5. rājayakṣmādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితాదనంతరం రాజయక్ష్మచికిత్సితారంభః| యతః కాసశ్వాసక్షయాదీనన్యోన్యభేషజైరుపాచరేదిత్యుక్తం| క్షయశ్చ రాజయక్ష్మా| తస్మాదేతదారభ్యతే-

Adhikarana rAjayakShmAdicikitsAtAdhyAyaH yakShimaNaH shodhanam (2-1) · Śloka 1

అథాతో రాజయక్ష్మాదిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) బలినో బహుదోషస్య స్నిగ్ధస్విన్నస్య శోధనం| ఊర్ధ్వాధో యక్ష్మిణః కుర్యాత్సస్నేహం యన్న కర్శనం||1||

స0-ఏవంభూతస్య రాజయక్ష్మిణ ఊర్ధ్వాధః శోధనం-వమనం విరేచనం చ కుర్యాత్, అస్నిగ్ధస్విన్నస్య శోధనానర్హత్వాత్| స్నిగ్ధస్విన్నగ్రహణం త్వతిశయార్థం| కింభూతం శోధనం ? సస్నేహం,-ఈషత్స్నిగ్ధం, తథా యన్న కర్శనం-దేహస్య న క్షపణం| యక్ష్మణ ఇతి "ద్వంద్వోపతాప" ఇత్యాదినా ఇనిర్మిత్వర్థాంయః|

Adhikarana yakShimaNaH vamanam (2-3) · Śloka 3

తత్ర వమనమాహ పయసా ఫలయుక్తేన మధురేణ రసేన వా| సర్పిష్మత్యా యవాగ్వా వా వమనద్రవ్యసిద్ధయా||2|| వమేత్| |3|

స0-పయసా-క్షీరేణ మదనఫలాన్వితేన, రాజయక్ష్మీ వమేత్| ఏవం తేన వమనం కార్యం| మధురేణ వా మాంసరసేన మదనఫలయుక్తేన వమేత్| అథవా, యవాగ్వా ఘృతవత్యా తథా వమనద్రవ్యేణ-మదనఫలాదినా, సిద్ధయా వమేత్|

Adhikarana yakShimaNaH virecanam (3-4) · Śloka 4

విరేచనం దద్యాత్రివృచ్ఛ్యామానృపద్రుమాన్| శర్కరామధుసర్పిర్భిః పయసా తర్పణేన వా||3|| ద్రాక్షావిదారీకాశ్మర్యమాంసానాం వా రసైర్యుతాన్| |4|

స0-త్రివృదాదీనేకైకశః శర్కరామధుసర్పిర్యుతాన్ విరేచనం దద్యాత్| అథవా పయసా త్రివృదాదీన్ దద్యాత్| తర్పణేన వా సహ త్రివృదాదీన్ విరేచనం దద్యాత్| రసైరితి బహువచననిర్దేశాద్ ద్రాక్షాదీనాం పృథగ్రసైరితి బోధ్యం|

Adhikarana shuddhasya vidhiH (4-5) · Śloka 5

| శుద్ధకోష్ఠస్య యుంజీత విధిం బృంహణదీపనం||4|| హృద్యాని చాన్నపానాని వాతఘ్నాని లఘూని చ| |5|

స0-శుద్ధకోష్ఠస్య సతో యక్ష్మణో బృంహణం దీపనం చ విధిం ప్రయుంజీత| తథాఽన్నపానాని హృద్యాని-హృదయప్రియాణి తథా వాతఘ్నాని లఘూని చ యుంజీత| బాహుల్యేనైతదుక్తం|

Adhikarana yakShmaghnannapAnam (5-6) · Śloka 6

తథా చాహ | శాలిషష్టికగోధూమయవముద్గం సమోషితం||5|| |లఘుమ(చా)చ్యుతవీర్యం చ సుజరం బలకృచ్చ యత్| ] ఆజం క్షీరం ఘృతం మాంసం క్రవ్యాన్మాంసం చ శోషజిత్| |6|

స0-తథా శాల్యాదికం వర్షోషితం యుంజీత| ఆజం క్షీరం ఘృతం మాంసం తథా క్రవ్యాన్మాంసం చ క్షయజిత్|

Adhikarana kAkAdimAMsaBakShaNopAyaH (6-7) · Śloka 7

కాకోలూకవృకద్వీపిగవాశ్వనకులోరగం||6|| గృధ్రాభాసఖరోష్ట్రం చ హితం ఛద్మోపసంహితం| జ్ఞాతం జుగుప్సితం తద్ధి ఛర్దిషే న బలౌజసే||7||

స0-కాకోలూకాదికమేతన్మాంసం హితం| కింభూతం ? ఛద్మనోపసంహితం-కాకాదయస్తిత్తిర్యాదిశబ్దేన దేయా ఇత్యర్థః| కిమిత్యేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ-యస్మాత్తత్ జుగుప్సితం జ్ఞాతం సత్ ఛర్దిషే సంపద్యతే, న బలాయ న వౌజసే|

Adhikarana mAMsapAkaprakAraHyUShAH (8-10) · Śloka 10

మృగాద్యాః పిత్తకఫయోః పవనే ప్రసహాదయః| వేసవారీకృతాః పథ్యా రసాదిషు చ కల్పితాః||8|| భృష్టాః సర్పషతైలేన సర్పిషా వా యథాయథం| రసికా మృదవః స్నిగ్ధాః పటుద్రవ్యాభిసంస్కృతాః||9|| హితా మౌలకకౌలత్థాస్తద్వద్యూషాశ్చ సాధితాః| |10|

స0-మృగాద్యాః-మృగవిష్కిరప్రతుదా[దయ]ః, పిత్తకఫయోర్హితాః| వాతే [ప్రసహాదయః-] ప్రసహమహామృగాపూచరాదయో, హితాః| కింభూతాః ? వేసవారీకృతాః-పిష్టాః, పథ్యాః| తథా, రసాదయో-మాంసరసాదయః కల్పితాః| తథా, సర్షపతైలేన భృష్టాః, సర్పిషా వా దేశకాలాద్యపేక్షయా యథాయథం భృష్టాః| తథా, రసికాః-ప్రశస్తరసవంతః, ప్రశంసాయాం హ్యేష మత్వర్థీయః| మృదవో-న తీక్ష్ణాః| తథా స్నిగ్ధాః సైంధవాదిభిః కృతసంస్కారా హితాః| తద్వత్-తథైవ, మూలకాదికృతా యూషాః|

Adhikarana AjamAMsarasaH (10-11) · Śloka 11

| సపిప్పలీకం సయవం సకులత్థం సనాగరం||10|| సదాడిమం సామలకం స్నిగ్ధమాజం రసం పిబేత్| తేన షడ్వినివర్తంతే వికారాః పీనసాదయః||11||

స0-పిప్పల్యాదిభిః సంస్కృతమాజం మాంసరసం ఘృతాదిస్నేహేన స్నిగ్ధం పిబేత్, ఇత్యత్ర మాంసానామవశ్యం స్నిగ్ధత్వేఽపి స్నిగ్ధగ్రహణమేషాం ఘృతాదిస్నేహేన స్నిగ్ధత్వం కార్యమితి ప్రతిపాదయతి| తేన రసేన పీతేన, షట్ వికారాః పీనసాదయః-"పీనసశ్వాసకాసాం సమూర్ధస్వరరుజః" (హృ.ని.అ.5/13), శామ్యంతి|

Adhikarana madyam pAnIyacatuShkam pAnIyamidamannapAke~api yojyam (12-14) · Śloka 14

పిబేచ్చ సుతరాం మద్యం జీర్ణం స్రోతోవిశోధనం| పిత్తాదిషు విశేషేణ మధ్వరిష్టాచ్ఛవారుణీః||12|| సిద్ధం వా పంచమూలేన తామలక్యాఽథవా జలం| పర్ణినీభిశ్చతసృభిర్ధాన్యనాగరకేణ వా||13|| కల్పయేచ్చానుకూలోఽస్య తేనాన్నం శుచి యత్నవాన్| |14|

స0-అతితరాం జీర్ణం పురాణం, చ మద్యం స్రోతోవిశుద్ధికరం పిబేత్| పిత్తాదిషు పిత్తకఫవాతేషు, యథాయుక్త్యా మధ్వాదీన్ విశేషేణ పిబేత్| అథవా, పంచమూలేన-హ్రస్వేన, సిద్ధం జలం పిబేత్| తామలక్యా వా జలం పర్ణినీభిశ్చతసృభిర్వా జలం పక్వం పిబేత్| ధాన్యనాగరకాభ్యాం వా శృతం పిబేత్| అస్య చ-యక్ష్మిణః, అనుకూలో యత్నవాన్ పరిచారకోఽన్నం శుచి తేన-పంచమూలాదిజలేన, కల్పయేత్| అనుకూలాదిగ్రహణమత్రాతిశయార్థం|

Adhikarana balAgarBaM ghRutaM pa~jcaprakAram (14-15) · Śloka 15

| దశమూలేన పయసా సిద్ధం మాంసరసేన వా||14|| బలాగర్భం ఘృతం యోజ్యం క్రవ్యాన్మాంసరసేన వా| సక్షౌద్రం పయసా సిద్ధం సర్పిర్దశగుణేన వా||15||

స0-దశమూలక్వాథేన తథా పయసాఽథవా మాంసరసేన బలాకల్కేన సాధితం ఘృతం యోజ్యం| క్రవ్యాన్మాంసరసేన వా బలాగర్భం పక్వం ఘృతం యోజ్యం| క్షీరేణ వా దశగుణేన బలాగర్భం సిద్ధం ఘృతం సక్షౌద్రం యోజ్యం|

Adhikarana jIvantyAdighRutam (16-17) · Śloka 17

జీవంతీం మధుకం ద్రాక్షాం ఫలాని కుటజస్య చ| పుష్కరాహ్వం శఠీం కృష్ణాం వ్యాఘ్రీం గోక్షురకం బలాం||16|| నీలోత్పలం తామలకీం త్రాయమాణాం దురాలభాం| కల్కీకృత్య ఘృతం పక్వం రోగరాజహరం పరం||17||

స0-జీవంత్యాదీన్ కల్కీకృత్య ఘృతం చతుర్గుణే జలే పక్వం రోగరాజహరం పరం|

Adhikarana kharjUrAdighRutam (18) · Śloka 18

ఘృతం ఖర్జూరమృద్వీకామధుకైః సపరూషకైః| సపిప్పలీకం వైస్వర్యకాసశ్వాసజ్వరాపహం||18||

స0-కల్కీకృత్య పక్వమిత్యనువర్తతే| ఖర్జూరాదిభిః కల్కీకృత్య ఘృతం పక్వం పిప్పలీచూర్ణేన యుక్తం వైస్వర్యాదిహరం|

Adhikarana dashamUlAdighRutam (19-20) · Śloka 20

దశమూలశృతాత్క్షీరాత్సర్పిర్యదుదియాన్నవం| సపిప్పలీకం సక్షౌద్రం తత్పరం స్వరబోధనం||19|| శిరఃపార్శ్వాంసశూలఘ్నం కాసశ్వాసజ్వరాపహం| పంచభిః పంచమూలైర్వా శృతాద్యదుదియాద్ధృతం||20||

స0-దశమూలక్వథితాత్ క్షీరాద్యత్సర్పిరుదియాత్-ఉద్గచ్ఛేత్, తత్-ప్రత్యగ్రం, పిప్పలీక్షౌద్రాన్వితమతిశయేన స్వరబోధనం శిరఃపార్శ్వాంసశూలఘ్నం కాసాదిహరం| అథవా, పంచభిః పంచమూలైః శృతాత్క్షీరాత్ యదుద్భవేద్ధృతం తత్పూర్వగుణం|

Adhikarana pa~jcapa~jcamUlAdighRutam (21) · Śloka 21

పంచానాం పంచమూలానాం రసే క్షీరచతుర్గుణే| సిద్ధం సర్పిర్జయత్యేతద్యక్ష్మణః సప్తకం బలం||21||

స0-పంచానాం పంచమూలానాం రసే క్షీరచతుర్గణే పక్వమేతద్యక్ష్మణః సప్తకం బలం-పీనసాదికం, ఏతద్ధృతం జయేత్|

Adhikarana ShaTpalaM ghRutam (22-23) · Śloka 23

పంచకోలయవక్షారషట్పలేన పచేద్ధృతం| ప్రస్థోన్మితం తుల్యపయః స్రోతసాం తద్విశోధనం||22|| గుల్మజ్వరోదరప్లీహగ్రహణీపాండుపీనసాన్| శ్వాసకాసాగ్నిసదనశ్వయథూర్ధ్వానిలంజయేత్||23||

స0-పంచకోలాదినా షట్పలేన కల్కేన ఘృతప్రస్థం తుల్యక్షీరం పచేత్| తత్స్రోతసాం విశోధనం స్యాత్| అత్ర చానుక్తమపి జలం స్నేహాచ్చతుర్గుణం త్రిగుణం వా దేయం పూర్వోక్తన్యాయాత్| తథా గుల్మాదీన్ జయేత్|

Adhikarana rAsnAdighRutam (24) · Śloka 24

రాస్నాబలాగోక్షురకస్థిరావర్షాభువారిణి| జీవంతీపిప్పలీగర్భం సక్షీరం శోషజిద్ధృతం||24||

స0-రాస్నాదిక్వాథే జీవంతీపిప్పలీకల్కం క్షీరసహితం పక్వం ఘృతం శోషజిత్|

Adhikarana ashvagandhaghRutam (25) · Śloka 25

అశ్వగంధాశృతాత్క్షీరాద్ధృతం చ ససితాపయః| |25|

స0-అశ్వగంధయా శృతాత్ క్షీరాదుద్భూతం ఘృతం శర్కరాక్షీరయుతం పూర్వోక్తగుణం|

Adhikarana mAMsaghRutam (25-27) · Śloka 27

| సాధారణామిషతులాం తోయద్రోణద్వయే పచేత్||25|| తేనాష్టభాగశేషేణ జీవనీయైః పలోన్మితైః| సాధయేత్సర్పిషః ప్రస్థం వాతపిత్తామయాపహం||26|| మాంససర్పిరిదం పీతం యుక్తం మాంసరసేన వా| కాసశ్వాసస్వరభ్రంశశోషహృత్పార్శ్వశూలజిత్||27||

స0-సాధారణస్య-బిలేశయప్రసహానాం మాంసస్య, తులాం-పలశతం జలద్రోణద్వయే పచేత్| తేనాష్టభాగశేషేణ క్వాథేన జీవనీయైః పాలికైః సర్పిషః ప్రస్థం పచేత్| మాంససర్పిఃసంజ్ఞమేతత్ కేవలం పీతం మాంసరసేన వా యుక్తం పీతం వాతపిత్తఘ్నం కాసాదిజిత్|

Adhikarana elAdileharasAyanam (28-32) · Śloka 32

ఏలాజమోదాత్రిఫలాసౌరాష్ట్రీవ్యోషచిత్రకాన్| సారానరిష్టగాయత్రీశాలబీజకసంభవాన్||28|| భల్లాతకం విడంగం చ పృథగష్టపలోన్మితం| సలిలే షోడశగుణే షోడశాంశస్థితం పచేత్||29|| పునస్తేన ఘృతప్రస్థం సిద్ధే చాస్మింపలాని షట్| తవక్షీర్యాః క్షిపోత్ర్నింశత్సితాయా ద్విగుణం మధు||30|| ఘృతాత్ర్నిజాతాత్ర్నిపలం తతో లీఢం ఖజాహతం| పయోనుపానం తత్ప్రాహ్ణే రసాయనమయంత్రణం||31|| మేధ్యం చక్షుష్యమాయుష్యం దీపనం హంతి చాచిరాత్| మేహగుల్మక్షయవ్యాధిపాండురోగభగందరాన్||32||

స0-ఏలాది ప్రత్యేకమష్టపలప్రమాణం షోడశగుణే జలే షోడశాం శస్థితం-షోడశాంశావశేషితం యథాస్యాత్తథా, పచేత్| తేన-క్వాథేన, పునర్ఘ్రుతప్రస్థం పచేత్| సిద్ధే చాస్మిన్ ఘృతే తుగాక్షీర్యాః పలాని షట్, సితాయాస్త్రింశత్పలాని, మాక్షికం ఘృతాద్ద్విగుణం-ప్రస్థౌ ద్వావిత్యర్థః, త్రిజాతకాత్ పలత్రయం తదేతస్మిన్ క్షిపేత్| ఖజాహతం సమీకరణాయ దర్వ్యాఽఽలోడితం, పూర్వాహ్ణే లీఢం పయోనుపానం రసాయనమయంత్రణం మేధ్యాదిగుణం చ స్యాత్| ఆశ్వేవ గుల్మాదీన్ హంతి|

Adhikarana kShatakAsoktasarpirguDAtideshaH (33) · Śloka 33

యే చ సర్పిర్గుడాః ప్రోక్తాః క్షతే యోజ్యాః క్షయేఽపి తే| |33|

స0-యే చ క్షతే సర్పిర్గుడా గదితాస్తే చ క్షయేఽపి యోజ్యాః|

Adhikarana tvagAdi (sitopala) cUrNam (33-34) · Śloka 34

| త్వగేలాపిప్పలీక్షీరీశర్కరా ద్విగుణాః క్రమాత్||33|| చూర్ణితా భక్షితాః క్షౌద్రసర్పిషా వాఽవలేహితాః| స్వర్యాః కాసక్షయశ్వాసపార్శ్వరుక్కఫనాశనాః||34||

స0-త్వగేలాదయః క్రమేణ ద్విగుణాశ్చూర్ణితా భుక్తా మాక్షికసర్పిర్భ్యాం వాఽవలేహితాః స్వర్యాః-స్వరాయ హితాః స్యుః, కాసాదిఘ్నాశ్చ|

Adhikarana asya svarasAde nasyadhUmAdi (35) · Śloka 35

అథ స్వరసాదచికిత్సితం| విశేషాత్స్వరసాదేఽస్య నస్యధూమాది యోజయేత్| |35|

స0-అస్య-క్షయిణః, స్వరసాదే విశేషేణ నస్యధూమాది యోజ్యం|

Adhikarana vAtaje svarasAde kAsamardAdighRutam vAtaje svarasAde ArtagalaghRutam (35-36) · Śloka 36

| తత్రాపి వాతజే కోష్ణం పిబేదౌత్తరభక్తికం||35|| కాసమర్దకవార్తాకీమార్కవస్వరసైర్ఘ్రుతం| సాధితం కాసజిత్స్వర్యం సిద్ధమార్తగలేన వా||36||

స0-[తత్ర]-తేషు చ స్వరసాదేషు మధ్యే, వాతజే స్వరసాదే కాసమర్దాదిస్వరసైః సాధితమౌత్తరభక్తికం-భక్తాదూర్ధ్వం, ఘృతం పిబేత్| మార్కవో-భృంగరాజః| తచ్చ సర్పిః కాసజిత్ స్వర్యం చ స్యాత్| ఉత్తరభక్తాదితి "మయూరవ్యంసకాదిత్వాత్" సమాసః, తతశ్చ "అధ్యాత్మాదిత్వాత్" ఠఞ్| అథవా, ఆర్తగలేన-నీలపుష్పసహచరేణ, సిద్ధం ఘృతమేవం పిబేత్|

Adhikarana vAtaje svarasAde badarIpatrakalkaH (37) · Śloka 37

బదరీపత్రకల్కం వా ఘృతభృష్టం ససైంధవం| |37|

స0-అథవా బదర్యాః పత్రకల్కం ఘృతభృష్టం ససైంధవం యోజయేత్|

Adhikarana vAtaje svarasAde madhukAditailanasyam (37-38) · Śloka 38

తైలం వా- | మధుకద్రాక్షాపిప్పలీకృమినుత్ఫలైః||37|| హంసపాద్యాశ్చ మూలేన పక్వం నస్తో నిషేచయేత్| |38|

స0-అథవా తైలం మధుకాదిభిః పక్వం నస్తోఽవసేచయేత్| కృమిఘ్నం(నుత్)-విడంగం| ఫలం-మదనఫలం| హంసపాదీ-కీటమారికా| నస్త ఇతి "నస్నాసికాయా యత్తస్క్షుద్రేషు" ఇత్యనేన తసి నసాదేశః|

Adhikarana vAtaje svarasAde guDaudanam,vAtaje svarasAde snigdhaH svedaH (38-39) · Śloka 39

| సుఖోదకానుపానం చ ససర్పిష్కం గుడౌదనం||38|| అశ్ర్నీయాత్పాయసం చైవం స్నిగ్ధం స్వేదం నియోజయేత్| |39|

స0-తథా గుడౌదనం సర్పిషా సహ సుఖోదకానుపానమశ్నీయాత్| పాయసం చైవం ససర్పిష్కం సుఖోదకానుపానమద్యాత్| స్వేదం చ స్నిగ్ధం యోజయేత్|

Adhikarana pittaje svarasAde kShIrivRukShA~gkurasiddhaM ghRutam pittaje sayaShTImadhukaM pAyasamannam (39-40) · Śloka 40

| పిత్తోద్భవే పిబేత్సర్పిః శృతశీతపయోనుపః||39|| క్షీరివృక్షాంకురక్వాథకల్కసిద్ధం సమాక్షికం| అశ్నీయాచ్చ ససర్పిష్కం యష్టీమధుకపాయసం||40||

స0-పిత్తోద్భవే సర్పిః సమాక్షికం క్షీరివృక్షాంకురాదిక్వాథకల్కసిద్ధం శృతశీతక్షీరానుపః పిబేత్| మధుయష్టికాన్వితం పాయసం ససర్పిష్కం భుంజీత|

Adhikarana pittaje balAdidhRutaM nasyam (41) · Śloka 41

బలావిదారిగంధాభ్యాం విదార్యా మధుకేన చ| సిద్ధం సలవణం సర్పిర్నస్యం స్వర్యమనుత్తమం||41||

స0-బలాదిభిః సిద్ధం సర్పిః ససైంధవం పరం స్వర్యం స్యాన్నస్యం| విదారిగంధా-శాలిపర్ణీ|

Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdighRutaM nasyam (42) · Śloka 42

ప్రపౌండరీకం మధుకం పిప్పలీ బృహతీ బలా| సాధితం క్షీరసర్పిశ్చ తత్స్వర్యం నావనం పరం||42||

స0-పిత్తజే స్వరసాదే ప్రపౌండరీకాదిసాధితం క్షీరోద్భవం సర్పిః శ్రేష్ఠం నస్యం|

Adhikarana pittaje madhuradravyA cUrNa lehaH (43) · Śloka 43

లిహ్యాన్మధురకాణాం చ చూర్ణం మధుఘృతాప్లుతం| |43|

స0-మధురకాణాం చ-మధురరసద్రవ్యాణాం, చూర్ణం మధుఘృతాన్వితం లిహ్యాత్|

Adhikarana kaPaje kaTudravyANAm mUtreNa pAnam kaPaje rUkShamannam kaPaje kaTPalAdilehaH kaPaje vyoShAdilehaH (43-44) · Śloka 44

| పిబేత్కటూని మూత్రేణ కఫజే రూక్షభోజనః||43|| కటూఫలామలకవ్యోషం లిహ్యాత్తైలమధుప్లుతం| వ్యోషక్షారాగ్నిచవికాభార్గీపథ్యామధూని వా||44||

స0-కఫోద్భవే కటూని-కటుకరసాని ద్రవ్యాణి, మూత్రేణ పిబేత్| రూక్షభోజనశ్చ స్యాత్| తథా, కటూఫలాదికం తైలమధుప్లుతం లిహ్యాత్| వ్యోషాదీని వా ఏవం లిహ్యాత్|

Adhikarana kaPaje yavAnAM yavAgUH kaPaje BojanAnte pippalIshuNThyau kaPaje kiMvA tIkShNaM vamanam (2) · Śloka 2

యవైర్యవాగూం యమకే కణాధాత్రీకృతాం పిబేత్| భుక్త్వాఽద్యాత్పిప్పలీం శుంఠీం తీక్ష్ణం వా వమనం భజేత్||2||

స0-యవైరుపాదానైర్యమకే-స్నేహద్వయే, కణాధాత్రీకృతాం-ఏతత్క్వాథే సిద్ధాం, యవాగూం పిబేత్| తథా, భుక్త్వా పిప్పలీం శుంఠీం వాఽద్యాత్| అథవా, తీక్ష్ణం వమనం భజేత్|

Adhikarana uccaBAShaNakRutasvarasAde madhuradravyasiddaM payaH (46-47) · Śloka 47

శర్కరాక్షౌద్రమిశ్రాణి శృతాని మధురైః సహ| పిబేత్పయాంసి యస్యోచ్చైర్వదతోఽభిహతః స్వరః||46|| ఇతి స్వరసాదచికిత్సితం|47|

స0-యస్యోచ్చైర్భాషమాణస్య స్వరోఽభిహతః స మధురైః-జీవనీయైః సహ, శృతాని శర్కరామాక్షికమిశ్రాణి పయాంసి పిబేత్|

Adhikarana arocake sAmAnyacikitsA (47-49) · Śloka 49

అథారోచకచికిత్సితం| విచిత్రమన్నమరుచౌ హితైరుపహితం హితం| బహిరంతర్మృజా చిత్తనిర్వాణం హృద్యమౌషధం||47|| ద్వౌ కాలౌ దంతపవనం భక్షయేన్ముఖధావనైః| కషాయైః క్షాలయేదాస్యం ధూమం ప్రాయోగికం పిబేత్||48|| తాలీసచూర్ణవటకాః సకర్పూరసితోపలాః| శశాంకకిరణాఖ్యాశ్చ భక్ష్యా రుచికరాః పరం||49||

స0-అరోచకే విచిత్రం-నానావిధమన్నం, హితం-పథ్యం| కింభూతం ? హితైః-పథ్యైః, ఉపహితం-మిశ్రితం| ఏవమరుచ్యాఖ్యో వ్యాధివిశేషః సర్వవ్యాధిభ్యో గరీయాన్| యేనాపథ్యమపి యదన్నం తస్మై తదపి దేయం ప్రాణసంధారణార్థం, "అన్నమేవ ప్రాణినాం ప్రాణాః" ఇత్యాహుః| ఏవం చ సర్వవ్యాధిష్వరుచిరేవ పూర్వం జేతవ్యా, తతో జ్వరాదయ ఇత్యర్థాదుక్తం భవతి| బహిర్మృజా-బహిఃశుద్ధిః స్నానాదినా బహిః పరిమార్జనం| అంతర్మృజా-అంతఃశుద్ధిః| తథా, చిత్తనిర్వాణమరుచౌ హితం హ్రుద్యమౌషధం చ| తథా, ద్బౌ కాలౌ-సాయంప్రాతరాఖ్యౌ, దంతధావనం భక్షయేత్| తథా, ముఖధావనైః కషాయైరాస్యం క్షాలయేత్| ప్రాయోగికం-స్నైహికం, ధూమం పిబేత్| తథా, తాలీసచూర్ణవటకాశ్చ| తథా, సకర్పూరశర్కరాః శశాంకకిరణాఖ్యా భక్ష్యాః పరం-అతిశయేన, రుచికరాః|

Adhikarana vAtaje arocake auShadham vAtaje arocake vamanam (50-51) · Śloka 51

సామాన్యేనారుచౌ చికిత్సితాన్యుక్త్వా విశేషమాహ వాతాదరోచకే తత్ర పిబేచ్చూర్ణం ప్రసన్నయా| హరేణుకృష్ణాకృమిజిద్ద్రాక్షాసైంధవనాగరాత్||50|| ఏలాభార్గీయవక్షారహింగుయుక్తాద్ధృతేన వా| ఛర్దయేద్వా వచాంభోభిః|51|

స0-వాతేనారుచౌ సత్యాం హరేణ్వాదిభ్యశ్చూర్ణం ప్రసన్నయా పిబేత్| ఏలాభార్గ్యాదియుక్తఘృతేన వా పేయం| వచాజలైర్వా వమేత్|

Adhikarana pittaje arocake vamanam pittaje arocake sharkarAdi lehaH (51-52) · Śloka 52

| పిత్తాచ్చ గుడవారిభిః||51|| లిహ్యాద్వా శర్కరాసర్పిర్లవణోత్తమమాక్షికం| |52|

స0-పిత్తాదరుచౌ గుడవారిణా వమేత్| శర్కరాదికం [వా] లిహ్యాత్|

Adhikarana kaPaje arocake vamanam kaPaje arocake pAnam kaPaje arocake cUrNam (52-53) · Śloka 53

| కఫాద్వమేన్నింబజలైర్దీప్యకారగ్వధోదకం||52|| పానం సమధ్వరిష్టాశ్చ తీక్ష్ణాః సమధుమాధవాః| పిబేచ్చూర్ణం చ పూర్వోక్తం హరేణ్వాద్యుష్ణవారిణా||53||

స0-కఫాదరోచకే నింబజలైర్వమేత్| దీప్యకకర్ణికారయోరుదకం పానం సమాక్షికం| అరిష్టాశ్చ తీక్ష్ణాః సమార్ద్వీకమాధవాః పానం| హరేణ్వాదిచూర్ణం చ పూర్వోక్తం (శ్లో.50)ఉష్ణాంబునా పిబేత్|

Adhikarana samasharkaraM cUrNam (54-55) · Śloka 55

ఏలాత్వఙ్నాగకుసుమతీక్ష్ణకృష్ణామహౌషధం| భాగవృద్ధం క్రమాచ్చూర్ణం నిహంతి సమశర్కరం||54|| ప్రసేకారుచిహృత్పార్శ్వకాసశ్వాసగలామయాన్| |55|

స0-ఏలాదికం చూర్ణం క్రమేణ భాగవృద్ధం సమశర్కరం ప్రసేకాదీన్ హంతి|

Adhikarana yavAnyAdi cUrNam (55-58) · Śloka 58

| యవానీతిత్తిడీకామ్లవేతసౌషధదాడిమం||55|| కృత్వా కోలం చ కర్షాశం సితాయాశ్చ చతుష్పలం| ధాన్యసౌవర్చలాజాజీవరాంగం చార్ధకార్షికం||56|| పిప్పలీనాం శతం చైకం ద్వే శతే మరిచస్య చ| చూర్ణమేతత్పరం రుచ్యం హృద్యం గ్రాహి, హినస్తి చ||57|| విబంధకాసహృత్పార్శ్వప్లీహార్శోగ్రహణీగదాన్| |58|

స0-యవానీత్యాది కోలాంతాని ప్రత్యేకం కార్షికాణి, శర్కరాయాః పలాని చత్వారి, ధాన్యకాదికమర్ధకార్షికం, శతమేకం పిప్పలీనాం, ద్వే శతే మరిచస్య చ, చూర్ణమిదం పరం రుచ్యం తథా హృదయాయ హితం గ్రాహి, విబంధాదీన్ హంతి|

Adhikarana tAlIsAdi cUrNam (58-61) · Śloka 61

| తాలీసపత్రం మరిచం నాగరం పిప్పలీ శుభా||58|| యథోత్తరం భాగవృద్ధ్యా త్వగేలే చార్ధభాగికే| తద్రుచ్యం దీపనం చూర్ణం కణాష్టగుణశర్కరం||59|| కాసశ్వాసారుచిచ్ఛర్దిప్లీహహృత్పార్శ్వశూలనుత్| పాండుజ్వరాతిసారఘ్నం మూఢవాతానులోమనం||60|| ఇత్యరోచకచికిత్సితం|61|

స0-తాలీసపత్రాదయో యథోత్తరం-ఉత్తరోత్తరం, భాగవృద్ధాః కార్యాః| త్వక్ చ ఏలా చ ఏతేఽర్ధభాగప్రమాణే| ఏతచ్చూర్ణం పిప్పల్యష్టగుణశర్కరం దీపనం కాసాదిజిచ్చ, పాండ్వాదిఘ్నం మూఢవాతానులోమనం చ|

Adhikarana upadravANAM cikitsA praseke cikitsA (61-62) · Śloka 62

అర్కామృతాక్షారజలే శర్వరీముషితైర్యవైః| ప్రసేకే కల్పితాన్సక్తూన్ భక్ష్యాంశ్చాద్యాద్వలీ వమేత్||61|| కటుతిక్తైస్తథా శూల్యం భక్ష్యేజ్జాంగలం పలం| శుష్కాంశ్చ భక్ష్యాన్ సులఘూంశ్చణకాదిరసానుపః||62||

స0-అర్కాదిజలే రాత్రిస్థితైర్యవైః సక్తూన్ కల్పితాన్ భక్ష్యాంశ్చ ప్రసేకే భక్షయేత్| బలవాన్ కటుతిక్తకైర్వమేత్| తథా, శూల్యం జాంగలం మాంసం భక్షయేత్| శుష్కాంశ్చ భక్ష్యాన్ భోజయేత్| భోజ్యవిశేషాన్ లఘుతరాన్ భక్షయేత్| చణకాదిరసమను-పశ్చాత్, పిబేత్|

Adhikarana praseke cikitsAntaram (63) · Śloka 63

శ్లేష్మణోఽతిప్రసేకేన వాయుః శ్లేష్మాణమస్యతి| కఫప్రసేకం తం విద్వాన్స్నిగ్ధోష్ణైరేవ నిర్జయేత్||63||

స0-వాయుః శ్లేష్మాణం క్షిపతి శ్లేష్మణోఽతిప్రసేకేన హేతుభూతేన తం కఫప్రసేకం విద్వాన్ స్నిగ్ధోష్ణైరేవ నిర్జయేత్|

Adhikarana CardipInasayoH praseka cikitsA (64) · Śloka 64

పీనసేఽపి క్రమమిమం వమథౌ చ ప్రయోజయేత్| |64|

స0-ఇమం-కఫప్రసేకోక్తం, క్రియాక్రమం పీనసే వమథౌ-ఛర్దిషి చ, ప్రయోజయేత్|

Adhikarana pInase visheShaH (64-65) · Śloka 65

విశేషాత్పీనసేఽభ్యంగాన్ స్నేహాన్ స్వేదాంశ్చ శీలయేత్||64|| స్నిగ్ధానుత్కారికాపిండైః శిరఃపార్శ్వగలాదిషు| లవణామ్లకటూష్ణాంశ్చ రసాన్ స్నేహోపసంహితాన్||65||

స0-విశేషేణ పీనసేఽభ్యంగాన్ స్నేహాన్ స్వేదాంశ్చ స్నిగ్ధాన్ శీలయేత్| కైః ? ఉత్కారికాపిండైః| కేషు ? శిరఃపార్శ్వగలాదిషు| లవణాదీంశ్చ రసాన్ స్నేహోపసంహితాన్ శీలయేత్|

Adhikarana shiroMsapArshvashUleShu cikitsA vAtajeShu pArshvashUleShu visheShaH (66-67) · Śloka 67

శిరోంసపార్శ్వశూలేషు యథాదోషవిధిం చరేత్| ఔదకానూపపిశితైరుపనాహాః సుసంస్కృతాః||66|| తత్రేష్టాః సచతుఃస్నేహాః| |67|

స0-శిరోంసపార్శ్వశూలేషు దోషానుసారేణోపక్రమః కార్యః| తేష్వౌదకానూపమాంసైశ్చ్తుఃస్నేహయుతాః సుసంస్కృతా ఉపనాహా ఇష్టాః|

Adhikarana saMsargeShu pArshvashUleShu visheShaH (67-68) · Śloka 68

దోషసంసర్గ ఇష్యతే| ప్రలేపో నతయష్ట్యాహ్వశతాహ్వాకుష్ఠచందనైః||67|| బలారాస్నాతిలైస్తద్వత్ససర్పిర్మధుకోత్పలైః| పునర్నవాకృష్ణగంధాబలావీరావిదారిభిః||68||

స0-దోషసంసర్గే చ-ద్వంద్వే, తగరాదిభిః ప్రలేప ఇష్యతే| తథైవ బలాదిభిః ఘృతమధుకోత్పలయుతైః, [తథా] పునర్నవాదిభిః|

Adhikarana nasyAdIni (69) · Śloka 69

నావనం ధూమపానాని స్నేహాశ్చౌత్తరభక్తికాః| తైలాన్యభ్యంగయోగీని బస్తికర్మ తథా పరం||69||

స0-నస్యం తథా ధూమపానానీష్యంతే| తథా, ఔత్తరభక్తికాశ్చ స్నేహాః| తైలాన్యభ్యంగయోగీని-అభ్యంగయోగప్రశస్తాని| తథా బస్తికర్మ-"ప్రాక్స్నేహః" (హృ.సూ.అ.19/63) ఇత్యాదికం, పరం-చేష్టం|

Adhikarana raktaduShTau visheShaH (70-72) · Śloka 72

శృంగాద్యైర్వా యథాదోషం దుష్టమేషాం హరేదసృక్| ప్రదేహః సఘృతైః శ్రేష్ఠః పద్మకోశీరచందనైః||70|| దూర్వామధుకమంజిష్ఠాకేసరైర్వా ఘృతాప్లుతైః| వటాదిసిద్ధతైలేన శతధౌతేన సర్పిషా||71|| అభ్యంగః పయసా సేకః శస్తశ్చ మధుకాంబునా| |72|

స0-శృంగాద్యైః-శృంగజలౌకోలాబుభిః, యథాదోషం-వాతపిత్తకఫదుష్టం, రక్తమేషాం-యక్ష్మిణాం, హరేత్| ప్రలేపః పద్మకాదిభిః సఘ్రుతైః శ్రేష్ఠః, దూర్వాదిభిర్వా ఘృతాప్లుతైః| వటాదినా-న్యగ్రోధాదినా, సిద్ధేన తైలేనాభ్యంగః శస్తః| శతధౌతేన వా ఘృతేన తథా క్షీరేణ సేకః శస్తః| మధుయష్టికాజలేన వా|

Adhikarana atIsAre cikitsA (72-73) · Śloka 73

| ప్రాయేణోపహతాగ్నిత్వాత్సపిచ్ఛమతిసార్యతే||72|| తస్యాతిసారగ్రహణీవిహితం హితమౌషధం| |73|

స0-బాహుల్యేనోపహతాగ్నిత్వాత్కారణాత్ పిచ్ఛయా సహాతిసార్యతే యక్ష్మీ| తస్యాతిసారే గ్రహణ్యాం చ యదుక్తమౌషధం తద్ధితం|

Adhikarana shuShyato yakShmiNaH purISharakShaNam tatra hetuH (73-74) · Śloka 74

| పురీషం యత్నతో రక్షేచ్ఛుష్యతో రాజయక్ష్మిణః||73|| సర్వధాతుక్షయార్తస్య బలం తస్య హి విడ్బలం| |74|

స0-తథా, రాజయక్ష్మిణః శుష్యతః సతః పురీషం యత్నేన రక్షేత్| కిమిత్యాహ-యస్మాత్తస్య-శోషిణః, సర్వధాతుక్షయార్తస్య సతో విడ్బలమేవ బలం-న ధాత్వాదిజం బలం|

Adhikarana mAMsamadyaprayogaH (74-76) · Śloka 76

| మాంసమేవాశ్నతో యుక్త్యా మార్ద్వీకం పిబతోఽను చ||74|| అవిధారితవేగస్య యక్ష్మా న లభతేఽంతరం| సురాం సమండాం మార్ద్వీకమరిష్టాన్సీధుమాధవాన్||75|| యథార్హమనుపానార్థం పిబేన్మాంసాని భక్షయన్| స్రోతోవిబంధమోక్షార్థ బలౌజఃపుష్టయే చ తత్||76||

స0-మాంసమేవ యుక్త్యా-దేశకాలసాత్మ్యాదిలక్షణయా, భక్షయతో మార్ద్వీకం చ పశ్చాత్ పిబతో వేగమధారయతో యక్ష్మా అంతరం-అవకాశం, న లభతే| తథా, సురాదీననుపానార్థం పిబేత్| మాంసాని భక్షయేత్| తత్-సురాద్యనుపానం మాంసభక్షణం చ, స్రోతోవిబంధభోక్షార్థం బలాయౌజసశ్చ పుష్టయే|

Adhikarana avagAhAdIni (77-78) · Śloka 78

స్నేహక్షీరాంబుకోష్ఠేషు స్వభ్యక్తమవగాహయేత్| ఉత్తీర్ణం మిశ్రకైః స్నేహైర్భూయోఽభ్యక్తం సుఖైః కరైః||77|| మృద్గీయాత్సుఖమాసీనం సుఖం చోద్వర్తయేత్పరం| |78|

స0-స్నేహాదికోష్ఠేషు స్వభ్యక్తం సంతమవగాహయేత్-నిమగ్నం స్థాపయేత్| తతః కోష్ఠాదుత్తీర్ణం భూయః పునర్మిశ్రకైః స్నేహైః-గుల్మోక్తైః (హృ.చి.అ.14/89), అభ్యక్తం సుఖైః-సుఖావహైర్న దుష్కరైః, కరైః సుఖేన తిష్ఠంతం మృద్గీయాత్| పరం-అతిశయేన, సుఖం యథా భవతి తథోద్వర్తయేత్|

Adhikarana udvartanayogaH (78-81) · Śloka 81

| జీవంతీం శతవీర్యాం చ వికసాం సపునర్నవాం||78|| అశ్వగంధామపామార్గం తర్కారీం మధుకం బలాం| విదారీం సర్షపాన్ కుష్ఠం తండులానతసీఫలం||79|| మాషాంస్తిలాంశ్చ కిణ్వం చ సర్వమేకత్ర చూర్ణయేత్| యవచూర్ణం త్రిగుణితం దధ్నా యుక్తం సమాక్షికం||80|| ఏతదుద్వర్తనం కార్యం పుష్టివర్ణబలప్రదం| |81|

స0-జీవంత్యాదికం కిణ్వపర్యంతం సర్వమేకత్ర చూర్ణయేత్| వికసా-మంజిష్ఠా| యవచూర్ణం సర్వేభ్యస్త్రిగుణం దధ్నా యుక్తం సమాక్షికమేతదుద్వర్తనం కార్యం పుష్ట్యాదిప్రదం|

Adhikarana snAnIyaM jalaM kalkaSca (81-82) · Śloka 82

| గౌరసర్షపకల్కేన స్నానీయౌషధిభిశ్చ సః||81|| స్నాయాదృతుసుఖైస్తోయైర్జీవనీయోపసాధితైః| |82|

స0-గౌరసర్షపాణం కల్కేన స్నానీయైః-స్నానార్హైర్గంధద్రవ్యవిశేషైః, ఔషధిభిశ్చ-సహదేవ్యాదిభిః, ఋతౌ-హేమంతాదికే, సుఖావహైః-ఉష్ణాదిభిః, తోయైర్జీవనీయద్రవ్యశృతైః స్నాయాత్|

Adhikarana anulepanAdIni (82) · Śloka 82

| గంధమాల్యాదికాం భూషామలక్ష్మీనాశనీం భజేత్||82||

స0-తథా, గంధైః-చందనకుంకుమాదిభిః, మాల్యైః-కుసుమైః, ఆదిశబ్దేనాలంకారాదిగ్రహణం, తైర్భూషామలక్ష్మీఘ్నీం సేవేత|

Adhikarana suhRuddarshanAdIni (5) · Śloka 5

సుహృదాం దర్శనం గీతవాదిత్రోత్సవసంశ్రుతిః| బస్తయః క్షీరసర్పీషి మద్యమాంససుశీలతా||83|| దైవవ్యపాశ్రయం తత్తదథర్వోక్తం చ పూజితం| 83 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే రాజయక్ష్మాదిచికిత్సితం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||

స0-తథా, సుహృదాం-బంధూనాం, దర్శనం| గీతస్య వాదిత్రాణాం తథోత్సవస్య-పుత్రజన్మవివాహాదేః, సంశ్రవణం| తథా, బస్తయః క్షీరసర్పీషి-క్షీరాణాం ఘృతాని, మద్యమాంసానాం సుశీలతా| తథా, దైవవ్యపాశ్రయం-బలిమంగలహోమప్రాయశ్చిత్తాదికం| తథా, అథవోక్తం-అథర్వవేదవిహితం యాగాదికం చ, పూజితం-ప్రశస్తమేతదత్రేత్యర్థః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే రాజయక్ష్మాదిచికిత్సితం నామ పంచమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 5||