5. rājayakṣmādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ശ്വാസഹിധ്മാചികിത്സിതാദനന്തരം രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതാരമ്ഭഃ| യതഃ കാസശ്വാസക്ഷയാദീനന്യോന്യഭേഷജൈരുപാചരേദിത്യുക്തമ്| ക്ഷയശ്ച രാജയക്ഷ്മാ| തസ്മാദേതദാരഭ്യതേ-

Adhikarana rAjayakShmAdicikitsAtAdhyAyaH yakShimaNaH shodhanam (2-1) · Śloka 1

അഥാതോ രാജയക്ഷ്മാദിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ശോധനമ്| ഊര്ധ്വാധോ യക്ഷ്മിണഃ കുര്യാത്സസ്നേഹം യന്ന കര്ശനമ്||൧||

സ൦-ഏവംഭൂതസ്യ രാജയക്ഷ്മിണ ഊര്ധ്വാധഃ ശോധനം-വമനം വിരേചനം ച കുര്യാത്, അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ശോധനാനര്ഹത്വാത്| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നഗ്രഹണം ത്വതിശയാര്ഥമ്| കിമ്ഭൂതം ശോധനമ് ? സസ്നേഹം,-ഈഷത്സ്നിഗ്ധമ്, തഥാ യന്ന കര്ശനം-ദേഹസ്യ ന ക്ഷപണമ്| യക്ഷ്മണ ഇതി "ദ്വന്ദ്വോപതാപ" ഇത്യാദിനാ ഇനിര്മിത്വര്ഥാംയഃ|

Adhikarana yakShimaNaH vamanam (2-3) · Śloka 3

തത്ര വമനമാഹ പയസാ ഫലയുക്തേന മധുരേണ രസേന വാ| സര്പിഷ്മത്യാ യവാഗ്വാ വാ വമനദ്രവ്യസിദ്ധയാ||൨|| വമേത്| |൩|

സ൦-പയസാ-ക്ഷീരേണ മദനഫലാന്വിതേന, രാജയക്ഷ്മീ വമേത്| ഏവം തേന വമനം കാര്യമ്| മധുരേണ വാ മാംസരസേന മദനഫലയുക്തേന വമേത്| അഥവാ, യവാഗ്വാ ഘൃതവത്യാ തഥാ വമനദ്രവ്യേണ-മദനഫലാദിനാ, സിദ്ധയാ വമേത്|

Adhikarana yakShimaNaH virecanam (3-4) · Śloka 4

വിരേചനം ദദ്യാത്രിവൃച്ഛ്യാമാനൃപദ്രുമാന്| ശര്കരാമധുസര്പിര്ഭിഃ പയസാ തര്പണേന വാ||൩|| ദ്രാക്ഷാവിദാരീകാശ്മര്യമാംസാനാം വാ രസൈര്യുതാന്| |൪|

സ൦-ത്രിവൃദാദീനേകൈകശഃ ശര്കരാമധുസര്പിര്യുതാന് വിരേചനം ദദ്യാത്| അഥവാ പയസാ ത്രിവൃദാദീന് ദദ്യാത്| തര്പണേന വാ സഹ ത്രിവൃദാദീന് വിരേചനം ദദ്യാത്| രസൈരിതി ബഹുവചനനിര്ദേശാദ് ദ്രാക്ഷാദീനാം പൃഥഗ്രസൈരിതി ബോധ്യമ്|

Adhikarana shuddhasya vidhiH (4-5) · Śloka 5

| ശുദ്ധകോഷ്ഠസ്യ യുഞ്ജീത വിധിം ബൃംഹണദീപനമ്||൪|| ഹൃദ്യാനി ചാന്നപാനാനി വാതഘ്നാനി ലഘൂനി ച| |൫|

സ൦-ശുദ്ധകോഷ്ഠസ്യ സതോ യക്ഷ്മണോ ബൃംഹണം ദീപനം ച വിധിം പ്രയുഞ്ജീത| തഥാऽന്നപാനാനി ഹൃദ്യാനി-ഹൃദയപ്രിയാണി തഥാ വാതഘ്നാനി ലഘൂനി ച യുഞ്ജീത| ബാഹുല്യേനൈതദുക്തമ്|

Adhikarana yakShmaghnannapAnam (5-6) · Śloka 6

തഥാ ചാഹ | ശാലിഷഷ്ടികഗോധൂമയവമുദ്ഗം സമോഷിതമ്||൫|| |ലഘുമ(ചാ)ച്യുതവീര്യം ച സുജരം ബലകൃച്ച യത്| ] ആജം ക്ഷീരം ഘൃതം മാംസം ക്രവ്യാന്മാംസം ച ശോഷജിത്| |൬|

സ൦-തഥാ ശാല്യാദികം വര്ഷോഷിതം യുഞ്ജീത| ആജം ക്ഷീരം ഘൃതം മാംസം തഥാ ക്രവ്യാന്മാംസം ച ക്ഷയജിത്|

Adhikarana kAkAdimAMsaBakShaNopAyaH (6-7) · Śloka 7

കാകോലൂകവൃകദ്വീപിഗവാശ്വനകുലോരഗമ്||൬|| ഗൃധ്രാഭാസഖരോഷ്ട്രം ച ഹിതം ഛദ്മോപസംഹിതമ്| ജ്ഞാതം ജുഗുപ്സിതം തദ്ധി ഛര്ദിഷേ ന ബലൌജസേ||൭||

സ൦-കാകോലൂകാദികമേതന്മാംസം ഹിതമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? ഛദ്മനോപസംഹിതമ്-കാകാദയസ്തിത്തിര്യാദിശബ്ദേന ദേയാ ഇത്യര്ഥഃ| കിമിത്യേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-യസ്മാത്തത് ജുഗുപ്സിതം ജ്ഞാതം സത് ഛര്ദിഷേ സമ്പദ്യതേ, ന ബലായ ന വൌജസേ|

Adhikarana mAMsapAkaprakAraHyUShAH (8-10) · Śloka 10

മൃഗാദ്യാഃ പിത്തകഫയോഃ പവനേ പ്രസഹാദയഃ| വേസവാരീകൃതാഃ പഥ്യാ രസാദിഷു ച കല്പിതാഃ||൮|| ഭൃഷ്ടാഃ സര്പഷതൈലേന സര്പിഷാ വാ യഥായഥമ്| രസികാ മൃദവഃ സ്നിഗ്ധാഃ പടുദ്രവ്യാഭിസംസ്കൃതാഃ||൯|| ഹിതാ മൌലകകൌലത്ഥാസ്തദ്വദ്യൂഷാശ്ച സാധിതാഃ| |൧൦|

സ൦-മൃഗാദ്യാഃ-മൃഗവിഷ്കിരപ്രതുദാ[ദയ]ഃ, പിത്തകഫയോര്ഹിതാഃ| വാതേ [പ്രസഹാദയഃ-] പ്രസഹമഹാമൃഗാപൂചരാദയോ, ഹിതാഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? വേസവാരീകൃതാഃ-പിഷ്ടാഃ, പഥ്യാഃ| തഥാ, രസാദയോ-മാംസരസാദയഃ കല്പിതാഃ| തഥാ, സര്ഷപതൈലേന ഭൃഷ്ടാഃ, സര്പിഷാ വാ ദേശകാലാദ്യപേക്ഷയാ യഥായഥം ഭൃഷ്ടാഃ| തഥാ, രസികാഃ-പ്രശസ്തരസവന്തഃ, പ്രശംസായാം ഹ്യേഷ മത്വര്ഥീയഃ| മൃദവോ-ന തീക്ഷ്ണാഃ| തഥാ സ്നിഗ്ധാഃ സൈന്ധവാദിഭിഃ കൃതസംസ്കാരാ ഹിതാഃ| തദ്വത്-തഥൈവ, മൂലകാദികൃതാ യൂഷാഃ|

Adhikarana AjamAMsarasaH (10-11) · Śloka 11

| സപിപ്പലീകം സയവം സകുലത്ഥം സനാഗരമ്||൧൦|| സദാഡിമം സാമലകം സ്നിഗ്ധമാജം രസം പിബേത്| തേന ഷഡ്വിനിവര്തന്തേ വികാരാഃ പീനസാദയഃ||൧൧||

സ൦-പിപ്പല്യാദിഭിഃ സംസ്കൃതമാജം മാംസരസം ഘൃതാദിസ്നേഹേന സ്നിഗ്ധം പിബേത്, ഇത്യത്ര മാംസാനാമവശ്യം സ്നിഗ്ധത്വേऽപി സ്നിഗ്ധഗ്രഹണമേഷാം ഘൃതാദിസ്നേഹേന സ്നിഗ്ധത്വം കാര്യമിതി പ്രതിപാദയതി| തേന രസേന പീതേന, ഷട് വികാരാഃ പീനസാദയഃ-"പീനസശ്വാസകാസാം സമൂര്ധസ്വരരുജഃ" (ഹൃംഇ.അ.൫/൧൩), ശാമ്യന്തി|

Adhikarana madyam pAnIyacatuShkam pAnIyamidamannapAke~api yojyam (12-14) · Śloka 14

പിബേച്ച സുതരാം മദ്യം ജീര്ണം സ്രോതോവിശോധനമ്| പിത്താദിഷു വിശേഷേണ മധ്വരിഷ്ടാച്ഛവാരുണീഃ||൧൨|| സിദ്ധം വാ പഞ്ചമൂലേന താമലക്യാऽഥവാ ജലമ്| പര്ണിനീഭിശ്ചതസൃഭിര്ധാന്യനാഗരകേണ വാ||൧൩|| കല്പയേച്ചാനുകൂലോऽസ്യ തേനാന്നം ശുചി യത്നവാന്| |൧൪|

സ൦-അതിതരാം ജീര്ണം പുരാണം, ച മദ്യം സ്രോതോവിശുദ്ധികരം പിബേത്| പിത്താദിഷു പിത്തകഫവാതേഷു, യഥായുക്ത്യാ മധ്വാദീന് വിശേഷേണ പിബേത്| അഥവാ, പഞ്ചമൂലേന-ഹ്രസ്വേന, സിദ്ധം ജലം പിബേത്| താമലക്യാ വാ ജലം പര്ണിനീഭിശ്ചതസൃഭിര്വാ ജലം പക്വം പിബേത്| ധാന്യനാഗരകാഭ്യാം വാ ശൃതം പിബേത്| അസ്യ ച-യക്ഷ്മിണഃ, അനുകൂലോ യത്നവാന് പരിചാരകോऽന്നം ശുചി തേന-പഞ്ചമൂലാദിജലേന, കല്പയേത്| അനുകൂലാദിഗ്രഹണമത്രാതിശയാര്ഥമ്|

Adhikarana balAgarBaM ghRutaM pa~jcaprakAram (14-15) · Śloka 15

| ദശമൂലേന പയസാ സിദ്ധം മാംസരസേന വാ||൧൪|| ബലാഗര്ഭം ഘൃതം യോജ്യം ക്രവ്യാന്മാംസരസേന വാ| സക്ഷൌദ്രം പയസാ സിദ്ധം സര്പിര്ദശഗുണേന വാ||൧൫||

സ൦-ദശമൂലക്വാഥേന തഥാ പയസാऽഥവാ മാംസരസേന ബലാകല്കേന സാധിതം ഘൃതം യോജ്യമ്| ക്രവ്യാന്മാംസരസേന വാ ബലാഗര്ഭം പക്വം ഘൃതം യോജ്യമ്| ക്ഷീരേണ വാ ദശഗുണേന ബലാഗര്ഭം സിദ്ധം ഘൃതം സക്ഷൌദ്രം യോജ്യമ്|

Adhikarana jIvantyAdighRutam (16-17) · Śloka 17

ജീവന്തീം മധുകം ദ്രാക്ഷാം ഫലാനി കുടജസ്യ ച| പുഷ്കരാഹ്വം ശഠീം കൃഷ്ണാം വ്യാഘ്രീം ഗോക്ഷുരകം ബലാമ്||൧൬|| നീലോത്പലം താമലകീം ത്രായമാണാം ദുരാലഭാമ്| കല്കീകൃത്യ ഘൃതം പക്വം രോഗരാജഹരം പരമ്||൧൭||

സ൦-ജീവന്ത്യാദീന് കല്കീകൃത്യ ഘൃതം ചതുര്ഗുണേ ജലേ പക്വം രോഗരാജഹരം പരമ്|

Adhikarana kharjUrAdighRutam (18) · Śloka 18

ഘൃതം ഖര്ജൂരമൃദ്വീകാമധുകൈഃ സപരൂഷകൈഃ| സപിപ്പലീകം വൈസ്വര്യകാസശ്വാസജ്വരാപഹമ്||൧൮||

സ൦-കല്കീകൃത്യ പക്വമിത്യനുവര്തതേ| ഖര്ജൂരാദിഭിഃ കല്കീകൃത്യ ഘൃതം പക്വം പിപ്പലീചൂര്ണേന യുക്തം വൈസ്വര്യാദിഹരമ്|

Adhikarana dashamUlAdighRutam (19-20) · Śloka 20

ദശമൂലശൃതാത്ക്ഷീരാത്സര്പിര്യദുദിയാന്നവമ്| സപിപ്പലീകം സക്ഷൌദ്രം തത്പരം സ്വരബോധനമ്||൧൯|| ശിരഃപാര്ശ്വാംസശൂലഘ്നം കാസശ്വാസജ്വരാപഹമ്| പഞ്ചഭിഃ പഞ്ചമൂലൈര്വാ ശൃതാദ്യദുദിയാദ്ധൃതമ്||൨൦||

സ൦-ദശമൂലക്വഥിതാത് ക്ഷീരാദ്യത്സര്പിരുദിയാത്-ഉദ്ഗച്ഛേത്, തത്-പ്രത്യഗ്രം, പിപ്പലീക്ഷൌദ്രാന്വിതമതിശയേന സ്വരബോധനം ശിരഃപാര്ശ്വാംസശൂലഘ്നം കാസാദിഹരമ്| അഥവാ, പഞ്ചഭിഃ പഞ്ചമൂലൈഃ ശൃതാത്ക്ഷീരാത് യദുദ്ഭവേദ്ധൃതം തത്പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana pa~jcapa~jcamUlAdighRutam (21) · Śloka 21

പഞ്ചാനാം പഞ്ചമൂലാനാം രസേ ക്ഷീരചതുര്ഗുണേ| സിദ്ധം സര്പിര്ജയത്യേതദ്യക്ഷ്മണഃ സപ്തകം ബലമ്||൨൧||

സ൦-പഞ്ചാനാം പഞ്ചമൂലാനാം രസേ ക്ഷീരചതുര്ഗണേ പക്വമേതദ്യക്ഷ്മണഃ സപ്തകം ബലം-പീനസാദികം, ഏതദ്ധൃതം ജയേത്|

Adhikarana ShaTpalaM ghRutam (22-23) · Śloka 23

പഞ്ചകോലയവക്ഷാരഷട്പലേന പചേദ്ധൃതമ്| പ്രസ്ഥോന്മിതം തുല്യപയഃ സ്രോതസാം തദ്വിശോധനമ്||൨൨|| ഗുല്മജ്വരോദരപ്ലീഹഗ്രഹണീപാണ്ഡുപീനസാന്| ശ്വാസകാസാഗ്നിസദനശ്വയഥൂര്ധ്വാനിലഞ്ജയേത്||൨൩||

സ൦-പഞ്ചകോലാദിനാ ഷട്പലേന കല്കേന ഘൃതപ്രസ്ഥം തുല്യക്ഷീരം പചേത്| തത്സ്രോതസാം വിശോധനം സ്യാത്| അത്ര ചാനുക്തമപി ജലം സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണം ത്രിഗുണം വാ ദേയം പൂര്വോക്തന്യായാത്| തഥാ ഗുല്മാദീന് ജയേത്|

Adhikarana rAsnAdighRutam (24) · Śloka 24

രാസ്നാബലാഗോക്ഷുരകസ്ഥിരാവര്ഷാഭുവാരിണി| ജീവന്തീപിപ്പലീഗര്ഭം സക്ഷീരം ശോഷജിദ്ധൃതമ്||൨൪||

സ൦-രാസ്നാദിക്വാഥേ ജീവന്തീപിപ്പലീകല്കം ക്ഷീരസഹിതം പക്വം ഘൃതം ശോഷജിത്|

Adhikarana ashvagandhaghRutam (25) · Śloka 25

അശ്വഗന്ധാശൃതാത്ക്ഷീരാദ്ധൃതം ച സസിതാപയഃ| |൨൫|

സ൦-അശ്വഗന്ധയാ ശൃതാത് ക്ഷീരാദുദ്ഭൂതം ഘൃതം ശര്കരാക്ഷീരയുതം പൂര്വോക്തഗുണമ്|

Adhikarana mAMsaghRutam (25-27) · Śloka 27

| സാധാരണാമിഷതുലാം തോയദ്രോണദ്വയേ പചേത്||൨൫|| തേനാഷ്ടഭാഗശേഷേണ ജീവനീയൈഃ പലോന്മിതൈഃ| സാധയേത്സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം വാതപിത്താമയാപഹമ്||൨൬|| മാംസസര്പിരിദം പീതം യുക്തം മാംസരസേന വാ| കാസശ്വാസസ്വരഭ്രംശശോഷഹൃത്പാര്ശ്വശൂലജിത്||൨൭||

സ൦-സാധാരണസ്യ-ബിലേശയപ്രസഹാനാം മാംസസ്യ, തുലാം-പലശതം ജലദ്രോണദ്വയേ പചേത്| തേനാഷ്ടഭാഗശേഷേണ ക്വാഥേന ജീവനീയൈഃ പാലികൈഃ സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം പചേത്| മാംസസര്പിഃസംജ്ഞമേതത് കേവലം പീതം മാംസരസേന വാ യുക്തം പീതം വാതപിത്തഘ്നം കാസാദിജിത്|

Adhikarana elAdileharasAyanam (28-32) · Śloka 32

ഏലാജമോദാത്രിഫലാസൌരാഷ്ട്രീവ്യോഷചിത്രകാന്| സാരാനരിഷ്ടഗായത്രീശാലബീജകസമ്ഭവാന്||൨൮|| ഭല്ലാതകം വിഡങ്ഗം ച പൃഥഗഷ്ടപലോന്മിതമ്| സലിലേ ഷോഡശഗുണേ ഷോഡശാംശസ്ഥിതം പചേത്||൨൯|| പുനസ്തേന ഘൃതപ്രസ്ഥം സിദ്ധേ ചാസ്മിന്പലാനി ഷട്| തവക്ഷീര്യാഃ ക്ഷിപോത്ര്നിംശത്സിതായാ ദ്വിഗുണം മധു||൩൦|| ഘൃതാത്ര്നിജാതാത്ര്നിപലം തതോ ലീഢം ഖജാഹതമ്| പയോനുപാനം തത്പ്രാഹ്ണേ രസായനമയന്ത്രണമ്||൩൧|| മേധ്യം ചക്ഷുഷ്യമായുഷ്യം ദീപനം ഹന്തി ചാചിരാത്| മേഹഗുല്മക്ഷയവ്യാധിപാണ്ഡുരോഗഭഗന്ദരാന്||൩൨||

സ൦-ഏലാദി പ്രത്യേകമഷ്ടപലപ്രമാണം ഷോഡശഗുണേ ജലേ ഷോഡശാം ശസ്ഥിതം-ഷോഡശാംശാവശേഷിതം യഥാസ്യാത്തഥാ, പചേത്| തേന-ക്വാഥേന, പുനര്ഘ്രുതപ്രസ്ഥം പചേത്| സിദ്ധേ ചാസ്മിന് ഘൃതേ തുഗാക്ഷീര്യാഃ പലാനി ഷട്, സിതായാസ്ത്രിംശത്പലാനി, മാക്ഷികം ഘൃതാദ്ദ്വിഗുണം-പ്രസ്ഥൌ ദ്വാവിത്യര്ഥഃ, ത്രിജാതകാത് പലത്രയം തദേതസ്മിന് ക്ഷിപേത്| ഖജാഹതം സമീകരണായ ദര്വ്യാऽऽലോഡിതം, പൂര്വാഹ്ണേ ലീഢം പയോനുപാനം രസായനമയന്ത്രണം മേധ്യാദിഗുണം ച സ്യാത്| ആശ്വേവ ഗുല്മാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana kShatakAsoktasarpirguDAtideshaH (33) · Śloka 33

യേ ച സര്പിര്ഗുഡാഃ പ്രോക്താഃ ക്ഷതേ യോജ്യാഃ ക്ഷയേऽപി തേ| |൩൩|

സ൦-യേ ച ക്ഷതേ സര്പിര്ഗുഡാ ഗദിതാസ്തേ ച ക്ഷയേऽപി യോജ്യാഃ|

Adhikarana tvagAdi (sitopala) cUrNam (33-34) · Śloka 34

| ത്വഗേലാപിപ്പലീക്ഷീരീശര്കരാ ദ്വിഗുണാഃ ക്രമാത്||൩൩|| ചൂര്ണിതാ ഭക്ഷിതാഃ ക്ഷൌദ്രസര്പിഷാ വാऽവലേഹിതാഃ| സ്വര്യാഃ കാസക്ഷയശ്വാസപാര്ശ്വരുക്കഫനാശനാഃ||൩൪||

സ൦-ത്വഗേലാദയഃ ക്രമേണ ദ്വിഗുണാശ്ചൂര്ണിതാ ഭുക്താ മാക്ഷികസര്പിര്ഭ്യാം വാऽവലേഹിതാഃ സ്വര്യാഃ-സ്വരായ ഹിതാഃ സ്യുഃ, കാസാദിഘ്നാശ്ച|

Adhikarana asya svarasAde nasyadhUmAdi (35) · Śloka 35

അഥ സ്വരസാദചികിത്സിതമ്| വിശേഷാത്സ്വരസാദേऽസ്യ നസ്യധൂമാദി യോജയേത്| |൩൫|

സ൦-അസ്യ-ക്ഷയിണഃ, സ്വരസാദേ വിശേഷേണ നസ്യധൂമാദി യോജ്യമ്|

Adhikarana vAtaje svarasAde kAsamardAdighRutam vAtaje svarasAde ArtagalaghRutam (35-36) · Śloka 36

| തത്രാപി വാതജേ കോഷ്ണം പിബേദൌത്തരഭക്തികമ്||൩൫|| കാസമര്ദകവാര്താകീമാര്കവസ്വരസൈര്ഘ്രുതമ്| സാധിതം കാസജിത്സ്വര്യം സിദ്ധമാര്തഗലേന വാ||൩൬||

സ൦-[തത്ര]-തേഷു ച സ്വരസാദേഷു മധ്യേ, വാതജേ സ്വരസാദേ കാസമര്ദാദിസ്വരസൈഃ സാധിതമൌത്തരഭക്തികം-ഭക്താദൂര്ധ്വം, ഘൃതം പിബേത്| മാര്കവോ-ഭൃങ്ഗരാജഃ| തച്ച സര്പിഃ കാസജിത് സ്വര്യം ച സ്യാത്| ഉത്തരഭക്താദിതി "മയൂരവ്യംസകാദിത്വാത്" സമാസഃ, തതശ്ച "അധ്യാത്മാദിത്വാത്" ഠഞ്| അഥവാ, ആര്തഗലേന-നീലപുഷ്പസഹചരേണ, സിദ്ധം ഘൃതമേവം പിബേത്|

Adhikarana vAtaje svarasAde badarIpatrakalkaH (37) · Śloka 37

ബദരീപത്രകല്കം വാ ഘൃതഭൃഷ്ടം സസൈന്ധവമ്| |൩൭|

സ൦-അഥവാ ബദര്യാഃ പത്രകല്കം ഘൃതഭൃഷ്ടം സസൈന്ധവം യോജയേത്|

Adhikarana vAtaje svarasAde madhukAditailanasyam (37-38) · Śloka 38

തൈലം വാ- | മധുകദ്രാക്ഷാപിപ്പലീകൃമിനുത്ഫലൈഃ||൩൭|| ഹംസപാദ്യാശ്ച മൂലേന പക്വം നസ്തോ നിഷേചയേത്| |൩൮|

സ൦-അഥവാ തൈലം മധുകാദിഭിഃ പക്വം നസ്തോऽവസേചയേത്| കൃമിഘ്നം(നുത്)-വിഡങ്ഗമ്| ഫലം-മദനഫലമ്| ഹംസപാദീ-കീടമാരികാ| നസ്ത ഇതി "നസ്നാസികായാ യത്തസ്ക്ഷുദ്രേഷു" ഇത്യനേന തസി നസാദേശഃ|

Adhikarana vAtaje svarasAde guDaudanam,vAtaje svarasAde snigdhaH svedaH (38-39) · Śloka 39

| സുഖോദകാനുപാനം ച സസര്പിഷ്കം ഗുഡൌദനമ്||൩൮|| അശ്ര്നീയാത്പായസം ചൈവം സ്നിഗ്ധം സ്വേദം നിയോജയേത്| |൩൯|

സ൦-തഥാ ഗുഡൌദനം സര്പിഷാ സഹ സുഖോദകാനുപാനമശ്നീയാത്| പായസം ചൈവം സസര്പിഷ്കം സുഖോദകാനുപാനമദ്യാത്| സ്വേദം ച സ്നിഗ്ധം യോജയേത്|

Adhikarana pittaje svarasAde kShIrivRukShA~gkurasiddhaM ghRutam pittaje sayaShTImadhukaM pAyasamannam (39-40) · Śloka 40

| പിത്തോദ്ഭവേ പിബേത്സര്പിഃ ശൃതശീതപയോനുപഃ||൩൯|| ക്ഷീരിവൃക്ഷാങ്കുരക്വാഥകല്കസിദ്ധം സമാക്ഷികമ്| അശ്നീയാച്ച സസര്പിഷ്കം യഷ്ടീമധുകപായസമ്||൪൦||

സ൦-പിത്തോദ്ഭവേ സര്പിഃ സമാക്ഷികം ക്ഷീരിവൃക്ഷാങ്കുരാദിക്വാഥകല്കസിദ്ധം ശൃതശീതക്ഷീരാനുപഃ പിബേത്| മധുയഷ്ടികാന്വിതം പായസം സസര്പിഷ്കം ഭുഞ്ജീത|

Adhikarana pittaje balAdidhRutaM nasyam (41) · Śloka 41

ബലാവിദാരിഗന്ധാഭ്യാം വിദാര്യാ മധുകേന ച| സിദ്ധം സലവണം സര്പിര്നസ്യം സ്വര്യമനുത്തമമ്||൪൧||

സ൦-ബലാദിഭിഃ സിദ്ധം സര്പിഃ സസൈന്ധവം പരം സ്വര്യം സ്യാന്നസ്യമ്| വിദാരിഗന്ധാ-ശാലിപര്ണീ|

Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdighRutaM nasyam (42) · Śloka 42

പ്രപൌണ്ഡരീകം മധുകം പിപ്പലീ ബൃഹതീ ബലാ| സാധിതം ക്ഷീരസര്പിശ്ച തത്സ്വര്യം നാവനം പരമ്||൪൨||

സ൦-പിത്തജേ സ്വരസാദേ പ്രപൌണ്ഡരീകാദിസാധിതം ക്ഷീരോദ്ഭവം സര്പിഃ ശ്രേഷ്ഠം നസ്യമ്|

Adhikarana pittaje madhuradravyA cUrNa lehaH (43) · Śloka 43

ലിഹ്യാന്മധുരകാണാം ച ചൂര്ണം മധുഘൃതാപ്ലുതമ്| |൪൩|

സ൦-മധുരകാണാം ച-മധുരരസദ്രവ്യാണാം, ചൂര്ണം മധുഘൃതാന്വിതം ലിഹ്യാത്|

Adhikarana kaPaje kaTudravyANAm mUtreNa pAnam kaPaje rUkShamannam kaPaje kaTPalAdilehaH kaPaje vyoShAdilehaH (43-44) · Śloka 44

| പിബേത്കടൂനി മൂത്രേണ കഫജേ രൂക്ഷഭോജനഃ||൪൩|| കടൂഫലാമലകവ്യോഷം ലിഹ്യാത്തൈലമധുപ്ലുതമ്| വ്യോഷക്ഷാരാഗ്നിചവികാഭാര്ഗീപഥ്യാമധൂനി വാ||൪൪||

സ൦-കഫോദ്ഭവേ കടൂനി-കടുകരസാനി ദ്രവ്യാണി, മൂത്രേണ പിബേത്| രൂക്ഷഭോജനശ്ച സ്യാത്| തഥാ, കടൂഫലാദികം തൈലമധുപ്ലുതം ലിഹ്യാത്| വ്യോഷാദീനി വാ ഏവം ലിഹ്യാത്|

Adhikarana kaPaje yavAnAM yavAgUH kaPaje BojanAnte pippalIshuNThyau kaPaje kiMvA tIkShNaM vamanam (2) · Śloka 2

യവൈര്യവാഗൂം യമകേ കണാധാത്രീകൃതാം പിബേത്| ഭുക്ത്വാऽദ്യാത്പിപ്പലീം ശുണ്ഠീം തീക്ഷ്ണം വാ വമനം ഭജേത്||൨||

സ൦-യവൈരുപാദാനൈര്യമകേ-സ്നേഹദ്വയേ, കണാധാത്രീകൃതാം-ഏതത്ക്വാഥേ സിദ്ധാം, യവാഗൂം പിബേത്| തഥാ, ഭുക്ത്വാ പിപ്പലീം ശുണ്ഠീം വാऽദ്യാത്| അഥവാ, തീക്ഷ്ണം വമനം ഭജേത്|

Adhikarana uccaBAShaNakRutasvarasAde madhuradravyasiddaM payaH (46-47) · Śloka 47

ശര്കരാക്ഷൌദ്രമിശ്രാണി ശൃതാനി മധുരൈഃ സഹ| പിബേത്പയാംസി യസ്യോച്ചൈര്വദതോऽഭിഹതഃ സ്വരഃ||൪൬|| ഇതി സ്വരസാദചികിത്സിതമ്|൪൭|

സ൦-യസ്യോച്ചൈര്ഭാഷമാണസ്യ സ്വരോऽഭിഹതഃ സ മധുരൈഃ-ജീവനീയൈഃ സഹ, ശൃതാനി ശര്കരാമാക്ഷികമിശ്രാണി പയാംസി പിബേത്|

Adhikarana arocake sAmAnyacikitsA (47-49) · Śloka 49

അഥാരോചകചികിത്സിതമ്| വിചിത്രമന്നമരുചൌ ഹിതൈരുപഹിതം ഹിതമ്| ബഹിരന്തര്മൃജാ ചിത്തനിര്വാണം ഹൃദ്യമൌഷധമ്||൪൭|| ദ്വൌ കാലൌ ദന്തപവനം ഭക്ഷയേന്മുഖധാവനൈഃ| കഷായൈഃ ക്ഷാലയേദാസ്യം ധൂമം പ്രായോഗികം പിബേത്||൪൮|| താലീസചൂര്ണവടകാഃ സകര്പൂരസിതോപലാഃ| ശശാങ്കകിരണാഖ്യാശ്ച ഭക്ഷ്യാ രുചികരാഃ പരമ്||൪൯||

സ൦-അരോചകേ വിചിത്രം-നാനാവിധമന്നം, ഹിതം-പഥ്യമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? ഹിതൈഃ-പഥ്യൈഃ, ഉപഹിതം-മിശ്രിതമ്| ഏവമരുച്യാഖ്യോ വ്യാധിവിശേഷഃ സര്വവ്യാധിഭ്യോ ഗരീയാന്| യേനാപഥ്യമപി യദന്നം തസ്മൈ തദപി ദേയം പ്രാണസന്ധാരണാര്ഥമ്, "അന്നമേവ പ്രാണിനാം പ്രാണാഃ" ഇത്യാഹുഃ| ഏവം ച സര്വവ്യാധിഷ്വരുചിരേവ പൂര്വം ജേതവ്യാ, തതോ ജ്വരാദയ ഇത്യര്ഥാദുക്തം ഭവതി| ബഹിര്മൃജാ-ബഹിഃശുദ്ധിഃ സ്നാനാദിനാ ബഹിഃ പരിമാര്ജനമ്| അന്തര്മൃജാ-അന്തഃശുദ്ധിഃ| തഥാ, ചിത്തനിര്വാണമരുചൌ ഹിതം ഹ്രുദ്യമൌഷധം ച| തഥാ, ദ്ബൌ കാലൌ-സായംപ്രാതരാഖ്യൌ, ദന്തധാവനം ഭക്ഷയേത്| തഥാ, മുഖധാവനൈഃ കഷായൈരാസ്യം ക്ഷാലയേത്| പ്രായോഗികം-സ്നൈഹികം, ധൂമം പിബേത്| തഥാ, താലീസചൂര്ണവടകാശ്ച| തഥാ, സകര്പൂരശര്കരാഃ ശശാങ്കകിരണാഖ്യാ ഭക്ഷ്യാഃ പരം-അതിശയേന, രുചികരാഃ|

Adhikarana vAtaje arocake auShadham vAtaje arocake vamanam (50-51) · Śloka 51

സാമാന്യേനാരുചൌ ചികിത്സിതാന്യുക്ത്വാ വിശേഷമാഹ വാതാദരോചകേ തത്ര പിബേച്ചൂര്ണം പ്രസന്നയാ| ഹരേണുകൃഷ്ണാകൃമിജിദ്ദ്രാക്ഷാസൈന്ധവനാഗരാത്||൫൦|| ഏലാഭാര്ഗീയവക്ഷാരഹിങ്ഗുയുക്താദ്ധൃതേന വാ| ഛര്ദയേദ്വാ വചാമ്ഭോഭിഃ|൫൧|

സ൦-വാതേനാരുചൌ സത്യാം ഹരേണ്വാദിഭ്യശ്ചൂര്ണം പ്രസന്നയാ പിബേത്| ഏലാഭാര്ഗ്യാദിയുക്തഘൃതേന വാ പേയമ്| വചാജലൈര്വാ വമേത്|

Adhikarana pittaje arocake vamanam pittaje arocake sharkarAdi lehaH (51-52) · Śloka 52

| പിത്താച്ച ഗുഡവാരിഭിഃ||൫൧|| ലിഹ്യാദ്വാ ശര്കരാസര്പിര്ലവണോത്തമമാക്ഷികമ്| |൫൨|

സ൦-പിത്താദരുചൌ ഗുഡവാരിണാ വമേത്| ശര്കരാദികം [വാ] ലിഹ്യാത്|

Adhikarana kaPaje arocake vamanam kaPaje arocake pAnam kaPaje arocake cUrNam (52-53) · Śloka 53

| കഫാദ്വമേന്നിമ്ബജലൈര്ദീപ്യകാരഗ്വധോദകമ്||൫൨|| പാനം സമധ്വരിഷ്ടാശ്ച തീക്ഷ്ണാഃ സമധുമാധവാഃ| പിബേച്ചൂര്ണം ച പൂര്വോക്തം ഹരേണ്വാദ്യുഷ്ണവാരിണാ||൫൩||

സ൦-കഫാദരോചകേ നിമ്ബജലൈര്വമേത്| ദീപ്യകകര്ണികാരയോരുദകം പാനം സമാക്ഷികമ്| അരിഷ്ടാശ്ച തീക്ഷ്ണാഃ സമാര്ദ്വീകമാധവാഃ പാനമ്| ഹരേണ്വാദിചൂര്ണം ച പൂര്വോക്തം (ശ്ലോ.൫൦)ഉഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്|

Adhikarana samasharkaraM cUrNam (54-55) · Śloka 55

ഏലാത്വങ്നാഗകുസുമതീക്ഷ്ണകൃഷ്ണാമഹൌഷധമ്| ഭാഗവൃദ്ധം ക്രമാച്ചൂര്ണം നിഹന്തി സമശര്കരമ്||൫൪|| പ്രസേകാരുചിഹൃത്പാര്ശ്വകാസശ്വാസഗലാമയാന്| |൫൫|

സ൦-ഏലാദികം ചൂര്ണം ക്രമേണ ഭാഗവൃദ്ധം സമശര്കരം പ്രസേകാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana yavAnyAdi cUrNam (55-58) · Śloka 58

| യവാനീതിത്തിഡീകാമ്ലവേതസൌഷധദാഡിമമ്||൫൫|| കൃത്വാ കോലം ച കര്ഷാശം സിതായാശ്ച ചതുഷ്പലമ്| ധാന്യസൌവര്ചലാജാജീവരാങ്ഗം ചാര്ധകാര്ഷികമ്||൫൬|| പിപ്പലീനാം ശതം ചൈകം ദ്വേ ശതേ മരിചസ്യ ച| ചൂര്ണമേതത്പരം രുച്യം ഹൃദ്യം ഗ്രാഹി, ഹിനസ്തി ച||൫൭|| വിബന്ധകാസഹൃത്പാര്ശ്വപ്ലീഹാര്ശോഗ്രഹണീഗദാന്| |൫൮|

സ൦-യവാനീത്യാദി കോലാന്താനി പ്രത്യേകം കാര്ഷികാണി, ശര്കരായാഃ പലാനി ചത്വാരി, ധാന്യകാദികമര്ധകാര്ഷികം, ശതമേകം പിപ്പലീനാം, ദ്വേ ശതേ മരിചസ്യ ച, ചൂര്ണമിദം പരം രുച്യം തഥാ ഹൃദയായ ഹിതം ഗ്രാഹി, വിബന്ധാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana tAlIsAdi cUrNam (58-61) · Śloka 61

| താലീസപത്രം മരിചം നാഗരം പിപ്പലീ ശുഭാ||൫൮|| യഥോത്തരം ഭാഗവൃദ്ധ്യാ ത്വഗേലേ ചാര്ധഭാഗികേ| തദ്രുച്യം ദീപനം ചൂര്ണം കണാഷ്ടഗുണശര്കരമ്||൫൯|| കാസശ്വാസാരുചിച്ഛര്ദിപ്ലീഹഹൃത്പാര്ശ്വശൂലനുത്| പാണ്ഡുജ്വരാതിസാരഘ്നം മൂഢവാതാനുലോമനമ്||൬൦|| ഇത്യരോചകചികിത്സിതമ്|൬൧|

സ൦-താലീസപത്രാദയോ യഥോത്തരം-ഉത്തരോത്തരം, ഭാഗവൃദ്ധാഃ കാര്യാഃ| ത്വക് ച ഏലാ ച ഏതേऽര്ധഭാഗപ്രമാണേ| ഏതച്ചൂര്ണം പിപ്പല്യഷ്ടഗുണശര്കരം ദീപനം കാസാദിജിച്ച, പാണ്ഡ്വാദിഘ്നം മൂഢവാതാനുലോമനം ച|

Adhikarana upadravANAM cikitsA praseke cikitsA (61-62) · Śloka 62

അര്കാമൃതാക്ഷാരജലേ ശര്വരീമുഷിതൈര്യവൈഃ| പ്രസേകേ കല്പിതാന്സക്തൂന് ഭക്ഷ്യാംശ്ചാദ്യാദ്വലീ വമേത്||൬൧|| കടുതിക്തൈസ്തഥാ ശൂല്യം ഭക്ഷ്യേജ്ജാങ്ഗലം പലമ്| ശുഷ്കാംശ്ച ഭക്ഷ്യാന് സുലഘൂംശ്ചണകാദിരസാനുപഃ||൬൨||

സ൦-അര്കാദിജലേ രാത്രിസ്ഥിതൈര്യവൈഃ സക്തൂന് കല്പിതാന് ഭക്ഷ്യാംശ്ച പ്രസേകേ ഭക്ഷയേത്| ബലവാന് കടുതിക്തകൈര്വമേത്| തഥാ, ശൂല്യം ജാങ്ഗലം മാംസം ഭക്ഷയേത്| ശുഷ്കാംശ്ച ഭക്ഷ്യാന് ഭോജയേത്| ഭോജ്യവിശേഷാന് ലഘുതരാന് ഭക്ഷയേത്| ചണകാദിരസമനു-പശ്ചാത്, പിബേത്|

Adhikarana praseke cikitsAntaram (63) · Śloka 63

ശ്ലേഷ്മണോऽതിപ്രസേകേന വായുഃ ശ്ലേഷ്മാണമസ്യതി| കഫപ്രസേകം തം വിദ്വാന്സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈരേവ നിര്ജയേത്||൬൩||

സ൦-വായുഃ ശ്ലേഷ്മാണം ക്ഷിപതി ശ്ലേഷ്മണോऽതിപ്രസേകേന ഹേതുഭൂതേന തം കഫപ്രസേകം വിദ്വാന് സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈരേവ നിര്ജയേത്|

Adhikarana CardipInasayoH praseka cikitsA (64) · Śloka 64

പീനസേऽപി ക്രമമിമം വമഥൌ ച പ്രയോജയേത്| |൬൪|

സ൦-ഇമം-കഫപ്രസേകോക്തം, ക്രിയാക്രമം പീനസേ വമഥൌ-ഛര്ദിഷി ച, പ്രയോജയേത്|

Adhikarana pInase visheShaH (64-65) · Śloka 65

വിശേഷാത്പീനസേऽഭ്യങ്ഗാന് സ്നേഹാന് സ്വേദാംശ്ച ശീലയേത്||൬൪|| സ്നിഗ്ധാനുത്കാരികാപിണ്ഡൈഃ ശിരഃപാര്ശ്വഗലാദിഷു| ലവണാമ്ലകടൂഷ്ണാംശ്ച രസാന് സ്നേഹോപസംഹിതാന്||൬൫||

സ൦-വിശേഷേണ പീനസേऽഭ്യങ്ഗാന് സ്നേഹാന് സ്വേദാംശ്ച സ്നിഗ്ധാന് ശീലയേത്| കൈഃ ? ഉത്കാരികാപിണ്ഡൈഃ| കേഷു ? ശിരഃപാര്ശ്വഗലാദിഷു| ലവണാദീംശ്ച രസാന് സ്നേഹോപസംഹിതാന് ശീലയേത്|

Adhikarana shiroMsapArshvashUleShu cikitsA vAtajeShu pArshvashUleShu visheShaH (66-67) · Śloka 67

ശിരോംസപാര്ശ്വശൂലേഷു യഥാദോഷവിധിം ചരേത്| ഔദകാനൂപപിശിതൈരുപനാഹാഃ സുസംസ്കൃതാഃ||൬൬|| തത്രേഷ്ടാഃ സചതുഃസ്നേഹാഃ| |൬൭|

സ൦-ശിരോംസപാര്ശ്വശൂലേഷു ദോഷാനുസാരേണോപക്രമഃ കാര്യഃ| തേഷ്വൌദകാനൂപമാംസൈശ്ച്തുഃസ്നേഹയുതാഃ സുസംസ്കൃതാ ഉപനാഹാ ഇഷ്ടാഃ|

Adhikarana saMsargeShu pArshvashUleShu visheShaH (67-68) · Śloka 68

ദോഷസംസര്ഗ ഇഷ്യതേ| പ്രലേപോ നതയഷ്ട്യാഹ്വശതാഹ്വാകുഷ്ഠചന്ദനൈഃ||൬൭|| ബലാരാസ്നാതിലൈസ്തദ്വത്സസര്പിര്മധുകോത്പലൈഃ| പുനര്നവാകൃഷ്ണഗന്ധാബലാവീരാവിദാരിഭിഃ||൬൮||

സ൦-ദോഷസംസര്ഗേ ച-ദ്വന്ദ്വേ, തഗരാദിഭിഃ പ്രലേപ ഇഷ്യതേ| തഥൈവ ബലാദിഭിഃ ഘൃതമധുകോത്പലയുതൈഃ, [തഥാ] പുനര്നവാദിഭിഃ|

Adhikarana nasyAdIni (69) · Śloka 69

നാവനം ധൂമപാനാനി സ്നേഹാശ്ചൌത്തരഭക്തികാഃ| തൈലാന്യഭ്യങ്ഗയോഗീനി ബസ്തികര്മ തഥാ പരമ്||൬൯||

സ൦-നസ്യം തഥാ ധൂമപാനാനീഷ്യന്തേ| തഥാ, ഔത്തരഭക്തികാശ്ച സ്നേഹാഃ| തൈലാന്യഭ്യങ്ഗയോഗീനി-അഭ്യങ്ഗയോഗപ്രശസ്താനി| തഥാ ബസ്തികര്മ-"പ്രാക്സ്നേഹഃ" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൯/൬൩) ഇത്യാദികമ്, പരം-ചേഷ്ടമ്|

Adhikarana raktaduShTau visheShaH (70-72) · Śloka 72

ശൃങ്ഗാദ്യൈര്വാ യഥാദോഷം ദുഷ്ടമേഷാം ഹരേദസൃക്| പ്രദേഹഃ സഘൃതൈഃ ശ്രേഷ്ഠഃ പദ്മകോശീരചന്ദനൈഃ||൭൦|| ദൂര്വാമധുകമഞ്ജിഷ്ഠാകേസരൈര്വാ ഘൃതാപ്ലുതൈഃ| വടാദിസിദ്ധതൈലേന ശതധൌതേന സര്പിഷാ||൭൧|| അഭ്യങ്ഗഃ പയസാ സേകഃ ശസ്തശ്ച മധുകാമ്ബുനാ| |൭൨|

സ൦-ശൃങ്ഗാദ്യൈഃ-ശൃങ്ഗജലൌകോലാബുഭിഃ, യഥാദോഷം-വാതപിത്തകഫദുഷ്ടം, രക്തമേഷാം-യക്ഷ്മിണാം, ഹരേത്| പ്രലേപഃ പദ്മകാദിഭിഃ സഘ്രുതൈഃ ശ്രേഷ്ഠഃ, ദൂര്വാദിഭിര്വാ ഘൃതാപ്ലുതൈഃ| വടാദിനാ-ന്യഗ്രോധാദിനാ, സിദ്ധേന തൈലേനാഭ്യങ്ഗഃ ശസ്തഃ| ശതധൌതേന വാ ഘൃതേന തഥാ ക്ഷീരേണ സേകഃ ശസ്തഃ| മധുയഷ്ടികാജലേന വാ|

Adhikarana atIsAre cikitsA (72-73) · Śloka 73

| പ്രായേണോപഹതാഗ്നിത്വാത്സപിച്ഛമതിസാര്യതേ||൭൨|| തസ്യാതിസാരഗ്രഹണീവിഹിതം ഹിതമൌഷധമ്| |൭൩|

സ൦-ബാഹുല്യേനോപഹതാഗ്നിത്വാത്കാരണാത് പിച്ഛയാ സഹാതിസാര്യതേ യക്ഷ്മീ| തസ്യാതിസാരേ ഗ്രഹണ്യാം ച യദുക്തമൌഷധം തദ്ധിതമ്|

Adhikarana shuShyato yakShmiNaH purISharakShaNam tatra hetuH (73-74) · Śloka 74

| പുരീഷം യത്നതോ രക്ഷേച്ഛുഷ്യതോ രാജയക്ഷ്മിണഃ||൭൩|| സര്വധാതുക്ഷയാര്തസ്യ ബലം തസ്യ ഹി വിഡ്ബലമ്| |൭൪|

സ൦-തഥാ, രാജയക്ഷ്മിണഃ ശുഷ്യതഃ സതഃ പുരീഷം യത്നേന രക്ഷേത്| കിമിത്യാഹ-യസ്മാത്തസ്യ-ശോഷിണഃ, സര്വധാതുക്ഷയാര്തസ്യ സതോ വിഡ്ബലമേവ ബലം-ന ധാത്വാദിജം ബലമ്|

Adhikarana mAMsamadyaprayogaH (74-76) · Śloka 76

| മാംസമേവാശ്നതോ യുക്ത്യാ മാര്ദ്വീകം പിബതോऽനു ച||൭൪|| അവിധാരിതവേഗസ്യ യക്ഷ്മാ ന ലഭതേऽന്തരമ്| സുരാം സമണ്ഡാം മാര്ദ്വീകമരിഷ്ടാന്സീധുമാധവാന്||൭൫|| യഥാര്ഹമനുപാനാര്ഥം പിബേന്മാംസാനി ഭക്ഷയന്| സ്രോതോവിബന്ധമോക്ഷാര്ഥ ബലൌജഃപുഷ്ടയേ ച തത്||൭൬||

സ൦-മാംസമേവ യുക്ത്യാ-ദേശകാലസാത്മ്യാദിലക്ഷണയാ, ഭക്ഷയതോ മാര്ദ്വീകം ച പശ്ചാത് പിബതോ വേഗമധാരയതോ യക്ഷ്മാ അന്തരം-അവകാശം, ന ലഭതേ| തഥാ, സുരാദീനനുപാനാര്ഥം പിബേത്| മാംസാനി ഭക്ഷയേത്| തത്-സുരാദ്യനുപാനം മാംസഭക്ഷണം ച, സ്രോതോവിബന്ധഭോക്ഷാര്ഥം ബലായൌജസശ്ച പുഷ്ടയേ|

Adhikarana avagAhAdIni (77-78) · Śloka 78

സ്നേഹക്ഷീരാമ്ബുകോഷ്ഠേഷു സ്വഭ്യക്തമവഗാഹയേത്| ഉത്തീര്ണം മിശ്രകൈഃ സ്നേഹൈര്ഭൂയോऽഭ്യക്തം സുഖൈഃ കരൈഃ||൭൭|| മൃദ്ഗീയാത്സുഖമാസീനം സുഖം ചോദ്വര്തയേത്പരമ്| |൭൮|

സ൦-സ്നേഹാദികോഷ്ഠേഷു സ്വഭ്യക്തം സന്തമവഗാഹയേത്-നിമഗ്നം സ്ഥാപയേത്| തതഃ കോഷ്ഠാദുത്തീര്ണം ഭൂയഃ പുനര്മിശ്രകൈഃ സ്നേഹൈഃ-ഗുല്മോക്തൈഃ (ഹൃ.ചി.അ.൧൪/൮൯), അഭ്യക്തം സുഖൈഃ-സുഖാവഹൈര്ന ദുഷ്കരൈഃ, കരൈഃ സുഖേന തിഷ്ഠന്തം മൃദ്ഗീയാത്| പരം-അതിശയേന, സുഖം യഥാ ഭവതി തഥോദ്വര്തയേത്|

Adhikarana udvartanayogaH (78-81) · Śloka 81

| ജീവന്തീം ശതവീര്യാം ച വികസാം സപുനര്നവാമ്||൭൮|| അശ്വഗന്ധാമപാമാര്ഗം തര്കാരീം മധുകം ബലാമ്| വിദാരീം സര്ഷപാന് കുഷ്ഠം തണ്ഡുലാനതസീഫലമ്||൭൯|| മാഷാംസ്തിലാംശ്ച കിണ്വം ച സര്വമേകത്ര ചൂര്ണയേത്| യവചൂര്ണം ത്രിഗുണിതം ദധ്നാ യുക്തം സമാക്ഷികമ്||൮൦|| ഏതദുദ്വര്തനം കാര്യം പുഷ്ടിവര്ണബലപ്രദമ്| |൮൧|

സ൦-ജീവന്ത്യാദികം കിണ്വപര്യന്തം സര്വമേകത്ര ചൂര്ണയേത്| വികസാ-മഞ്ജിഷ്ഠാ| യവചൂര്ണം സര്വേഭ്യസ്ത്രിഗുണം ദധ്നാ യുക്തം സമാക്ഷികമേതദുദ്വര്തനം കാര്യം പുഷ്ട്യാദിപ്രദമ്|

Adhikarana snAnIyaM jalaM kalkaSca (81-82) · Śloka 82

| ഗൌരസര്ഷപകല്കേന സ്നാനീയൌഷധിഭിശ്ച സഃ||൮൧|| സ്നായാദൃതുസുഖൈസ്തോയൈര്ജീവനീയോപസാധിതൈഃ| |൮൨|

സ൦-ഗൌരസര്ഷപാണം കല്കേന സ്നാനീയൈഃ-സ്നാനാര്ഹൈര്ഗന്ധദ്രവ്യവിശേഷൈഃ, ഔഷധിഭിശ്ച-സഹദേവ്യാദിഭിഃ, ഋതൌ-ഹേമന്താദികേ, സുഖാവഹൈഃ-ഉഷ്ണാദിഭിഃ, തോയൈര്ജീവനീയദ്രവ്യശൃതൈഃ സ്നായാത്|

Adhikarana anulepanAdIni (82) · Śloka 82

| ഗന്ധമാല്യാദികാം ഭൂഷാമലക്ഷ്മീനാശനീം ഭജേത്||൮൨||

സ൦-തഥാ, ഗന്ധൈഃ-ചന്ദനകുങ്കുമാദിഭിഃ, മാല്യൈഃ-കുസുമൈഃ, ആദിശബ്ദേനാലങ്കാരാദിഗ്രഹണം, തൈര്ഭൂഷാമലക്ഷ്മീഘ്നീം സേവേത|

Adhikarana suhRuddarshanAdIni (5) · Śloka 5

സുഹൃദാം ദര്ശനം ഗീതവാദിത്രോത്സവസംശ്രുതിഃ| ബസ്തയഃ ക്ഷീരസര്പീഷി മദ്യമാംസസുശീലതാ||൮൩|| ദൈവവ്യപാശ്രയം തത്തദഥര്വോക്തം ച പൂജിതമ്| ൮൩ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ രാജയക്ഷ്മാദിചികിത്സിതം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||

സ൦-തഥാ, സുഹൃദാം-ബന്ധൂനാം, ദര്ശനമ്| ഗീതസ്യ വാദിത്രാണാം തഥോത്സവസ്യ-പുത്രജന്മവിവാഹാദേഃ, സംശ്രവണമ്| തഥാ, ബസ്തയഃ ക്ഷീരസര്പീഷി-ക്ഷീരാണാം ഘൃതാനി, മദ്യമാംസാനാം സുശീലതാ| തഥാ, ദൈവവ്യപാശ്രയം-ബലിമങ്ഗലഹോമപ്രായശ്ചിത്താദികമ്| തഥാ, അഥവോക്തം-അഥര്വവേദവിഹിതം യാഗാദികം ച, പൂജിതം-പ്രശസ്തമേതദത്രേത്യര്ഥഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ രാജയക്ഷ്മാദിചികിത്സിതം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൫||