2. raktapittacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

jvaracikitsitādanantaraṁ raktapittacikitsitamucyatē| yatō mahēśvarasya lalāṭājjvarō babhūva, tatsantāpādraktapittamityuktam| atō raktapittacikitsitasyaivārambhō yuktaḥ| tathā, nidānē yadviśēṣēṇa nōktaṁ tadiha viśēṣēṇa spaṣṭaṁ kr̥tvā nidānābhiprāyamapi bhaṇyatē, raktapittasya kṣiprakāritvāt|

Adhikarana raktapittacikitsitA~adhyAyaH raktapittasya sAdhyatvam (2-1) · Śloka 1

athātō raktapaittacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) ūrdhvagaṁ balinō'vēgamēkadōṣānugaṁ navam| raktapittaṁ sukhē kālē sādhayēnnirupadravam||1||

sa0-balinō-balavataḥ puṁsō na striyāḥ, yadutpannamūrdhvagaṁ raktapittaṁ tatsādhayēt-upakramēt| tathā yadēvōrdhvagamavēgaṁ-avēgavat, tathaikō dōṣaḥ-kaphākhyaḥ, anugaḥ-anubalō, yasya tadēkadōṣānugam| nidānē'pyuktam (hr̥.ni.a.3/8)-"ūrdhvaṁ sādhyaṁ kapādyasmāt" iti| tathā navaṁ-acirōtpannaṁ, tathā yatsukhē kālē- tadvyādhipratipakṣabhūtē hēmantē śiśirē vā jātaṁ, tathā yannirupadravaṁ-vikr̥tavijñānīyādhyādhyāyōktaiḥ (hr̥.śā.a.5/74)" raktapittaṁbhr̥śaṁ raktaṁ" ityādigranthanirdiṣṭairupadravai rahitam| atō lakṣaṇādyadviparyayalakṣaṇamūrdhvagamapi raktapittaṁ tadarthādasādhyaṁ yāpyaṁ vā syāditi gamyatē|

Adhikarana raktapittasya yApyatvam (2) · Śloka 2

adhōgaṁ yāpyayēdraktam yaccadōṣadvayānugam| śāntaṁ śāntaṁ punaḥ kupyanmārgānmārgāntaraṁ ca yat||2||

sa0-adhōgaṁ raktapittamūrdhvagaraktapittōktaikadōṣānugādiviśēṣaṇaviṣiṣṭamapi yāpayēt| yacca dōṣadvayānugaṁ-vātakaphābhyāṁ hīnabalābhyāmanugatamūrdhvagamapi, tacca yāpayēt|

Adhikarana raktapittasya asAdhyatvam (3) · Śloka 3

atipravr̥ttaṁ mandāgnēstridōṣaṁ dvipathaṁ tyajēt| |3|

sa0-śāntaṁ śāntaṁ-atiśayēna śāntaṁ, punaḥ kupyat-kōpaṁ gacchat, ūrdhvagamēkadōṣānugamadhōgaṁ vā tyajēt| atha mārgāt-ūrdhvāt nāsākṣikarṇāsyalakṣaṇāt, mārgāntaraṁ-gudamēḍhralakṣaṇaṁ, yat-gacchhat, ēvaṁ yatpravr̥ttaṁ tacca tyajēt| yaditi iṇaḥ śatari iṇō yaṇiti yādēśē yaditi rūpam| tathā atipravr̥ttamūrdhvamārgādhōmārgādvā yadraktapittaṁ tattyajēt, raktasya prāṇāyatanatvāt| uktaṁ ca-"jīvitaṁ prāṇināṁ tatra raktē tiṣṭhati tiṣṭhati|" iti| tathā, mandāgnēryatpravr̥ttamadhōgamūrdhvagaṁ va tadapi viruddhōpakramatvāttyajēt| tathā hi,-mandāgnēḥ kaṭukāmlōṣṇarūkṣatīkṣṇādyauṣadhamagnisandhukṣaṇaṁ yattaddhitam, raktapittē cātō viparītaprāyaṁ yattatpathyam| tathā, tridōṣamūrdhvagamadhōgaṁ vā tadapi tyajēt, viṣamatvāt| yatō na tadvamanaviṣayaṁ bhavatumarhati nāpi virēcanaviṣayam|

Adhikarana la~gghanIyabRuMhaNIyashodhanIyashamanIyaviBAgaH (3-4) · Śloka 4

| jñātvā nidānamayanaṁ malāvanubalau balam||3|| dēśakālādyavasthāṁ ca raktapittē prayōjayēt| laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vā''dau śōdhanaṁ śamanaṁ tathā||4||

sa0-nidānādi jñātvā'nantaraṁ raktapittē-ūrdhvagē'dhōgē vā, ādau-prathamata ēva, laṅghanaṁ prayōjayēt, athavā br̥ṁhaṇaṁ, athavā śōdhanaṁ śamanaṁ vā| tatra nidānaṁ-tīkṣṇōṣṇakaṭvamlādisēvanam, ētajjñānaṁ hi tannidānavarjana upayujyatē| tathā ca vakṣyati (ślō.24)-"yatkiñcidraktapittasya nidānaṁ tacca varjayēt|" iti| ayanaṁ-ūrdhvāghōlakṣaṇaṁ jñātvā| tathā ca vakṣyati (ślō.8)- "raktē sapicchē sakaphē grathitē kaṇṭhamārgagē| lihyānmākṣikasarpirbhyāṁ kṣāramutpalanālajam||" iti| tathā (ślō.47)- "gudāgamē viśēṣēṇa śōṇitē vastiriṣyatē|" ityādi| tathā, pittākhyasya malasyātra mūlabhūtatvātsāmarthyāt malau-vātakaphākhyau, anubalau jñātvā cikitsāviśēṣaṁ prayōjayēt| tathā ca vakṣyati (ślō.36)-"raktapittaṁ na cēcchāmyēttatra vātōlbaṇē payaḥ| yuñjayācchāgaṁ" ityādi| tathā, balaṁ jñātvā| yatō vakṣyati (ślō. 13)- "yathāsvaṁ manthapēyādiḥ prayōjyō rakṣatā balam|" iti| dēśō-dvividhaḥ śārīrō bhūmidēśaśca| tatra śārīrō-mukhanāsādyavayavarūpaḥ| ūrdhvagē hi raktapittē satyapi nāsāpravr̥ttē viśēṣēṇānyadauṣadhamanyapravr̥ttē'nyat| tathā, adhōgē raktapittē satyapi gudapravr̥ttē'nyadauṣadhaṁ mēḍhrapravr̥ttē cānyat| bhūmidēśaśca-trividhōvyākhyātō jāṅgalānūpasādhāraṇabhēdēna| tatra jāṅgalē'nyadhauṣadhamanūpē'nyat sādhāraṇē cānyat| kālō-muhūrtādiḥ śītōṣṇavarṣalakṣaṇa āvasthikaśca| tathā ca śītē kālē'nyādr̥samauṣadhamanyasmin kālē'nyādr̥ṣamauṣadhaṁ raktapittē| ādigrahaṇēnānalāhā rasattvasātmyavayaḥprakr̥tiprabhr̥tayō gr̥hyantē| avasthāṁ ca jñātvā avasthāvaśāt, raktapittasya hyavasthāviśēṣēṇānyadauṣadhaṁ syāt|

Adhikarana shodhyatve~api la~gghanashAmyabRuMhaNashAmyaviBAgaH (5-6) · Śloka 6

santarpaṇōtthaṁ balinō bahūdōṣasya sādhayēt| ūrdhvabhāgaṁ virēkēṇa vamanēna tvadhōgatam||5|| śamanairbr̥ṁhaṇaiścānyallaṅghya br̥ṁhyānavēkṣya ca| |6|

sa0-santarpaṇōtthaṁ balinō bahudōṣasya narasya raktapittamūrdhvagaṁ virēkēṇa sādhayēt, adhōgataṁ tu vamanēna sādhayēt| anyatapatarpaṇōtthaṁ raktapittaṁ durbalasyālpadōṣasyōrdhvagaṁ śamanairadhōgaṁ br̥ṁhaṇairupācarēt| br̥ṁhaṇairvā śamanaiḥ| na cēdaṁ cikitsitaṁ nirapēkṣaṁ yuñītētyāha-laṅghyabr̥ṁhyānavēkṣya cēti| laṅghanādutpannamadhōgamapi śamanairupācarēt| br̥ṁhaṇādutpannamūrdhvagamapi laṅhghanairupācarēdityarthaḥ|

Adhikarana shamanauShadham (6-7) · Śloka 7

| ūrdhvaṁ pravr̥ttē śamanau rasau tiktakaṣāyakau||6|| upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgōdakapāyinaḥ| |7|

sa0-ūrdhvaṁ pravr̥ttē raktapittē śuṇṭhīrahitaṁ ṣaḍaṅgōdakaṁ pibataḥ puṁsastiktakaṣāyau rasau śamanam| tathā, upavāsaḥ|

Adhikarana bRuMhaNauShadham (7) · Śloka 7

| adhōgē raktapittē tu br̥ṁhaṇau madhurō rasaḥ||7||

sa0-adhōgē tu raktapittē br̥ṁhaṇō madhurō rasō hitaḥ|

Adhikarana UrdhvagAdhogayoH pathyaviBAgaH (8) · Śloka 8

ūrdhvagē tarpaṇaṁ yōjyaṁ prāk ca pēyā tvadhōgatē| |8|

sa0-ūrdhvagē raktapittē prāk-pūrvaṁ, tarpaṇaṁ yōjyam, tathāsātmyatvāt| ēvamadhōgē raktapittē prāk pēyā yōjyā|

Adhikarana ashuddharaktasya stamBananiShedhaH shuddharaktasya stamBanam (8-9) · Śloka 9

| āśnatō balinō'śuddhaṁ na dhāryaṁ taddhi rōgakr̥t||8|| dhārayēdanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat| |9|

sa0-balinō narasyāśnatō raktamaśuddhaṁ-duṣṭaṁ, na dhāryaṁ-na stambhanīyam| taddhi ghr̥taṁ sirāvyadhavidhyuktān visarpavidradhiplīhādīn rōgān karōti| anyathā-vidhiviparyayē sati durbalasyābhōjanasya ca, śīghraṁ dhārayēt| yasmādagnivacchīghraṁ maraṇakāri tat-raktamastambhitaṁ, syāt|

Adhikarana virecanauShadham (9-10) · Śloka 10

| trivr̥cchyāmākaṣāyēṇa kalkēna ca saśarkaram||9|| sādhayēdvidhivallēhaṁ lihyātpāṇitalaṁ tataḥ| |10|

sa0-trivr̥tā-śuklagōpītyucyatē| śmāmā-mālavikā trivr̥ducyatē| tayōḥ kaṣāyēṇa tathā tayōrēva [kalkēna] mātrāmāśrityaitaduktam| atra ca kaṇṭakārikālēhavat (hr̥.ci.a.3/62) kvāthakalkaśarkarāṇāṁ parimāṇaṁ vēdyamiti vr̥ddhavaidyavyavahāraḥ|

Adhikarana virecanAntaradvayam (10-11) · Śloka 11

| trivr̥tā triphalā śyāmā pippalī śarkarā madhu||10|| mōdakaḥ sannipātōrdhvaraktaśōphajvarāpahaḥ| trivr̥tsamasitā tadvat pippalīpādasaṁyutā||11||

sa0-tathā trivr̥tādibhirmōdakō-vaṭakaḥ| śarkarāparimāṇaṁ ca padmakādyacūrṇavadavabōdhyam| sa ca mōdakaḥ sannipātōrdhvaraktaśōphajvarahr̥dbhavati| pūrvōktasya lēhasya viṣayanirdēśādēva viṣayō vēdyaḥ| trivr̥tsamasitā pippalīpādasaṁyutā tadvat-sannipātādi hr̥dityarthaḥ|

Adhikarana vamanapa~jcakam (12-13) · Śloka 13

vamanaṁ phalasaṁyuktaṁ tarpaṇaṁ sasitāmadhu| sasitaṁ vā jalaṁ kṣaudrayuktaṁ vā madhukōdakam||12|| kṣīraṁ vā rasamikṣōrvā| |13|

sa0-madanaphalēna saṁyuktaṁ tarpaṇaṁ sitāmadhubhyāṁ saha vamanē dēyam, vātakōpabhayādityabhiprāyaḥ| athavā saśarkaraṁ phala saṁyuktaṁ, [athavā] madhukōdakamathavā kṣaudrasaṁyuktaṁ, athavā kṣīraṁ, athavēkṣurasam| sarvamētat madanaphalasaṁyuktaṁ pr̥thak pratyēkaṁ dēyam|

Adhikarana shuddhasya pathyam (13) · Śloka 13

śuddhasyānantarō vidhiḥ| yathāsvaṁ manthapēyādiḥ prayōjyō rakṣatā balam||13||

sa0-ūrdhva[ga]raktapittinō'dhōgaraktapittinō vā yathākramaṁ virēkavamanābhyāṁ śuddhasyānantaraṁ [yathāsvaṁ-] yathāyōgaṁ yathāvidhi, manthapēyādiḥ prayōktavyaḥ,-ūrdhvagē manthādiradhōgē pēyādiriti yathārthaḥ|

Adhikarana manthadvayam (14) · Śloka 14

manthō jvarōktō drākṣādiḥ, pittaghnairvā phalaiḥ kr̥taḥ| |14|

sa0-manthō jvarōktō drākṣādiḥ-"drākṣāmadhūkamadhuka" (hr̥. ci. a. 1/55) ityādiḥ| pittaghnairvā-drākṣāmalakakrāśmaryamadhukādibhiḥ, phalaiḥ kr̥taḥ prayōktavyaḥ|

Adhikarana manthAntaradvayam (14-15) · Śloka 15

| madhukharjūramr̥dvīkāparūṣakasitāmbhasā||14|| manthō vā pañcasārēṇa saghr̥tairlājasaktubhiḥ| dāḍimāmalakāmlō va mandāgnyamlābhilāṣiṇām||15||

sa0-athavā madhvādinā dravyapañcakēna kr̥tēna pañcasārākhyēna lājasaktubhiḥ sasarpiṣkairmanthō hitaḥ| mandāgnīnāmamlābhilāṣiṇāṁ ca dāḍimāmalakābhyāmamlaśca manthaḥ prayōktavyaḥ| 'adhōgē prākpēyā prayōjyā' ityuktam| atastā ēva pēyā brūtē-

Adhikarana peyAsaptakam (16-18) · Śloka 18

kamalōtpalakiñjalkapr̥śniparṇīpriyaṅgukāḥ| uśīraṁ śābaraṁ rōdhraṁ śr̥ṅgabēraṁ kucandanam||16|| hīvēraṁ dhātakīpuṣpaṁ bilvamadhyaṁ durālabhā| ardhārdhairvihitāḥ pēyā vakṣyantē pādayaugikāḥ||17|| bhūnimbasēvyajaladā masūrāḥ pr̥śniparṇyapi| vidārigandhā mudgāśca balā sarpirharēṇukāḥ||18||

sa0-kamalōtpalētyādibhirvargairardhaślōkaiḥ pēyā vihitāḥ| pādayaugikā vakṣyantē| bhūnimbasēvyētyādayaḥ|

Adhikarana uktAnAM peyAnAM prakArAntaram,mAMsarasAH (19-20) · Śloka 20

jāṅgalāni ca māṁsāni śītavīryāṇi sādhayēt| pr̥thakapr̥thagjalē tēṣāṁ yavāgūḥ kalpayēdrasē||19|| śītāḥ saśarkarākṣaudrāstadvanmāṁsarasānapi| īṣadamlānanamlān vā ghr̥tabhr̥ṣṭān saśarkarān||20||

sa0-māṁsāni jāṅgalāni śītavīryāṇī-śaśādisabandhīni, pūrvōktapēyauṣadhānāṁ pr̥thakpr̥thagjalē sādhayēt| anantaraṁ tasmin rasē yavāgūḥ kalpayēt| kīdr̥śīḥ ? śītāstathā saśarkarākṣaudrāḥ| tadvadityanēna śītatvaṁ māṁsarasānāmatidiśati, na tu saśarkarākṣaudratvamapi, ayōgārhatvāt| ata ēvāha-tān māṁsarasān īṣadamlānamlābhilāṣiṇaḥ, anamlābhilāṣiṇō'namlānēva| tathā, ghr̥tabhr̥ṣṭān saśarkarān-śarkarāyuktān|

Adhikarana dhAnyAni shAkAni ca (21) · Śloka 21

śūkaśimbībhavaṁ dhānyaṁ raktē śākaṁ ca śasyatē| annasvarūpavijñānē yaduktaṁ laghu śītalam||21||

sa0-tathā, śūkaśimbījaṁ, dhānyaṁ śākaṁ ca raktapittē śasyatē| annasvarūpavijñānīyē'dhyāyē (sū.a. 6) yaduktaṁ laghu ca śītalaṁ ca|

Adhikarana pAnArthamudakam (22) · Śloka 22

pūrvōktamambu pānīyaṁ pañcamūlēna vā śr̥tam| laghunā śr̥taśītaṁ vā madhvambhō vā phalāmbu vā||22||

sa0-pūrvōktamambu-ṣaḍaṅgaṁ śuṇṭhīrahitaṁ, pānīyaṁ-pātavyam| athavā laghunā pañcamūlēna śr̥tam| pānīyasya śrapaṇē tantrakārairvidhiruktaḥ| yathā-"karṣaṁ gr̥hītvā dravyasya kvāthayētprāsthikē'mbhasi| ardhaśr̥taṁ prayōktavyaṁ jalapākē tvayaṁ vidhiḥ||" iti| kēvalaṁ vā jalaṁ śr̥taśītaṁ hitam| madhvambhō-mākṣikayuktaṁ pānīyam| phalāmbu vā-drākṣābhirvā pittaghnaiḥ phalaiḥ kr̥tam|

Adhikarana vibaddhe mAMsarasatrayam (23) · Śloka 23

śaśaḥ savāstukaḥ śastō vibandhē| |23|

sa0-śaśaḥ-śaśasya māṁsaṁ, sahavāstukēna viḍvibandhē sati raktapittinaḥ śastaḥ|

Adhikarana mArutAdhike mAMsarasatrayam (23-24) · Śloka 24

tittiriḥ punaḥ| udumbarasya niryūhē sādhitō mārutē'dhikē||23|| plakṣasya barhiṇastadvannyagrōdhasya ca kukkuṭaḥ| |24|

sa0-tittiristu mārutē'dhika udumbarasya kvāthē sādhitaḥ śastaḥ| plakṣasya kvāthē sādhitō barhiṇō-mayūraḥ, tadvat-mārutē'dhikē śastaḥ| barhiṇa iti "phalabarhābhyāminac|" tathaivanyagrōdhasya niryūhē kukkuṭaḥ śastaḥ| udumbarādikvāthasādhanaṁ titthiryādīnāmauṣṇyaṁ pratihantum|

Adhikarana varjanIyam (24) · Śloka 24

| yatkiñcidraktapittasya nidānaṁ tacca varjayēt||24||

sa0-yatkiñcidraktapittasya kāraṇaṁ-yēna sēvitēna tajjātaṁ, tacca varjayēt-pariharēt|

Adhikarana shamanauShadhatrayam (25-26) · Śloka 26

vāsārasēna phalinīmr̥dgōdhrāñjanamākṣīkam| pittāsr̥k śamayētpītaṁ, niryāsō vā'ṭarūṣakāt||25|| śarkarāmadhusaṁyuktaḥ kēvalō vā, śr̥tō'pi vā| vr̥ṣaḥ sadyō jayatyasraṁ, sa hyasya paramauṣadham||26||

saṁ-vāsakasya rasēna phalinyādikaṁ pītaṁ raktapittaṁ śamayati| athavā, aṭarūṣakasya rasaḥ śarkarāmadhuyuktaḥ pītō raktapittaṁ jayēt| athavā kēvalō vāsārasaḥ| athavā kvathitō vr̥ṣaḥ śīghraṁ raktaṁ jayēt| sa vr̥ṣō yasmādasya-raktasya, paramauṣadham|

Adhikarana kvAthatrayam (27-28) · Śloka 28

paṭōlamālatīnimbacandanadvayapadmakam| rōdhrō vr̥ṣastandulīyaḥ kr̥ṣṇā mr̥nmadayantikā||27|| śatāvarī gōpakanyā kākōlyau madhuyaṣṭikā| raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ||28||

sa0-paṭōlādayō'rdhaślōkāstrayaḥ kvāthā madhuśarkarāyutā raktapittaṁ jayantīti yōjyam| atra ca vāsaka ārdrō'pi dviguṇō na yōjyaḥ| ēvaṁ hyuktaṁ tantrāntarē-"vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapuṣpāsahācarāḥ| nityamārdrāḥ prayōktavyāstathā'pi dviguṇā na tē||" iti|

Adhikarana kvAthAntaram lehaH (29) · Śloka 29

palāśavalkakvāthō vā suśītaḥ śarkarānvitaḥ| lihyādvā madhusarpibhyāṁ gavāśvaśakr̥tō rasam||29||

sa0-athavā palāśatvakkvāthaḥ śītaḥ śarkarāyutaḥ pūrvōktaguṇaḥ| athavā madhusarpibhyāṁ gavāśvaśakr̥tō rasaṁ pibēt| gavāścēti "avaḍ sphōṭāyanasya" ityavaṅādēśaḥ|

Adhikarana grathite rakte lehaH (30) · Śloka 30

sakṣaudgaṁ grathitē raktē lihyātpārāvatācchakr̥t| |30|

sa0-grathitē-granthimati, raktapittē pārāvatasya śakr̥t kṣaudgēṇa saha lihyāt|

Adhikarana atiyoge rUdhirapAnam atiyoge yakRuBakShaNam (30-31) · Śloka 31

| atiniḥ srutaraktaśca kṣaudgēṇa rudhiraṁ pibēt||30|| jāṅgalaṁ, bhakṣayēdvā''jamāmaṁ pittayutaṁ yakr̥t| |31|

sa0-atiniḥsrutaraktaśca jāṅgalaṁ raktaṁ kṣaudgēṇa saha pibēt| ājaṁ yakr̥dapakvaṁ pittayutaṁ bhakṣayēt|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyaH (31-32) · Śloka 32

| candanōśīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ||31|| balājalē paryuṣitaiḥ kaṣāyō raktapittahā| |32|

sa0-candānādibhirbalājalē paryuṣitaiḥ kaṣāyō raktapittajit|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyAntaradvayam (32-34) · Śloka 34

| prasādaścandanāmbhōjasēvyamr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭajaḥ||32|| suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śōṇitātipravr̥ttijit| āpōthya vā navē kumbhē plāvayēdikṣugaṇḍikāḥ||33|| sthitaṁ tadguptamākāśē rātriṁ prātaḥ srutaṁ jalam| madhumadvikacāmbhōjakr̥tōttaṁsaṁ ca tadguṇam||34||

sa0-candanādijaḥ prasāda suśītaḥ śarkarāmākṣikābhyāṁ saha raktasyātipravr̥ttiṁ jayēt|saṁ-ikṣugaṇḍikā āpōthya bhr̥śamādau saṅkuṭya jalē plāvayēt| navē kumbhē rātrimākāśē guptaṁ-kīṭādyupahataṁ yathā na syāttathā. sthitaṁ tat-ikṣugaṇḍikājalaṁ, prātaḥ srutaṁ samākṣikaṁ vikasitapadmēna kr̥taśēkharaṁ tadguṇaṁ-pūrvavadguṇamityarthaḥ|

Adhikarana pittajvaroktASca kaShAyAH (35) · Śloka 35

yē ca pittajvarē cōktāḥ kaṣāyāstāṁśca yōjayēt| |35|

sa0-pittajvarē ca yē kaṣāyā uktāḥ-"śakrayavāghanam| kaṭukā cēti sakṣaudgā" (hr̥. ci. a. 1/52) ityādayaḥ, tāṁśca-kaṣāyān, atra yōjayēt|

Adhikarana jIrNaraktapittacikitsA CAgakShIraprayogaH,gavyakShIraprayogatrayam (35-38) · Śloka 38

| kaṣāyairvividhairēbhirdīptē'gnau vijitē kaphē||35|| raktapittaṁ na cēcchāmyēttatra vātōlbaṇē payaḥ| yuñjayācchāgaṁ śr̥taṁ, tadvadgavyaṁ pañcaguṇē'mbhasi||36|| pañcamūlēna laghunā śr̥taṁ vā sasitāmadhu| jīvakarṣabhakadrākṣābalāgōkṣuranāgaraiḥ||37|| pr̥thakpr̥thakśr̥taṁ kṣīraṁ saghr̥taṁ sitayā'thavā| |38|

sa0-ēbhirvividhaiḥ-nānāprakāraiḥ kaṣāyaiḥ, agnau dīptē kaphē ca vijitē sati yadi raktapittaṁ na śāmyati, tadā tatra vātōlbaṇē raktapittē sati pañcaguṇē'mbhasi śr̥taṁ chāgaṁ payō yuñjayāt| pañcaguṇē'mbhasi gavyaṁ kṣīraṁ kvathitaṁ tadvat-tēna chāgēna samānaguṇaṁ, tacca yuñjayāt| athavā laghunā pañcamūlēna śr̥taṁ gavyaṁ saśarkarāmadhu tadguṇam| tathā, jīvakarṣabhakādibhiḥ pr̥thak pr̥thak śr̥taṁ saha ghr̥tēnāthavā śarkarayā saha tadguṇam|

Adhikarana mUtramArgage kShIram (38-39) · Śloka 39

| gōkaṇṭakābhīruśr̥taṁ parṇinībhistathā payaḥ||38|| hantyāśu raktaṁ sarujaṁ viśēṣānmūtramārgagam| |39|

sa0-gōkaṇṭakādibhistathā [ parṇinībhiḥ-] śāliparṇīpr̥śniparṇīmudgaparṇīmāṣaparṇībhiḥ, śr̥taṁ śīghramēva raktaṁ savēdanaṁ hanti| viśēṣēṇa mūtramārgagatam| viṣēṣagrahaṇādanyamārgagamapi raktaṁ hantīti dyōtayati|

Adhikarana viNmArgage kShIracatuShTayam (39-40) · Śloka 40

| viṇmārgagē viśēṣēṇa hitaṁ mōcarasēna tu||39|| vaṭaprarōhaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyōtpalairapi| |40|

sa0-viṇmārgagē-gudagatē, raktapittē tu viśēṣēṇa mōcarasēna śr̥taṁ kṣīraṁ hitam| vaṭaprarōhairvā śr̥taṁ kṣīraṁ, athavā vaṭaśuṅgaiḥ-prathamōdbhūtamukulitaiḥ pallavaprāyaiḥ, śuṇṭhyudīcyōtpalairvā śr̥taṁ payō hitam|

Adhikarana raktAkaShAyAH sapayaskAH (40) · Śloka 40

| raktātisāradurnāmacikitsāṁ cātra kalpayēt||40||

sa0-raktaśabdasyātisāradurnāmrōḥ sambandhaḥ| raktātisārasya raktārśasaśca, yā cikitsā tāmatra-raktē, yōjayēt|

Adhikarana pUrvoktakaShAyasiddhAni ghRutAni (41) · Śloka 41

pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca| kaṣāyayōgairēbhirvā vipakvaṁ pāyayēddhr̥tam||41||

sa0-kaṣāyān-pūrvōktān, payasā pītvā payasaivāśniyāt| sa0-ētairvā kaṣāyākhyairyōgairvipakvaṁ ghr̥taṁ raktapittinaṁ pāyayēt|

Adhikarana vAsAghRutam (42-44) · Śloka 44

samūlamastakaṁ kṣuṇṇaṁ vr̥ṣamaṣṭaguṇē'mbhasi| paktvā'ṣṭāṁśāvaśēṣēṇa ghr̥taṁ tēna vipācayēt||42|| tatpuṣpagarbhaṁ tacchītaṁ sakṣaudgaṁ pittaśōṇitam| pittagulmajvaraśvāsakāsahr̥drōgakāmalāḥ||43|| timirabhramavīsarpasvarasādāṁśca nāśayēt| |44|

sa0-mūlapallavādiyuktaṁ kṣuṇṇaṁ-cūrṇitaṁ, vr̥ṣamaṣṭaguṇē jalē paktvā tēna-āṣṭāśāvaśēṣēṇa kvāthēna, ghr̥taṁ vipācayēt| kimbhūtam ? tatpuṣpagarbham| tasya-vr̥ṣasya, puṣpāṇī garbhaḥ-kalkō, yasya tadēvam| tacca śītibhūtaṁ kṣaudgēṇa saha pittaśōṇitādīnnāśayēt|

Adhikarana palAshaghRutam trAyamANAghRutam (44-45) · Śloka 45

| palāśavr̥ntasvarasē tadgarbhaṁ ca ghr̥taṁ pacēt||44|| sakṣaudraṁ tacca raktaghnaṁ, tathaiva trāyamāṇayā| |45|

sa0-palāśavr̥ntānāṁ svarasē tadgarbhaṁ-palāśavr̥ntakalkaṁ, ghr̥taṁ pacēt| tacca kṣaudrēṇa saha raktaghnaṁ bhavati| tadvadēva trāyamāṇayā śr̥taṁ raktapittaghnam|

Adhikarana raktapittavisheShe kShAracatuShTayam (45-46) · Śloka 46

| raktē sapicchē sakaphē grathitē kaṇṭhamārgagē||45|| lihyānmākṣikasarpirbhyāṁ kṣāramutpalanālajam| pr̥thakpr̥thak tathā'mbhōjarēṇuśyāmāmadhūkajam||46||

sa0-raktē picchāvati, picchā-śālmalyā rasasadr̥śī, tathā sakaphē, tathā grathitē-granthisadr̥śē, tathā kaṇṭhamārgagē sati, kṣāramutpalanālajaṁ mākṣikasarpirbhyāṁ lihyāt| nanu, kṣārasya taikṣṇyādiguṇayōgādraktapittē na yukta upayōgaḥ| tatkathamiha tamanumēnē tantrakr̥t ? brūmaḥ| utpalādīni śītasvabhāvāni| tatsamutthaśca kṣāraḥ sayōnimanukarōti| tathā cōktam (hr̥.śā.a. 1/4)- "kāraṇānuvidhāyitvākāryāṇāṁ tatsvabhāvatā|" iti| kṣārasvarūpaṁ ca viṣyandanātmakaṁ dhattē| tadēvaṁ kaṇṭhamārgagasya kaphānubandhasya grathitasya raktasya kṣārō ghr̥tamākṣikābhyāṁ saṁyuktō viṣyandanapūrvaṁ śōdhayatyēva, na tu tasya kōpāya syāditi yuktō'tra kṣārōpayōgaḥ| ambhōjarēṇvādijaṁ ca pr̥thak pr̥thak tathā mākṣikaghr̥tābhyāṁ lihyāt|

Adhikarana gudapravRutte rakte bastiH (47) · Śloka 47

gudāgamē viśēṣēṇa śōṇitē bastiriṣyatē| |47|

sa0-gudāgamē raktē viśēṣēṇa bastiriṣyatē|

Adhikarana ghrANapravRutte rakte nasyam (47-49) · Śloka 49

| ghrāṇagē rudhirē śuddhē nāvanaṁ cānuṣēcayēt||47|| kaṣāyayōgān pūrvōktān kṣīrēkṣvādirasāplutān| kṣīrādīnsasitāṁstōyaṁ kēvalaṁ vā jalaṁ hitam||48|| rasō dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ śāḍvalasya vā| |49|

sa0-ghrāṇagē rudhirē śuddhē sati nāvanamanuṣēcayēt-nasyaṁ dadyāt| kaṣāyayōgān pūrvōktān-vāsakādīn, ghrāṇagē'nuṣēcayēt| kimbhūtān? kṣīrēkṣvādirasēnāplutān-sadravān| ādiśabdēna māṁsarasaghr̥tādi gr̥hyatē| kṣīrādīn vā saśarkarān dadyāt| tathā tōyamarthātsasitaṁ, vā kēvalaṁ jalaṁ hitamiti| tathā dāḍimapuṣpāṇāṁ rasaḥ, tathā cūtaphalāsthnaḥ, tathā dūrvāyā rasō, nasyaṁ pr̥thakpr̥thak hitam|

Adhikarana pradehABya~jjanAdayaH (49) · Śloka 49

| kalpayēcchītavargaṁ ca pradēhābhyañjanādiṣu||49||

sa0-śītavīryavargaṁ ca pralēpābhyañjanādiṣu kalpayēt|

Adhikarana pittajvarauShadhaM kShatakShINauShadhaM ca raktapitte hitam (2) · Śloka 2

yacca pittajvarē prōktaṁ bahirantaśca bhēṣajam| raktapittē hitaṁ tacca kṣatakṣīṇē hitaṁ ca yat||50|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsita sthānē raktapittacikitsitaṁ nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||

sa0-yacca pittajvarē'bhihitamauṣadhaṁ bahirantarē, tacca raktapittē hitam| tathā, yacca kṣatē kṣīṇē ca hitaṁ tadapi raktapittē hitamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē raktapittacikitsitaṁ nāma dvitīyā- dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||