2. raktapittacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

જ્વરચિકિત્સિતાદનન્તરં રક્તપિત્તચિકિત્સિતમુચ્યતે| યતો મહેશ્વરસ્ય લલાટાજ્જ્વરો બભૂવ, તત્સન્તાપાદ્રક્તપિત્તમિત્યુક્તમ્| અતો રક્તપિત્તચિકિત્સિતસ્યૈવારમ્ભો યુક્તઃ| તથા, નિદાને યદ્વિશેષેણ નોક્તં તદિહ વિશેષેણ સ્પષ્ટં કૃત્વા નિદાનાભિપ્રાયમપિ ભણ્યતે, રક્તપિત્તસ્ય ક્ષિપ્રકારિત્વાત્|

Adhikarana raktapittacikitsitA~adhyAyaH raktapittasya sAdhyatvam (2-1) · Śloka 1

અથાતો રક્તપૈત્તચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) ઊર્ધ્વગં બલિનોઽવેગમેકદોષાનુગં નવમ્| રક્તપિત્તં સુખે કાલે સાધયેન્નિરુપદ્રવમ્||૧||

સ૦-બલિનો-બલવતઃ પુંસો ન સ્ત્રિયાઃ, યદુત્પન્નમૂર્ધ્વગં રક્તપિત્તં તત્સાધયેત્-ઉપક્રમેત્| તથા યદેવોર્ધ્વગમવેગં-અવેગવત્, તથૈકો દોષઃ-કફાખ્યઃ, અનુગઃ-અનુબલો, યસ્ય તદેકદોષાનુગમ્| નિદાનેઽપ્યુક્તમ્ (હૃંઇ.અ.૩/૮)-"ઊર્ધ્વં સાધ્યં કપાદ્યસ્માત્" ઇતિ| તથા નવં-અચિરોત્પન્નં, તથા યત્સુખે કાલે- તદ્વ્યાધિપ્રતિપક્ષભૂતે હેમન્તે શિશિરે વા જાતં, તથા યન્નિરુપદ્રવં-વિકૃતવિજ્ઞાનીયાધ્યાધ્યાયોક્તૈઃ (હૃ.શા.અ.૫/૭૪)" રક્તપિત્તંભૃશં રક્તં" ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટૈરુપદ્રવૈ રહિતમ્| અતો લક્ષણાદ્યદ્વિપર્યયલક્ષણમૂર્ધ્વગમપિ રક્તપિત્તં તદર્થાદસાધ્યં યાપ્યં વા સ્યાદિતિ ગમ્યતે|

Adhikarana raktapittasya yApyatvam (2) · Śloka 2

અધોગં યાપ્યયેદ્રક્તમ્ યચ્ચદોષદ્વયાનુગમ્| શાન્તં શાન્તં પુનઃ કુપ્યન્માર્ગાન્માર્ગાન્તરં ચ યત્||૨||

સ૦-અધોગં રક્તપિત્તમૂર્ધ્વગરક્તપિત્તોક્તૈકદોષાનુગાદિવિશેષણવિષિષ્ટમપિ યાપયેત્| યચ્ચ દોષદ્વયાનુગં-વાતકફાભ્યાં હીનબલાભ્યામનુગતમૂર્ધ્વગમપિ, તચ્ચ યાપયેત્|

Adhikarana raktapittasya asAdhyatvam (3) · Śloka 3

અતિપ્રવૃત્તં મન્દાગ્નેસ્ત્રિદોષં દ્વિપથં ત્યજેત્| |૩|

સ૦-શાન્તં શાન્તં-અતિશયેન શાન્તં, પુનઃ કુપ્યત્-કોપં ગચ્છત્, ઊર્ધ્વગમેકદોષાનુગમધોગં વા ત્યજેત્| અથ માર્ગાત્-ઊર્ધ્વાત્ નાસાક્ષિકર્ણાસ્યલક્ષણાત્, માર્ગાન્તરં-ગુદમેઢ્રલક્ષણં, યત્-ગચ્છ્હત્, એવં યત્પ્રવૃત્તં તચ્ચ ત્યજેત્| યદિતિ ઇણઃ શતરિ ઇણો યણિતિ યાદેશે યદિતિ રૂપમ્| તથા અતિપ્રવૃત્તમૂર્ધ્વમાર્ગાધોમાર્ગાદ્વા યદ્રક્તપિત્તં તત્ત્યજેત્, રક્તસ્ય પ્રાણાયતનત્વાત્| ઉક્તં ચ-"જીવિતં પ્રાણિનાં તત્ર રક્તે તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતિ|" ઇતિ| તથા, મન્દાગ્નેર્યત્પ્રવૃત્તમધોગમૂર્ધ્વગં વ તદપિ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્ત્યજેત્| તથા હિ,-મન્દાગ્નેઃ કટુકામ્લોષ્ણરૂક્ષતીક્ષ્ણાદ્યૌષધમગ્નિસન્ધુક્ષણં યત્તદ્ધિતમ્, રક્તપિત્તે ચાતો વિપરીતપ્રાયં યત્તત્પથ્યમ્| તથા, ત્રિદોષમૂર્ધ્વગમધોગં વા તદપિ ત્યજેત્, વિષમત્વાત્| યતો ન તદ્વમનવિષયં ભવતુમર્હતિ નાપિ વિરેચનવિષયમ્|

Adhikarana la~gghanIyabRuMhaNIyashodhanIyashamanIyaviBAgaH (3-4) · Śloka 4

| જ્ઞાત્વા નિદાનમયનં મલાવનુબલૌ બલમ્||૩|| દેશકાલાદ્યવસ્થાં ચ રક્તપિત્તે પ્રયોજયેત્| લઙ્ઘનં બૃંહણં વાઽઽદૌ શોધનં શમનં તથા||૪||

સ૦-નિદાનાદિ જ્ઞાત્વાઽનન્તરં રક્તપિત્તે-ઊર્ધ્વગેઽધોગે વા, આદૌ-પ્રથમત એવ, લઙ્ઘનં પ્રયોજયેત્, અથવા બૃંહણં, અથવા શોધનં શમનં વા| તત્ર નિદાનં-તીક્ષ્ણોષ્ણકટ્વમ્લાદિસેવનમ્, એતજ્જ્ઞાનં હિ તન્નિદાનવર્જન ઉપયુજ્યતે| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૨૪)-"યત્કિઞ્ચિદ્રક્તપિત્તસ્ય નિદાનં તચ્ચ વર્જયેત્|" ઇતિ| અયનં-ઊર્ધ્વાઘોલક્ષણં જ્ઞાત્વા| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૮)- "રક્તે સપિચ્છે સકફે ગ્રથિતે કણ્ઠમાર્ગગે| લિહ્યાન્માક્ષિકસર્પિર્ભ્યાં ક્ષારમુત્પલનાલજમ્||" ઇતિ| તથા (શ્લો.૪૭)- "ગુદાગમે વિશેષેણ શોણિતે વસ્તિરિષ્યતે|" ઇત્યાદિ| તથા, પિત્તાખ્યસ્ય મલસ્યાત્ર મૂલભૂતત્વાત્સામર્થ્યાત્ મલૌ-વાતકફાખ્યૌ, અનુબલૌ જ્ઞાત્વા ચિકિત્સાવિશેષં પ્રયોજયેત્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૩૬)-"રક્તપિત્તં ન ચેચ્છામ્યેત્તત્ર વાતોલ્બણે પયઃ| યુઞ્જયાચ્છાગં" ઇત્યાદિ| તથા, બલં જ્ઞાત્વા| યતો વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૩)- "યથાસ્વં મન્થપેયાદિઃ પ્રયોજ્યો રક્ષતા બલમ્|" ઇતિ| દેશો-દ્વિવિધઃ શારીરો ભૂમિદેશશ્ચ| તત્ર શારીરો-મુખનાસાદ્યવયવરૂપઃ| ઊર્ધ્વગે હિ રક્તપિત્તે સત્યપિ નાસાપ્રવૃત્તે વિશેષેણાન્યદૌષધમન્યપ્રવૃત્તેઽન્યત્| તથા, અધોગે રક્તપિત્તે સત્યપિ ગુદપ્રવૃત્તેઽન્યદૌષધં મેઢ્રપ્રવૃત્તે ચાન્યત્| ભૂમિદેશશ્ચ-ત્રિવિધોવ્યાખ્યાતો જાઙ્ગલાનૂપસાધારણભેદેન| તત્ર જાઙ્ગલેઽન્યધૌષધમનૂપેઽન્યત્ સાધારણે ચાન્યત્| કાલો-મુહૂર્તાદિઃ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણ આવસ્થિકશ્ચ| તથા ચ શીતે કાલેઽન્યાદૃસમૌષધમન્યસ્મિન્ કાલેઽન્યાદૃષમૌષધં રક્તપિત્તે| આદિગ્રહણેનાનલાહા રસત્ત્વસાત્મ્યવયઃપ્રકૃતિપ્રભૃતયો ગૃહ્યન્તે| અવસ્થાં ચ જ્ઞાત્વા અવસ્થાવશાત્, રક્તપિત્તસ્ય હ્યવસ્થાવિશેષેણાન્યદૌષધં સ્યાત્|

Adhikarana shodhyatve~api la~gghanashAmyabRuMhaNashAmyaviBAgaH (5-6) · Śloka 6

સન્તર્પણોત્થં બલિનો બહૂદોષસ્ય સાધયેત્| ઊર્ધ્વભાગં વિરેકેણ વમનેન ત્વધોગતમ્||૫|| શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચાન્યલ્લઙ્ઘ્ય બૃંહ્યાનવેક્ષ્ય ચ| |૬|

સ૦-સન્તર્પણોત્થં બલિનો બહુદોષસ્ય નરસ્ય રક્તપિત્તમૂર્ધ્વગં વિરેકેણ સાધયેત્, અધોગતં તુ વમનેન સાધયેત્| અન્યતપતર્પણોત્થં રક્તપિત્તં દુર્બલસ્યાલ્પદોષસ્યોર્ધ્વગં શમનૈરધોગં બૃંહણૈરુપાચરેત્| બૃંહણૈર્વા શમનૈઃ| ન ચેદં ચિકિત્સિતં નિરપેક્ષં યુઞીતેત્યાહ-લઙ્ઘ્યબૃંહ્યાનવેક્ષ્ય ચેતિ| લઙ્ઘનાદુત્પન્નમધોગમપિ શમનૈરુપાચરેત્| બૃંહણાદુત્પન્નમૂર્ધ્વગમપિ લઙ્હ્ઘનૈરુપાચરેદિત્યર્થઃ|

Adhikarana shamanauShadham (6-7) · Śloka 7

| ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે શમનૌ રસૌ તિક્તકષાયકૌ||૬|| ઉપવાસશ્ચ નિઃશુણ્ઠીષડઙ્ગોદકપાયિનઃ| |૭|

સ૦-ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે રક્તપિત્તે શુણ્ઠીરહિતં ષડઙ્ગોદકં પિબતઃ પુંસસ્તિક્તકષાયૌ રસૌ શમનમ્| તથા, ઉપવાસઃ|

Adhikarana bRuMhaNauShadham (7) · Śloka 7

| અધોગે રક્તપિત્તે તુ બૃંહણૌ મધુરો રસઃ||૭||

સ૦-અધોગે તુ રક્તપિત્તે બૃંહણો મધુરો રસો હિતઃ|

Adhikarana UrdhvagAdhogayoH pathyaviBAgaH (8) · Śloka 8

ઊર્ધ્વગે તર્પણં યોજ્યં પ્રાક્ ચ પેયા ત્વધોગતે| |૮|

સ૦-ઊર્ધ્વગે રક્તપિત્તે પ્રાક્-પૂર્વં, તર્પણં યોજ્યમ્, તથાસાત્મ્યત્વાત્| એવમધોગે રક્તપિત્તે પ્રાક્ પેયા યોજ્યા|

Adhikarana ashuddharaktasya stamBananiShedhaH shuddharaktasya stamBanam (8-9) · Śloka 9

| આશ્નતો બલિનોઽશુદ્ધં ન ધાર્યં તદ્ધિ રોગકૃત્||૮|| ધારયેદન્યથા શીઘ્રમગ્નિવચ્છીઘ્રકારિ તત્| |૯|

સ૦-બલિનો નરસ્યાશ્નતો રક્તમશુદ્ધં-દુષ્ટં, ન ધાર્યં-ન સ્તમ્ભનીયમ્| તદ્ધિ ઘૃતં સિરાવ્યધવિધ્યુક્તાન્ વિસર્પવિદ્રધિપ્લીહાદીન્ રોગાન્ કરોતિ| અન્યથા-વિધિવિપર્યયે સતિ દુર્બલસ્યાભોજનસ્ય ચ, શીઘ્રં ધારયેત્| યસ્માદગ્નિવચ્છીઘ્રં મરણકારિ તત્-રક્તમસ્તમ્ભિતં, સ્યાત્|

Adhikarana virecanauShadham (9-10) · Śloka 10

| ત્રિવૃચ્છ્યામાકષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરમ્||૯|| સાધયેદ્વિધિવલ્લેહં લિહ્યાત્પાણિતલં તતઃ| |૧૦|

સ૦-ત્રિવૃતા-શુક્લગોપીત્યુચ્યતે| શ્મામા-માલવિકા ત્રિવૃદુચ્યતે| તયોઃ કષાયેણ તથા તયોરેવ [કલ્કેન] માત્રામાશ્રિત્યૈતદુક્તમ્| અત્ર ચ કણ્ટકારિકાલેહવત્ (હૃ.ચિ.અ.૩/૬૨) ક્વાથકલ્કશર્કરાણાં પરિમાણં વેદ્યમિતિ વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારઃ|

Adhikarana virecanAntaradvayam (10-11) · Śloka 11

| ત્રિવૃતા ત્રિફલા શ્યામા પિપ્પલી શર્કરા મધુ||૧૦|| મોદકઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તશોફજ્વરાપહઃ| ત્રિવૃત્સમસિતા તદ્વત્ પિપ્પલીપાદસંયુતા||૧૧||

સ૦-તથા ત્રિવૃતાદિભિર્મોદકો-વટકઃ| શર્કરાપરિમાણં ચ પદ્મકાદ્યચૂર્ણવદવબોધ્યમ્| સ ચ મોદકઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તશોફજ્વરહૃદ્ભવતિ| પૂર્વોક્તસ્ય લેહસ્ય વિષયનિર્દેશાદેવ વિષયો વેદ્યઃ| ત્રિવૃત્સમસિતા પિપ્પલીપાદસંયુતા તદ્વત્-સન્નિપાતાદિ હૃદિત્યર્થઃ|

Adhikarana vamanapa~jcakam (12-13) · Śloka 13

વમનં ફલસંયુક્તં તર્પણં સસિતામધુ| સસિતં વા જલં ક્ષૌદ્રયુક્તં વા મધુકોદકમ્||૧૨|| ક્ષીરં વા રસમિક્ષોર્વા| |૧૩|

સ૦-મદનફલેન સંયુક્તં તર્પણં સિતામધુભ્યાં સહ વમને દેયમ્, વાતકોપભયાદિત્યભિપ્રાયઃ| અથવા સશર્કરં ફલ સંયુક્તં, [અથવા] મધુકોદકમથવા ક્ષૌદ્રસંયુક્તં, અથવા ક્ષીરં, અથવેક્ષુરસમ્| સર્વમેતત્ મદનફલસંયુક્તં પૃથક્ પ્રત્યેકં દેયમ્|

Adhikarana shuddhasya pathyam (13) · Śloka 13

શુદ્ધસ્યાનન્તરો વિધિઃ| યથાસ્વં મન્થપેયાદિઃ પ્રયોજ્યો રક્ષતા બલમ્||૧૩||

સ૦-ઊર્ધ્વ[ગ]રક્તપિત્તિનોઽધોગરક્તપિત્તિનો વા યથાક્રમં વિરેકવમનાભ્યાં શુદ્ધસ્યાનન્તરં [યથાસ્વં-] યથાયોગં યથાવિધિ, મન્થપેયાદિઃ પ્રયોક્તવ્યઃ,-ઊર્ધ્વગે મન્થાદિરધોગે પેયાદિરિતિ યથાર્થઃ|

Adhikarana manthadvayam (14) · Śloka 14

મન્થો જ્વરોક્તો દ્રાક્ષાદિઃ, પિત્તઘ્નૈર્વા ફલૈઃ કૃતઃ| |૧૪|

સ૦-મન્થો જ્વરોક્તો દ્રાક્ષાદિઃ-"દ્રાક્ષામધૂકમધુક" (હૃ. ચિ. અ. ૧/૫૫) ઇત્યાદિઃ| પિત્તઘ્નૈર્વા-દ્રાક્ષામલકક્રાશ્મર્યમધુકાદિભિઃ, ફલૈઃ કૃતઃ પ્રયોક્તવ્યઃ|

Adhikarana manthAntaradvayam (14-15) · Śloka 15

| મધુખર્જૂરમૃદ્વીકાપરૂષકસિતામ્ભસા||૧૪|| મન્થો વા પઞ્ચસારેણ સઘૃતૈર્લાજસક્તુભિઃ| દાડિમામલકામ્લો વ મન્દાગ્ન્યમ્લાભિલાષિણામ્||૧૫||

સ૦-અથવા મધ્વાદિના દ્રવ્યપઞ્ચકેન કૃતેન પઞ્ચસારાખ્યેન લાજસક્તુભિઃ સસર્પિષ્કૈર્મન્થો હિતઃ| મન્દાગ્નીનામમ્લાભિલાષિણાં ચ દાડિમામલકાભ્યામમ્લશ્ચ મન્થઃ પ્રયોક્તવ્યઃ| 'અધોગે પ્રાક્પેયા પ્રયોજ્યા' ઇત્યુક્તમ્| અતસ્તા એવ પેયા બ્રૂતે-

Adhikarana peyAsaptakam (16-18) · Śloka 18

કમલોત્પલકિઞ્જલ્કપૃશ્નિપર્ણીપ્રિયઙ્ગુકાઃ| ઉશીરં શાબરં રોધ્રં શૃઙ્ગબેરં કુચન્દનમ્||૧૬|| હીવેરં ધાતકીપુષ્પં બિલ્વમધ્યં દુરાલભા| અર્ધાર્ધૈર્વિહિતાઃ પેયા વક્ષ્યન્તે પાદયૌગિકાઃ||૧૭|| ભૂનિમ્બસેવ્યજલદા મસૂરાઃ પૃશ્નિપર્ણ્યપિ| વિદારિગન્ધા મુદ્ગાશ્ચ બલા સર્પિર્હરેણુકાઃ||૧૮||

સ૦-કમલોત્પલેત્યાદિભિર્વર્ગૈરર્ધશ્લોકૈઃ પેયા વિહિતાઃ| પાદયૌગિકા વક્ષ્યન્તે| ભૂનિમ્બસેવ્યેત્યાદયઃ|

Adhikarana uktAnAM peyAnAM prakArAntaram,mAMsarasAH (19-20) · Śloka 20

જાઙ્ગલાનિ ચ માંસાનિ શીતવીર્યાણિ સાધયેત્| પૃથકપૃથગ્જલે તેષાં યવાગૂઃ કલ્પયેદ્રસે||૧૯|| શીતાઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રાસ્તદ્વન્માંસરસાનપિ| ઈષદમ્લાનનમ્લાન્ વા ઘૃતભૃષ્ટાન્ સશર્કરાન્||૨૦||

સ૦-માંસાનિ જાઙ્ગલાનિ શીતવીર્યાણી-શશાદિસબન્ધીનિ, પૂર્વોક્તપેયૌષધાનાં પૃથક્પૃથગ્જલે સાધયેત્| અનન્તરં તસ્મિન્ રસે યવાગૂઃ કલ્પયેત્| કીદૃશીઃ ? શીતાસ્તથા સશર્કરાક્ષૌદ્રાઃ| તદ્વદિત્યનેન શીતત્વં માંસરસાનામતિદિશતિ, ન તુ સશર્કરાક્ષૌદ્રત્વમપિ, અયોગાર્હત્વાત્| અત એવાહ-તાન્ માંસરસાન્ ઈષદમ્લાનમ્લાભિલાષિણઃ, અનમ્લાભિલાષિણોઽનમ્લાનેવ| તથા, ઘૃતભૃષ્ટાન્ સશર્કરાન્-શર્કરાયુક્તાન્|

Adhikarana dhAnyAni shAkAni ca (21) · Śloka 21

શૂકશિમ્બીભવં ધાન્યં રક્તે શાકં ચ શસ્યતે| અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાને યદુક્તં લઘુ શીતલમ્||૨૧||

સ૦-તથા, શૂકશિમ્બીજં, ધાન્યં શાકં ચ રક્તપિત્તે શસ્યતે| અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયેઽધ્યાયે (સૂ.અ. ૬) યદુક્તં લઘુ ચ શીતલં ચ|

Adhikarana pAnArthamudakam (22) · Śloka 22

પૂર્વોક્તમમ્બુ પાનીયં પઞ્ચમૂલેન વા શૃતમ્| લઘુના શૃતશીતં વા મધ્વમ્ભો વા ફલામ્બુ વા||૨૨||

સ૦-પૂર્વોક્તમમ્બુ-ષડઙ્ગં શુણ્ઠીરહિતં, પાનીયં-પાતવ્યમ્| અથવા લઘુના પઞ્ચમૂલેન શૃતમ્| પાનીયસ્ય શ્રપણે તન્ત્રકારૈર્વિધિરુક્તઃ| યથા-"કર્ષં ગૃહીત્વા દ્રવ્યસ્ય ક્વાથયેત્પ્રાસ્થિકેઽમ્ભસિ| અર્ધશૃતં પ્રયોક્તવ્યં જલપાકે ત્વયં વિધિઃ||" ઇતિ| કેવલં વા જલં શૃતશીતં હિતમ્| મધ્વમ્ભો-માક્ષિકયુક્તં પાનીયમ્| ફલામ્બુ વા-દ્રાક્ષાભિર્વા પિત્તઘ્નૈઃ ફલૈઃ કૃતમ્|

Adhikarana vibaddhe mAMsarasatrayam (23) · Śloka 23

શશઃ સવાસ્તુકઃ શસ્તો વિબન્ધે| |૨૩|

સ૦-શશઃ-શશસ્ય માંસં, સહવાસ્તુકેન વિડ્વિબન્ધે સતિ રક્તપિત્તિનઃ શસ્તઃ|

Adhikarana mArutAdhike mAMsarasatrayam (23-24) · Śloka 24

તિત્તિરિઃ પુનઃ| ઉદુમ્બરસ્ય નિર્યૂહે સાધિતો મારુતેઽધિકે||૨૩|| પ્લક્ષસ્ય બર્હિણસ્તદ્વન્ન્યગ્રોધસ્ય ચ કુક્કુટઃ| |૨૪|

સ૦-તિત્તિરિસ્તુ મારુતેઽધિક ઉદુમ્બરસ્ય ક્વાથે સાધિતઃ શસ્તઃ| પ્લક્ષસ્ય ક્વાથે સાધિતો બર્હિણો-મયૂરઃ, તદ્વત્-મારુતેઽધિકે શસ્તઃ| બર્હિણ ઇતિ "ફલબર્હાભ્યામિનચ્|" તથૈવન્યગ્રોધસ્ય નિર્યૂહે કુક્કુટઃ શસ્તઃ| ઉદુમ્બરાદિક્વાથસાધનં તિત્થિર્યાદીનામૌષ્ણ્યં પ્રતિહન્તુમ્|

Adhikarana varjanIyam (24) · Śloka 24

| યત્કિઞ્ચિદ્રક્તપિત્તસ્ય નિદાનં તચ્ચ વર્જયેત્||૨૪||

સ૦-યત્કિઞ્ચિદ્રક્તપિત્તસ્ય કારણં-યેન સેવિતેન તજ્જાતં, તચ્ચ વર્જયેત્-પરિહરેત્|

Adhikarana shamanauShadhatrayam (25-26) · Śloka 26

વાસારસેન ફલિનીમૃદ્ગોધ્રાઞ્જનમાક્ષીકમ્| પિત્તાસૃક્ શમયેત્પીતં, નિર્યાસો વાઽટરૂષકાત્||૨૫|| શર્કરામધુસંયુક્તઃ કેવલો વા, શૃતોઽપિ વા| વૃષઃ સદ્યો જયત્યસ્રં, સ હ્યસ્ય પરમૌષધમ્||૨૬||

સં-વાસકસ્ય રસેન ફલિન્યાદિકં પીતં રક્તપિત્તં શમયતિ| અથવા, અટરૂષકસ્ય રસઃ શર્કરામધુયુક્તઃ પીતો રક્તપિત્તં જયેત્| અથવા કેવલો વાસારસઃ| અથવા ક્વથિતો વૃષઃ શીઘ્રં રક્તં જયેત્| સ વૃષો યસ્માદસ્ય-રક્તસ્ય, પરમૌષધમ્|

Adhikarana kvAthatrayam (27-28) · Śloka 28

પટોલમાલતીનિમ્બચન્દનદ્વયપદ્મકમ્| રોધ્રો વૃષસ્તન્દુલીયઃ કૃષ્ણા મૃન્મદયન્તિકા||૨૭|| શતાવરી ગોપકન્યા કાકોલ્યૌ મધુયષ્ટિકા| રક્તપિત્તહરાઃ ક્વાથાસ્ત્રયઃ સમધુશર્કરાઃ||૨૮||

સ૦-પટોલાદયોઽર્ધશ્લોકાસ્ત્રયઃ ક્વાથા મધુશર્કરાયુતા રક્તપિત્તં જયન્તીતિ યોજ્યમ્| અત્ર ચ વાસક આર્દ્રોઽપિ દ્વિગુણો ન યોજ્યઃ| એવં હ્યુક્તં તન્ત્રાન્તરે-"વાસાકુટજકૂષ્માણ્ડશતપુષ્પાસહાચરાઃ| નિત્યમાર્દ્રાઃ પ્રયોક્તવ્યાસ્તથાઽપિ દ્વિગુણા ન તે||" ઇતિ|

Adhikarana kvAthAntaram lehaH (29) · Śloka 29

પલાશવલ્કક્વાથો વા સુશીતઃ શર્કરાન્વિતઃ| લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિભ્યાં ગવાશ્વશકૃતો રસમ્||૨૯||

સ૦-અથવા પલાશત્વક્ક્વાથઃ શીતઃ શર્કરાયુતઃ પૂર્વોક્તગુણઃ| અથવા મધુસર્પિભ્યાં ગવાશ્વશકૃતો રસં પિબેત્| ગવાશ્ચેતિ "અવડ્ સ્ફોટાયનસ્ય" ઇત્યવઙાદેશઃ|

Adhikarana grathite rakte lehaH (30) · Śloka 30

સક્ષૌદ્ગં ગ્રથિતે રક્તે લિહ્યાત્પારાવતાચ્છકૃત્| |૩૦|

સ૦-ગ્રથિતે-ગ્રન્થિમતિ, રક્તપિત્તે પારાવતસ્ય શકૃત્ ક્ષૌદ્ગેણ સહ લિહ્યાત્|

Adhikarana atiyoge rUdhirapAnam atiyoge yakRuBakShaNam (30-31) · Śloka 31

| અતિનિઃ સ્રુતરક્તશ્ચ ક્ષૌદ્ગેણ રુધિરં પિબેત્||૩૦|| જાઙ્ગલં, ભક્ષયેદ્વાઽઽજમામં પિત્તયુતં યકૃત્| |૩૧|

સ૦-અતિનિઃસ્રુતરક્તશ્ચ જાઙ્ગલં રક્તં ક્ષૌદ્ગેણ સહ પિબેત્| આજં યકૃદપક્વં પિત્તયુતં ભક્ષયેત્|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyaH (31-32) · Śloka 32

| ચન્દનોશીરજલદલાજમુદ્ગકણાયવૈઃ||૩૧|| બલાજલે પર્યુષિતૈઃ કષાયો રક્તપિત્તહા| |૩૨|

સ૦-ચન્દાનાદિભિર્બલાજલે પર્યુષિતૈઃ કષાયો રક્તપિત્તજિત્|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyAntaradvayam (32-34) · Śloka 34

| પ્રસાદશ્ચન્દનામ્ભોજસેવ્યમૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટજઃ||૩૨|| સુશીતઃ સસિતાક્ષૌદ્રઃ શોણિતાતિપ્રવૃત્તિજિત્| આપોથ્ય વા નવે કુમ્ભે પ્લાવયેદિક્ષુગણ્ડિકાઃ||૩૩|| સ્થિતં તદ્ગુપ્તમાકાશે રાત્રિં પ્રાતઃ સ્રુતં જલમ્| મધુમદ્વિકચામ્ભોજકૃતોત્તંસં ચ તદ્ગુણમ્||૩૪||

સ૦-ચન્દનાદિજઃ પ્રસાદ સુશીતઃ શર્કરામાક્ષિકાભ્યાં સહ રક્તસ્યાતિપ્રવૃત્તિં જયેત્|સં-ઇક્ષુગણ્ડિકા આપોથ્ય ભૃશમાદૌ સઙ્કુટ્ય જલે પ્લાવયેત્| નવે કુમ્ભે રાત્રિમાકાશે ગુપ્તં-કીટાદ્યુપહતં યથા ન સ્યાત્તથા. સ્થિતં તત્-ઇક્ષુગણ્ડિકાજલં, પ્રાતઃ સ્રુતં સમાક્ષિકં વિકસિતપદ્મેન કૃતશેખરં તદ્ગુણં-પૂર્વવદ્ગુણમિત્યર્થઃ|

Adhikarana pittajvaroktASca kaShAyAH (35) · Śloka 35

યે ચ પિત્તજ્વરે ચોક્તાઃ કષાયાસ્તાંશ્ચ યોજયેત્| |૩૫|

સ૦-પિત્તજ્વરે ચ યે કષાયા ઉક્તાઃ-"શક્રયવાઘનમ્| કટુકા ચેતિ સક્ષૌદ્ગા" (હૃ. ચિ. અ. ૧/૫૨) ઇત્યાદયઃ, તાંશ્ચ-કષાયાન્, અત્ર યોજયેત્|

Adhikarana jIrNaraktapittacikitsA CAgakShIraprayogaH,gavyakShIraprayogatrayam (35-38) · Śloka 38

| કષાયૈર્વિવિધૈરેભિર્દીપ્તેઽગ્નૌ વિજિતે કફે||૩૫|| રક્તપિત્તં ન ચેચ્છામ્યેત્તત્ર વાતોલ્બણે પયઃ| યુઞ્જયાચ્છાગં શૃતં, તદ્વદ્ગવ્યં પઞ્ચગુણેઽમ્ભસિ||૩૬|| પઞ્ચમૂલેન લઘુના શૃતં વા સસિતામધુ| જીવકર્ષભકદ્રાક્ષાબલાગોક્ષુરનાગરૈઃ||૩૭|| પૃથક્પૃથક્શૃતં ક્ષીરં સઘૃતં સિતયાઽથવા| |૩૮|

સ૦-એભિર્વિવિધૈઃ-નાનાપ્રકારૈઃ કષાયૈઃ, અગ્નૌ દીપ્તે કફે ચ વિજિતે સતિ યદિ રક્તપિત્તં ન શામ્યતિ, તદા તત્ર વાતોલ્બણે રક્તપિત્તે સતિ પઞ્ચગુણેઽમ્ભસિ શૃતં છાગં પયો યુઞ્જયાત્| પઞ્ચગુણેઽમ્ભસિ ગવ્યં ક્ષીરં ક્વથિતં તદ્વત્-તેન છાગેન સમાનગુણં, તચ્ચ યુઞ્જયાત્| અથવા લઘુના પઞ્ચમૂલેન શૃતં ગવ્યં સશર્કરામધુ તદ્ગુણમ્| તથા, જીવકર્ષભકાદિભિઃ પૃથક્ પૃથક્ શૃતં સહ ઘૃતેનાથવા શર્કરયા સહ તદ્ગુણમ્|

Adhikarana mUtramArgage kShIram (38-39) · Śloka 39

| ગોકણ્ટકાભીરુશૃતં પર્ણિનીભિસ્તથા પયઃ||૩૮|| હન્ત્યાશુ રક્તં સરુજં વિશેષાન્મૂત્રમાર્ગગમ્| |૩૯|

સ૦-ગોકણ્ટકાદિભિસ્તથા [ પર્ણિનીભિઃ-] શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીભિઃ, શૃતં શીઘ્રમેવ રક્તં સવેદનં હન્તિ| વિશેષેણ મૂત્રમાર્ગગતમ્| વિષેષગ્રહણાદન્યમાર્ગગમપિ રક્તં હન્તીતિ દ્યોતયતિ|

Adhikarana viNmArgage kShIracatuShTayam (39-40) · Śloka 40

| વિણ્માર્ગગે વિશેષેણ હિતં મોચરસેન તુ||૩૯|| વટપ્રરોહૈઃ શુઙ્ગૈર્વા શુણ્ઠ્યુદીચ્યોત્પલૈરપિ| |૪૦|

સ૦-વિણ્માર્ગગે-ગુદગતે, રક્તપિત્તે તુ વિશેષેણ મોચરસેન શૃતં ક્ષીરં હિતમ્| વટપ્રરોહૈર્વા શૃતં ક્ષીરં, અથવા વટશુઙ્ગૈઃ-પ્રથમોદ્ભૂતમુકુલિતૈઃ પલ્લવપ્રાયૈઃ, શુણ્ઠ્યુદીચ્યોત્પલૈર્વા શૃતં પયો હિતમ્|

Adhikarana raktAkaShAyAH sapayaskAH (40) · Śloka 40

| રક્તાતિસારદુર્નામચિકિત્સાં ચાત્ર કલ્પયેત્||૪૦||

સ૦-રક્તશબ્દસ્યાતિસારદુર્નામ્રોઃ સમ્બન્ધઃ| રક્તાતિસારસ્ય રક્તાર્શસશ્ચ, યા ચિકિત્સા તામત્ર-રક્તે, યોજયેત્|

Adhikarana pUrvoktakaShAyasiddhAni ghRutAni (41) · Śloka 41

પીત્વા કષાયાન્ પયસા ભુઞ્જીત પયસૈવ ચ| કષાયયોગૈરેભિર્વા વિપક્વં પાયયેદ્ધૃતમ્||૪૧||

સ૦-કષાયાન્-પૂર્વોક્તાન્, પયસા પીત્વા પયસૈવાશ્નિયાત્| સ૦-એતૈર્વા કષાયાખ્યૈર્યોગૈર્વિપક્વં ઘૃતં રક્તપિત્તિનં પાયયેત્|

Adhikarana vAsAghRutam (42-44) · Śloka 44

સમૂલમસ્તકં ક્ષુણ્ણં વૃષમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ| પક્ત્વાઽષ્ટાંશાવશેષેણ ઘૃતં તેન વિપાચયેત્||૪૨|| તત્પુષ્પગર્ભં તચ્છીતં સક્ષૌદ્ગં પિત્તશોણિતમ્| પિત્તગુલ્મજ્વરશ્વાસકાસહૃદ્રોગકામલાઃ||૪૩|| તિમિરભ્રમવીસર્પસ્વરસાદાંશ્ચ નાશયેત્| |૪૪|

સ૦-મૂલપલ્લવાદિયુક્તં ક્ષુણ્ણં-ચૂર્ણિતં, વૃષમષ્ટગુણે જલે પક્ત્વા તેન-આષ્ટાશાવશેષેણ ક્વાથેન, ઘૃતં વિપાચયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? તત્પુષ્પગર્ભમ્| તસ્ય-વૃષસ્ય, પુષ્પાણી ગર્ભઃ-કલ્કો, યસ્ય તદેવમ્| તચ્ચ શીતિભૂતં ક્ષૌદ્ગેણ સહ પિત્તશોણિતાદીન્નાશયેત્|

Adhikarana palAshaghRutam trAyamANAghRutam (44-45) · Śloka 45

| પલાશવૃન્તસ્વરસે તદ્ગર્ભં ચ ઘૃતં પચેત્||૪૪|| સક્ષૌદ્રં તચ્ચ રક્તઘ્નં, તથૈવ ત્રાયમાણયા| |૪૫|

સ૦-પલાશવૃન્તાનાં સ્વરસે તદ્ગર્ભં-પલાશવૃન્તકલ્કં, ઘૃતં પચેત્| તચ્ચ ક્ષૌદ્રેણ સહ રક્તઘ્નં ભવતિ| તદ્વદેવ ત્રાયમાણયા શૃતં રક્તપિત્તઘ્નમ્|

Adhikarana raktapittavisheShe kShAracatuShTayam (45-46) · Śloka 46

| રક્તે સપિચ્છે સકફે ગ્રથિતે કણ્ઠમાર્ગગે||૪૫|| લિહ્યાન્માક્ષિકસર્પિર્ભ્યાં ક્ષારમુત્પલનાલજમ્| પૃથક્પૃથક્ તથાઽમ્ભોજરેણુશ્યામામધૂકજમ્||૪૬||

સ૦-રક્તે પિચ્છાવતિ, પિચ્છા-શાલ્મલ્યા રસસદૃશી, તથા સકફે, તથા ગ્રથિતે-ગ્રન્થિસદૃશે, તથા કણ્ઠમાર્ગગે સતિ, ક્ષારમુત્પલનાલજં માક્ષિકસર્પિર્ભ્યાં લિહ્યાત્| નનુ, ક્ષારસ્ય તૈક્ષ્ણ્યાદિગુણયોગાદ્રક્તપિત્તે ન યુક્ત ઉપયોગઃ| તત્કથમિહ તમનુમેને તન્ત્રકૃત્ ? બ્રૂમઃ| ઉત્પલાદીનિ શીતસ્વભાવાનિ| તત્સમુત્થશ્ચ ક્ષારઃ સયોનિમનુકરોતિ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ.શા.અ. ૧/૪)- "કારણાનુવિધાયિત્વાકાર્યાણાં તત્સ્વભાવતા|" ઇતિ| ક્ષારસ્વરૂપં ચ વિષ્યન્દનાત્મકં ધત્તે| તદેવં કણ્ઠમાર્ગગસ્ય કફાનુબન્ધસ્ય ગ્રથિતસ્ય રક્તસ્ય ક્ષારો ઘૃતમાક્ષિકાભ્યાં સંયુક્તો વિષ્યન્દનપૂર્વં શોધયત્યેવ, ન તુ તસ્ય કોપાય સ્યાદિતિ યુક્તોઽત્ર ક્ષારોપયોગઃ| અમ્ભોજરેણ્વાદિજં ચ પૃથક્ પૃથક્ તથા માક્ષિકઘૃતાભ્યાં લિહ્યાત્|

Adhikarana gudapravRutte rakte bastiH (47) · Śloka 47

ગુદાગમે વિશેષેણ શોણિતે બસ્તિરિષ્યતે| |૪૭|

સ૦-ગુદાગમે રક્તે વિશેષેણ બસ્તિરિષ્યતે|

Adhikarana ghrANapravRutte rakte nasyam (47-49) · Śloka 49

| ઘ્રાણગે રુધિરે શુદ્ધે નાવનં ચાનુષેચયેત્||૪૭|| કષાયયોગાન્ પૂર્વોક્તાન્ ક્ષીરેક્ષ્વાદિરસાપ્લુતાન્| ક્ષીરાદીન્સસિતાંસ્તોયં કેવલં વા જલં હિતમ્||૪૮|| રસો દાડિમપુષ્પાણામામ્રાસ્થ્નઃ શાડ્વલસ્ય વા| |૪૯|

સ૦-ઘ્રાણગે રુધિરે શુદ્ધે સતિ નાવનમનુષેચયેત્-નસ્યં દદ્યાત્| કષાયયોગાન્ પૂર્વોક્તાન્-વાસકાદીન્, ઘ્રાણગેઽનુષેચયેત્| કિમ્ભૂતાન્? ક્ષીરેક્ષ્વાદિરસેનાપ્લુતાન્-સદ્રવાન્| આદિશબ્દેન માંસરસઘૃતાદિ ગૃહ્યતે| ક્ષીરાદીન્ વા સશર્કરાન્ દદ્યાત્| તથા તોયમર્થાત્સસિતં, વા કેવલં જલં હિતમિતિ| તથા દાડિમપુષ્પાણાં રસઃ, તથા ચૂતફલાસ્થ્નઃ, તથા દૂર્વાયા રસો, નસ્યં પૃથક્પૃથક્ હિતમ્|

Adhikarana pradehABya~jjanAdayaH (49) · Śloka 49

| કલ્પયેચ્છીતવર્ગં ચ પ્રદેહાભ્યઞ્જનાદિષુ||૪૯||

સ૦-શીતવીર્યવર્ગં ચ પ્રલેપાભ્યઞ્જનાદિષુ કલ્પયેત્|

Adhikarana pittajvarauShadhaM kShatakShINauShadhaM ca raktapitte hitam (2) · Śloka 2

યચ્ચ પિત્તજ્વરે પ્રોક્તં બહિરન્તશ્ચ ભેષજમ્| રક્તપિત્તે હિતં તચ્ચ ક્ષતક્ષીણે હિતં ચ યત્||૫૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત સ્થાને રક્તપિત્તચિકિત્સિતં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

સ૦-યચ્ચ પિત્તજ્વરેઽભિહિતમૌષધં બહિરન્તરે, તચ્ચ રક્તપિત્તે હિતમ્| તથા, યચ્ચ ક્ષતે ક્ષીણે ચ હિતં તદપિ રક્તપિત્તે હિતમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને રક્તપિત્તચિકિત્સિતં નામ દ્વિતીયા- ધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨||