikitsA vAtajeShu pArshvashUleShu visheShaH (66-67) · Śloka 67
śirōṁsapārśvaśūlēṣu yathādōṣavidhiṁ carēt|
audakānūpapiśitairupanāhāḥ susaṁskr̥tāḥ||66||
tatrēṣṭāḥ sacatuḥsnēhāḥ|
|67|
View original
शिरोंसपार्श्वशूलेषु यथादोषविधिं चरेत्|
औदकानूपपिशितैरुपनाहाः सुसंस्कृताः||६६||
तत्रेष्टाः सचतुःस्नेहाः|
|६७|
Adhikarana saMsargeShu pArshvashUleShu visheShaH (67-68) · Śloka 68
dōṣasaṁsarga iṣyatē|
pralēpō natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ||67||
balārāsnātilaistadvatsasarpirmadhukōtpalaiḥ|
punarnavākr̥ṣṇagandhābalāvīrāvidāribhiḥ||68||
View original
दोषसंसर्ग इष्यते|
प्रलेपो नतयष्ट्याह्वशताह्वाकुष्ठचन्दनैः||६७||
बलारास्नातिलैस्तद्वत्ससर्पिर्मधुकोत्पलैः|
पुनर्नवाकृष्णगन्धाबलावीराविदारिभिः||६८||
Adhikarana nasyAdIni (69) · Śloka 69
nāvanaṁ dhūmapānāni snēhāścauttarabhaktikāḥ|
tailānyabhyaṅgayōgīni bastikarma tathā param||69||
View original
नावनं धूमपानानि स्नेहाश्चौत्तरभक्तिकाः|
तैलान्यभ्यङ्गयोगीनि बस्तिकर्म तथा परम्||६९||
Adhikarana raktaduShTau visheShaH (70-72) · Śloka 72
śr̥ṅgādyairvā yathādōṣaṁ duṣṭamēṣāṁ harēdasr̥k|
pradēhaḥ saghr̥taiḥ śrēṣṭhaḥ padmakōśīracandanaiḥ||70||
dūrvāmadhukamañjiṣṭhākēsarairvā ghr̥tāplutaiḥ|
vaṭādisiddhatailēna śatadhautēna sarpiṣā||71||
abhyaṅgaḥ payasā sēkaḥ śastaśca madhukāmbunā|
|72|
View original
शृङ्गाद्यैर्वा यथादोषं दुष्टमेषां हरेदसृक्|
प्रदेहः सघृतैः श्रेष्ठः पद्मकोशीरचन्दनैः||७०||
दूर्वामधुकमञ्जिष्ठाकेसरैर्वा घृताप्लुतैः|
वटादिसिद्धतैलेन शतधौतेन सर्पिषा||७१||
अभ्यङ्गः पयसा सेकः शस्तश्च मधुकाम्बुना|
|७२|
Adhikarana atIsAre cikitsA (72-73) · Śloka 73
|
prāyēṇōpahatāgnitvātsapicchamatisāryatē||72||
tasyātisāragrahaṇīvihitaṁ hitamauṣadham|
|73|
View original
|
प्रायेणोपहताग्नित्वात्सपिच्छमतिसार्यते||७२||
तस्यातिसारग्रहणीविहितं हितमौषधम्|
|७३|
Adhikarana shuShyato yakShmiNaH purISharakShaNam tatra hetuH (73-74) · Śloka 74
|
purīṣaṁ yatnatō rakṣēcchuṣyatō rājayakṣmiṇaḥ||73||
sarvadhātukṣayārtasya balaṁ tasya hi viḍbalam|
|74|
View original
|
पुरीषं यत्नतो रक्षेच्छुष्यतो राजयक्ष्मिणः||७३||
सर्वधातुक्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम्|
|७४|
Adhikarana mAMsamadyaprayogaH (74-76) · Śloka 76
|
māṁsamēvāśnatō yuktyā mārdvīkaṁ pibatō'nu ca||74||
avidhāritavēgasya yakṣmā na labhatē'ntaram|
surāṁ samaṇḍāṁ mārdvīkamariṣṭānsīdhumādhavān||75||
yathārhamanupānārthaṁ pibēnmāṁsāni bhakṣayan|
srōtōvibandhamōkṣārtha balaujaḥpuṣṭayē ca tat||76||
View original
|
मांसमेवाश्नतो युक्त्या मार्द्वीकं पिबतोऽनु च||७४||
अविधारितवेगस्य यक्ष्मा न लभतेऽन्तरम्|
सुरां समण्डां मार्द्वीकमरिष्टान्सीधुमाधवान्||७५||
यथार्हमनुपानार्थं पिबेन्मांसानि भक्षयन्|
स्रोतोविबन्धमोक्षार्थ बलौजःपुष्टये च तत्||७६||
Adhikarana avagAhAdIni (77-78) · Śloka 78
snēhakṣīrāmbukōṣṭhēṣu svabhyaktamavagāhayēt|
uttīrṇaṁ miśrakaiḥ snēhairbhūyō'bhyaktaṁ sukhaiḥ karaiḥ||77||
mr̥dgīyātsukhamāsīnaṁ sukhaṁ cōdvartayētparam|
|78|
View original
स्नेहक्षीराम्बुकोष्ठेषु स्वभ्यक्तमवगाहयेत्|
उत्तीर्णं मिश्रकैः स्नेहैर्भूयोऽभ्यक्तं सुख़ैः करैः||७७||
मृद्गीयात्सुख़मासीनं सुख़ं चोद्वर्तयेत्परम्|
|७८|
Adhikarana udvartanayogaH (78-81) · Śloka 81
|
jīvantīṁ śatavīryāṁ ca vikasāṁ sapunarnavām||78||
aśvagandhāmapāmārgaṁ tarkārīṁ madhukaṁ balām|
vidārīṁ sarṣapān kuṣṭhaṁ taṇḍulānatasīphalam||79||
māṣāṁstilāṁśca kiṇvaṁ ca sarvamēkatra cūrṇayēt|
yavacūrṇaṁ triguṇitaṁ dadhnā yuktaṁ samākṣikam||80||
ētadudvartanaṁ kāryaṁ puṣṭivarṇabalapradam|
|81|
View original
|
जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां सपुनर्नवाम्||७८||
अश्वगन्धामपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम्|
विदारीं सर्षपान् कुष्ठं तण्डुलानतसीफलम्||७९||
माषांस्तिलांश्च किण्वं च सर्वमेकत्र चूर्णयेत्|
यवचूर्णं त्रिगुणितं दध्ना युक्तं समाक्षिकम्||८०||
एतदुद्वर्तनं कार्यं पुष्टिवर्णबलप्रदम्|
|८१|
Adhikarana snAnIyaM jalaM kalkaSca (81-82) · Śloka 82
|
gaurasarṣapakalkēna snānīyauṣadhibhiśca saḥ||81||
snāyādr̥tusukhaistōyairjīvanīyōpasādhitaiḥ|
|82|
View original
|
गौरसर्षपकल्केन स्नानीयौषधिभिश्च सः||८१||
स्नायादृतुसुख़ैस्तोयैर्जीवनीयोपसाधितैः|
|८२|
Adhikarana anulepanAdIni (82) · Śloka 82
|
gandhamālyādikāṁ bhūṣāmalakṣmīnāśanīṁ bhajēt||82||
View original
|
गन्धमाल्यादिकां भूषामलक्ष्मीनाशनीं भजेत्||८२||
Adhikarana suhRuddarshanAdIni (5) · Śloka 5
suhr̥dāṁ darśanaṁ gītavāditrōtsavasaṁśrutiḥ|
bastayaḥ kṣīrasarpīṣi madyamāṁsasuśīlatā||83||
daivavyapāśrayaṁ tattadatharvōktaṁ ca pūjitam|
83 1/2|
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē rājayakṣmādicikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
View original
सुहृदां दर्शनं गीतवादित्रोत्सवसंश्रुतिः|
बस्तयः क्षीरसर्पीषि मद्यमांससुशीलता||८३||
दैवव्यपाश्रयं तत्तदथर्वोक्तं च पूजितम्|
८३ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने राजयक्ष्मादिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||