2. raktapittacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana raktapittacikitsitA~adhyAyaH raktapittasya sAdhyatvam (2-1) · Śloka 1

અથાતો રક્તપૈત્તચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) ઊર્ધ્વગં બલિનોઽવેગમેકદોષાનુગં નવમ્| રક્તપિત્તં સુખે કાલે સાધયેન્નિરુપદ્રવમ્||૧||

Adhikarana raktapittasya yApyatvam (2) · Śloka 2

અધોગં યાપ્યયેદ્રક્તમ્ યચ્ચદોષદ્વયાનુગમ્| શાન્તં શાન્તં પુનઃ કુપ્યન્માર્ગાન્માર્ગાન્તરં ચ યત્||૨||

Adhikarana raktapittasya asAdhyatvam (3) · Śloka 3

અતિપ્રવૃત્તં મન્દાગ્નેસ્ત્રિદોષં દ્વિપથં ત્યજેત્| |૩|

Adhikarana la~gghanIyabRuMhaNIyashodhanIyashamanIyaviBAgaH (3-4) · Śloka 4

| જ્ઞાત્વા નિદાનમયનં મલાવનુબલૌ બલમ્||૩|| દેશકાલાદ્યવસ્થાં ચ રક્તપિત્તે પ્રયોજયેત્| લઙ્ઘનં બૃંહણં વાઽઽદૌ શોધનં શમનં તથા||૪||

Adhikarana shodhyatve~api la~gghanashAmyabRuMhaNashAmyaviBAgaH (5-6) · Śloka 6

સન્તર્પણોત્થં બલિનો બહૂદોષસ્ય સાધયેત્| ઊર્ધ્વભાગં વિરેકેણ વમનેન ત્વધોગતમ્||૫|| શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચાન્યલ્લઙ્ઘ્ય બૃંહ્યાનવેક્ષ્ય ચ| |૬|

Adhikarana shamanauShadham (6-7) · Śloka 7

| ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે શમનૌ રસૌ તિક્તકષાયકૌ||૬|| ઉપવાસશ્ચ નિઃશુણ્ઠીષડઙ્ગોદકપાયિનઃ| |૭|

Adhikarana bRuMhaNauShadham (7) · Śloka 7

| અધોગે રક્તપિત્તે તુ બૃંહણૌ મધુરો રસઃ||૭||

Adhikarana UrdhvagAdhogayoH pathyaviBAgaH (8) · Śloka 8

ઊર્ધ્વગે તર્પણં યોજ્યં પ્રાક્ ચ પેયા ત્વધોગતે| |૮|

Adhikarana ashuddharaktasya stamBananiShedhaH shuddharaktasya stamBanam (8-9) · Śloka 9

| આશ્નતો બલિનોઽશુદ્ધં ન ધાર્યં તદ્ધિ રોગકૃત્||૮|| ધારયેદન્યથા શીઘ્રમગ્નિવચ્છીઘ્રકારિ તત્| |૯|

Adhikarana virecanauShadham (9-10) · Śloka 10

| ત્રિવૃચ્છ્યામાકષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરમ્||૯|| સાધયેદ્વિધિવલ્લેહં લિહ્યાત્પાણિતલં તતઃ| |૧૦|

Adhikarana virecanAntaradvayam (10-11) · Śloka 11

| ત્રિવૃતા ત્રિફલા શ્યામા પિપ્પલી શર્કરા મધુ||૧૦|| મોદકઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તશોફજ્વરાપહઃ| ત્રિવૃત્સમસિતા તદ્વત્ પિપ્પલીપાદસંયુતા||૧૧||

Adhikarana vamanapa~jcakam (12-13) · Śloka 13

વમનં ફલસંયુક્તં તર્પણં સસિતામધુ| સસિતં વા જલં ક્ષૌદ્રયુક્તં વા મધુકોદકમ્||૧૨|| ક્ષીરં વા રસમિક્ષોર્વા| |૧૩|

Adhikarana shuddhasya pathyam (13) · Śloka 13

શુદ્ધસ્યાનન્તરો વિધિઃ| યથાસ્વં મન્થપેયાદિઃ પ્રયોજ્યો રક્ષતા બલમ્||૧૩||

Adhikarana manthadvayam (14) · Śloka 14

મન્થો જ્વરોક્તો દ્રાક્ષાદિઃ, પિત્તઘ્નૈર્વા ફલૈઃ કૃતઃ| |૧૪|

Adhikarana manthAntaradvayam (14-15) · Śloka 15

| મધુખર્જૂરમૃદ્વીકાપરૂષકસિતામ્ભસા||૧૪|| મન્થો વા પઞ્ચસારેણ સઘૃતૈર્લાજસક્તુભિઃ| દાડિમામલકામ્લો વ મન્દાગ્ન્યમ્લાભિલાષિણામ્||૧૫||

Adhikarana peyAsaptakam (16-18) · Śloka 18

કમલોત્પલકિઞ્જલ્કપૃશ્નિપર્ણીપ્રિયઙ્ગુકાઃ| ઉશીરં શાબરં રોધ્રં શૃઙ્ગબેરં કુચન્દનમ્||૧૬|| હીવેરં ધાતકીપુષ્પં બિલ્વમધ્યં દુરાલભા| અર્ધાર્ધૈર્વિહિતાઃ પેયા વક્ષ્યન્તે પાદયૌગિકાઃ||૧૭|| ભૂનિમ્બસેવ્યજલદા મસૂરાઃ પૃશ્નિપર્ણ્યપિ| વિદારિગન્ધા મુદ્ગાશ્ચ બલા સર્પિર્હરેણુકાઃ||૧૮||

Adhikarana uktAnAM peyAnAM prakArAntaram,mAMsarasAH (19-20) · Śloka 20

જાઙ્ગલાનિ ચ માંસાનિ શીતવીર્યાણિ સાધયેત્| પૃથકપૃથગ્જલે તેષાં યવાગૂઃ કલ્પયેદ્રસે||૧૯|| શીતાઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રાસ્તદ્વન્માંસરસાનપિ| ઈષદમ્લાનનમ્લાન્ વા ઘૃતભૃષ્ટાન્ સશર્કરાન્||૨૦||

Adhikarana dhAnyAni shAkAni ca (21) · Śloka 21

શૂકશિમ્બીભવં ધાન્યં રક્તે શાકં ચ શસ્યતે| અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાને યદુક્તં લઘુ શીતલમ્||૨૧||

Adhikarana pAnArthamudakam (22) · Śloka 22

પૂર્વોક્તમમ્બુ પાનીયં પઞ્ચમૂલેન વા શૃતમ્| લઘુના શૃતશીતં વા મધ્વમ્ભો વા ફલામ્બુ વા||૨૨||

Adhikarana vibaddhe mAMsarasatrayam (23) · Śloka 23

શશઃ સવાસ્તુકઃ શસ્તો વિબન્ધે| |૨૩|

Adhikarana mArutAdhike mAMsarasatrayam (23-24) · Śloka 24

તિત્તિરિઃ પુનઃ| ઉદુમ્બરસ્ય નિર્યૂહે સાધિતો મારુતેઽધિકે||૨૩|| પ્લક્ષસ્ય બર્હિણસ્તદ્વન્ન્યગ્રોધસ્ય ચ કુક્કુટઃ| |૨૪|

Adhikarana varjanIyam (24) · Śloka 24

| યત્કિઞ્ચિદ્રક્તપિત્તસ્ય નિદાનં તચ્ચ વર્જયેત્||૨૪||

Adhikarana shamanauShadhatrayam (25-26) · Śloka 26

વાસારસેન ફલિનીમૃદ્ગોધ્રાઞ્જનમાક્ષીકમ્| પિત્તાસૃક્ શમયેત્પીતં, નિર્યાસો વાઽટરૂષકાત્||૨૫|| શર્કરામધુસંયુક્તઃ કેવલો વા, શૃતોઽપિ વા| વૃષઃ સદ્યો જયત્યસ્રં, સ હ્યસ્ય પરમૌષધમ્||૨૬||

Adhikarana kvAthatrayam (27-28) · Śloka 28

પટોલમાલતીનિમ્બચન્દનદ્વયપદ્મકમ્| રોધ્રો વૃષસ્તન્દુલીયઃ કૃષ્ણા મૃન્મદયન્તિકા||૨૭|| શતાવરી ગોપકન્યા કાકોલ્યૌ મધુયષ્ટિકા| રક્તપિત્તહરાઃ ક્વાથાસ્ત્રયઃ સમધુશર્કરાઃ||૨૮||

Adhikarana kvAthAntaram lehaH (29) · Śloka 29

પલાશવલ્કક્વાથો વા સુશીતઃ શર્કરાન્વિતઃ| લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિભ્યાં ગવાશ્વશકૃતો રસમ્||૨૯||

Adhikarana grathite rakte lehaH (30) · Śloka 30

સક્ષૌદ્ગં ગ્રથિતે રક્તે લિહ્યાત્પારાવતાચ્છકૃત્| |૩૦|

Adhikarana atiyoge rUdhirapAnam atiyoge yakRuBakShaNam (30-31) · Śloka 31

| અતિનિઃ સ્રુતરક્તશ્ચ ક્ષૌદ્ગેણ રુધિરં પિબેત્||૩૦|| જાઙ્ગલં, ભક્ષયેદ્વાઽઽજમામં પિત્તયુતં યકૃત્| |૩૧|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyaH (31-32) · Śloka 32

| ચન્દનોશીરજલદલાજમુદ્ગકણાયવૈઃ||૩૧|| બલાજલે પર્યુષિતૈઃ કષાયો રક્તપિત્તહા| |૩૨|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyAntaradvayam (32-34) · Śloka 34

| પ્રસાદશ્ચન્દનામ્ભોજસેવ્યમૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટજઃ||૩૨|| સુશીતઃ સસિતાક્ષૌદ્રઃ શોણિતાતિપ્રવૃત્તિજિત્| આપોથ્ય વા નવે કુમ્ભે પ્લાવયેદિક્ષુગણ્ડિકાઃ||૩૩|| સ્થિતં તદ્ગુપ્તમાકાશે રાત્રિં પ્રાતઃ સ્રુતં જલમ્| મધુમદ્વિકચામ્ભોજકૃતોત્તંસં ચ તદ્ગુણમ્||૩૪||

Adhikarana pittajvaroktASca kaShAyAH (35) · Śloka 35

યે ચ પિત્તજ્વરે ચોક્તાઃ કષાયાસ્તાંશ્ચ યોજયેત્| |૩૫|

Adhikarana jIrNaraktapittacikitsA CAgakShIraprayogaH,gavyakShIraprayogatrayam (35-38) · Śloka 38

| કષાયૈર્વિવિધૈરેભિર્દીપ્તેઽગ્નૌ વિજિતે કફે||૩૫|| રક્તપિત્તં ન ચેચ્છામ્યેત્તત્ર વાતોલ્બણે પયઃ| યુઞ્જયાચ્છાગં શૃતં, તદ્વદ્ગવ્યં પઞ્ચગુણેઽમ્ભસિ||૩૬|| પઞ્ચમૂલેન લઘુના શૃતં વા સસિતામધુ| જીવકર્ષભકદ્રાક્ષાબલાગોક્ષુરનાગરૈઃ||૩૭|| પૃથક્પૃથક્શૃતં ક્ષીરં સઘૃતં સિતયાઽથવા| |૩૮|

Adhikarana mUtramArgage kShIram (38-39) · Śloka 39

| ગોકણ્ટકાભીરુશૃતં પર્ણિનીભિસ્તથા પયઃ||૩૮|| હન્ત્યાશુ રક્તં સરુજં વિશેષાન્મૂત્રમાર્ગગમ્| |૩૯|

Adhikarana viNmArgage kShIracatuShTayam (39-40) · Śloka 40

| વિણ્માર્ગગે વિશેષેણ હિતં મોચરસેન તુ||૩૯|| વટપ્રરોહૈઃ શુઙ્ગૈર્વા શુણ્ઠ્યુદીચ્યોત્પલૈરપિ| |૪૦|

Adhikarana raktAkaShAyAH sapayaskAH (40) · Śloka 40

| રક્તાતિસારદુર્નામચિકિત્સાં ચાત્ર કલ્પયેત્||૪૦||

Adhikarana pUrvoktakaShAyasiddhAni ghRutAni (41) · Śloka 41

પીત્વા કષાયાન્ પયસા ભુઞ્જીત પયસૈવ ચ| કષાયયોગૈરેભિર્વા વિપક્વં પાયયેદ્ધૃતમ્||૪૧||

Adhikarana vAsAghRutam (42-44) · Śloka 44

સમૂલમસ્તકં ક્ષુણ્ણં વૃષમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ| પક્ત્વાઽષ્ટાંશાવશેષેણ ઘૃતં તેન વિપાચયેત્||૪૨|| તત્પુષ્પગર્ભં તચ્છીતં સક્ષૌદ્ગં પિત્તશોણિતમ્| પિત્તગુલ્મજ્વરશ્વાસકાસહૃદ્રોગકામલાઃ||૪૩|| તિમિરભ્રમવીસર્પસ્વરસાદાંશ્ચ નાશયેત્| |૪૪|

Adhikarana palAshaghRutam trAyamANAghRutam (44-45) · Śloka 45

| પલાશવૃન્તસ્વરસે તદ્ગર્ભં ચ ઘૃતં પચેત્||૪૪|| સક્ષૌદ્રં તચ્ચ રક્તઘ્નં, તથૈવ ત્રાયમાણયા| |૪૫|

Adhikarana raktapittavisheShe kShAracatuShTayam (45-46) · Śloka 46

| રક્તે સપિચ્છે સકફે ગ્રથિતે કણ્ઠમાર્ગગે||૪૫|| લિહ્યાન્માક્ષિકસર્પિર્ભ્યાં ક્ષારમુત્પલનાલજમ્| પૃથક્પૃથક્ તથાઽમ્ભોજરેણુશ્યામામધૂકજમ્||૪૬||

Adhikarana gudapravRutte rakte bastiH (47) · Śloka 47

ગુદાગમે વિશેષેણ શોણિતે બસ્તિરિષ્યતે| |૪૭|

Adhikarana ghrANapravRutte rakte nasyam (47-49) · Śloka 49

| ઘ્રાણગે રુધિરે શુદ્ધે નાવનં ચાનુષેચયેત્||૪૭|| કષાયયોગાન્ પૂર્વોક્તાન્ ક્ષીરેક્ષ્વાદિરસાપ્લુતાન્| ક્ષીરાદીન્સસિતાંસ્તોયં કેવલં વા જલં હિતમ્||૪૮|| રસો દાડિમપુષ્પાણામામ્રાસ્થ્નઃ શાડ્વલસ્ય વા| |૪૯|

Adhikarana pradehABya~jjanAdayaH (49) · Śloka 49

| કલ્પયેચ્છીતવર્ગં ચ પ્રદેહાભ્યઞ્જનાદિષુ||૪૯||

Adhikarana pittajvarauShadhaM kShatakShINauShadhaM ca raktapitte hitam (2) · Śloka 2

યચ્ચ પિત્તજ્વરે પ્રોક્તં બહિરન્તશ્ચ ભેષજમ્| રક્તપિત્તે હિતં તચ્ચ ક્ષતક્ષીણે હિતં ચ યત્||૫૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત સ્થાને રક્તપિત્તચિકિત્સિતં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||