Adhikarana raktapittacikitsitA~adhyAyaH raktapittasya sAdhyatvam (2-1) · Śloka 1
athātō raktapaittacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) ūrdhvagaṁ balinō'vēgamēkadōṣānugaṁ navam| raktapittaṁ sukhē kālē sādhayēnnirupadravam||1||
अथातो रक्तपैत्तचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) ऊर्ध्वगं बलिनोऽवेगमेकदोषानुगं नवम्| रक्तपित्तं सुख़े काले साधयेन्निरुपद्रवम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya yApyatvam (2) · Śloka 2
adhōgaṁ yāpyayēdraktam yaccadōṣadvayānugam| śāntaṁ śāntaṁ punaḥ kupyanmārgānmārgāntaraṁ ca yat||2||
अधोगं याप्ययेद्रक्तम् यच्चदोषद्वयानुगम्| शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन्मार्गान्मार्गान्तरं च यत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya asAdhyatvam (3) · Śloka 3
atipravr̥ttaṁ mandāgnēstridōṣaṁ dvipathaṁ tyajēt| |3|
अतिप्रवृत्तं मन्दाग्नेस्त्रिदोषं द्विपथं त्यजेत्| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanIyabRuMhaNIyashodhanIyashamanIyaviBAgaH (3-4) · Śloka 4
| jñātvā nidānamayanaṁ malāvanubalau balam||3|| dēśakālādyavasthāṁ ca raktapittē prayōjayēt| laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vā''dau śōdhanaṁ śamanaṁ tathā||4||
| ज्ञात्वा निदानमयनं मलावनुबलौ बलम्||३|| देशकालाद्यवस्थां च रक्तपित्ते प्रयोजयेत्| लङ्घनं बृंहणं वाऽऽदौ शोधनं शमनं तथा||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shodhyatve~api la~gghanashAmyabRuMhaNashAmyaviBAgaH (5-6) · Śloka 6
santarpaṇōtthaṁ balinō bahūdōṣasya sādhayēt| ūrdhvabhāgaṁ virēkēṇa vamanēna tvadhōgatam||5|| śamanairbr̥ṁhaṇaiścānyallaṅghya br̥ṁhyānavēkṣya ca| |6|
सन्तर्पणोत्थं बलिनो बहूदोषस्य साधयेत्| ऊर्ध्वभागं विरेकेण वमनेन त्वधोगतम्||५|| शमनैर्बृंहणैश्चान्यल्लङ्घ्य बृंह्यानवेक्ष्य च| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shamanauShadham (6-7) · Śloka 7
| ūrdhvaṁ pravr̥ttē śamanau rasau tiktakaṣāyakau||6|| upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgōdakapāyinaḥ| |7|
| ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्तकषायकौ||६|| उपवासश्च निःशुण्ठीषडङ्गोदकपायिनः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNauShadham (7) · Śloka 7
| adhōgē raktapittē tu br̥ṁhaṇau madhurō rasaḥ||7||
| अधोगे रक्तपित्ते तु बृंहणौ मधुरो रसः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvagAdhogayoH pathyaviBAgaH (8) · Śloka 8
ūrdhvagē tarpaṇaṁ yōjyaṁ prāk ca pēyā tvadhōgatē| |8|
ऊर्ध्वगे तर्पणं योज्यं प्राक् च पेया त्वधोगते| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ashuddharaktasya stamBananiShedhaH shuddharaktasya stamBanam (8-9) · Śloka 9
| āśnatō balinō'śuddhaṁ na dhāryaṁ taddhi rōgakr̥t||8|| dhārayēdanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat| |9|
| आश्नतो बलिनोऽशुद्धं न धार्यं तद्धि रोगकृत्||८|| धारयेदन्यथा शीघ्रमग्निवच्छीघ्रकारि तत्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanauShadham (9-10) · Śloka 10
| trivr̥cchyāmākaṣāyēṇa kalkēna ca saśarkaram||9|| sādhayēdvidhivallēhaṁ lihyātpāṇitalaṁ tataḥ| |10|
| त्रिवृच्छ्यामाकषायेण कल्केन च सशर्करम्||९|| साधयेद्विधिवल्लेहं लिह्यात्पाणितलं ततः| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanAntaradvayam (10-11) · Śloka 11
| trivr̥tā triphalā śyāmā pippalī śarkarā madhu||10|| mōdakaḥ sannipātōrdhvaraktaśōphajvarāpahaḥ| trivr̥tsamasitā tadvat pippalīpādasaṁyutā||11||
| त्रिवृता त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्करा मधु||१०|| मोदकः सन्निपातोर्ध्वरक्तशोफज्वरापहः| त्रिवृत्समसिता तद्वत् पिप्पलीपादसंयुता||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanapa~jcakam (12-13) · Śloka 13
vamanaṁ phalasaṁyuktaṁ tarpaṇaṁ sasitāmadhu| sasitaṁ vā jalaṁ kṣaudrayuktaṁ vā madhukōdakam||12|| kṣīraṁ vā rasamikṣōrvā| |13|
वमनं फलसंयुक्तं तर्पणं ससितामधु| ससितं वा जलं क्षौद्रयुक्तं वा मधुकोदकम्||१२|| क्षीरं वा रसमिक्षोर्वा| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuddhasya pathyam (13) · Śloka 13
śuddhasyānantarō vidhiḥ| yathāsvaṁ manthapēyādiḥ prayōjyō rakṣatā balam||13||
शुद्धस्यानन्तरो विधिः| यथास्वं मन्थपेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana manthadvayam (14) · Śloka 14
manthō jvarōktō drākṣādiḥ, pittaghnairvā phalaiḥ kr̥taḥ| |14|
मन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः, पित्तघ्नैर्वा फलैः कृतः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana manthAntaradvayam (14-15) · Śloka 15
| madhukharjūramr̥dvīkāparūṣakasitāmbhasā||14|| manthō vā pañcasārēṇa saghr̥tairlājasaktubhiḥ| dāḍimāmalakāmlō va mandāgnyamlābhilāṣiṇām||15||
| मधुख़र्जूरमृद्वीकापरूषकसिताम्भसा||१४|| मन्थो वा पञ्चसारेण सग़ृतैर्लाजसक्तुभिः| दाडिमामलकाम्लो व मन्दाग्न्यम्लाभिलाषिणाम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana peyAsaptakam (16-18) · Śloka 18
kamalōtpalakiñjalkapr̥śniparṇīpriyaṅgukāḥ| uśīraṁ śābaraṁ rōdhraṁ śr̥ṅgabēraṁ kucandanam||16|| hīvēraṁ dhātakīpuṣpaṁ bilvamadhyaṁ durālabhā| ardhārdhairvihitāḥ pēyā vakṣyantē pādayaugikāḥ||17|| bhūnimbasēvyajaladā masūrāḥ pr̥śniparṇyapi| vidārigandhā mudgāśca balā sarpirharēṇukāḥ||18||
कमलोत्पलकिञ्जल्कपृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः| उशीरं शाबरं रोध्रं शृङ्गबेरं कुचन्दनम्||१६|| हीवेरं धातकीपुष्पं बिल्वमध्यं दुरालभा| अर्धार्धैर्विहिताः पेया वक्ष्यन्ते पादयौगिकाः||१७|| भूनिम्बसेव्यजलदा मसूराः पृश्निपर्ण्यपि| विदारिगन्धा मुद्गाश्च बला सर्पिर्हरेणुकाः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktAnAM peyAnAM prakArAntaram,mAMsarasAH (19-20) · Śloka 20
jāṅgalāni ca māṁsāni śītavīryāṇi sādhayēt| pr̥thakapr̥thagjalē tēṣāṁ yavāgūḥ kalpayēdrasē||19|| śītāḥ saśarkarākṣaudrāstadvanmāṁsarasānapi| īṣadamlānanamlān vā ghr̥tabhr̥ṣṭān saśarkarān||20||
जाङ्गलानि च मांसानि शीतवीर्याणि साधयेत्| पृथकपृथग्जले तेषां यवागूः कल्पयेद्रसे||१९|| शीताः सशर्कराक्षौद्रास्तद्वन्मांसरसानपि| ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAnyAni shAkAni ca (21) · Śloka 21
śūkaśimbībhavaṁ dhānyaṁ raktē śākaṁ ca śasyatē| annasvarūpavijñānē yaduktaṁ laghu śītalam||21||
शूकशिम्बीभवं धान्यं रक्ते शाकं च शस्यते| अन्नस्वरूपविज्ञाने यदुक्तं लघु शीतलम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnArthamudakam (22) · Śloka 22
pūrvōktamambu pānīyaṁ pañcamūlēna vā śr̥tam| laghunā śr̥taśītaṁ vā madhvambhō vā phalāmbu vā||22||
पूर्वोक्तमम्बु पानीयं पञ्चमूलेन वा शृतम्| लघुना शृतशीतं वा मध्वम्भो वा फलाम्बु वा||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vibaddhe mAMsarasatrayam (23) · Śloka 23
śaśaḥ savāstukaḥ śastō vibandhē| |23|
शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mArutAdhike mAMsarasatrayam (23-24) · Śloka 24
tittiriḥ punaḥ| udumbarasya niryūhē sādhitō mārutē'dhikē||23|| plakṣasya barhiṇastadvannyagrōdhasya ca kukkuṭaḥ| |24|
तित्तिरिः पुनः| उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुतेऽधिके||२३|| प्लक्षस्य बर्हिणस्तद्वन्न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varjanIyam (24) · Śloka 24
| yatkiñcidraktapittasya nidānaṁ tacca varjayēt||24||
| यत्किञ्चिद्रक्तपित्तस्य निदानं तच्च वर्जयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shamanauShadhatrayam (25-26) · Śloka 26
vāsārasēna phalinīmr̥dgōdhrāñjanamākṣīkam| pittāsr̥k śamayētpītaṁ, niryāsō vā'ṭarūṣakāt||25|| śarkarāmadhusaṁyuktaḥ kēvalō vā, śr̥tō'pi vā| vr̥ṣaḥ sadyō jayatyasraṁ, sa hyasya paramauṣadham||26||
वासारसेन फलिनीमृद्गोध्राञ्जनमाक्षीकम्| पित्तासृक् शमयेत्पीतं, निर्यासो वाऽटरूषकात्||२५|| शर्करामधुसंयुक्तः केवलो वा, शृतोऽपि वा| वृषः सद्यो जयत्यस्रं, स ह्यस्य परमौषधम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kvAthatrayam (27-28) · Śloka 28
paṭōlamālatīnimbacandanadvayapadmakam| rōdhrō vr̥ṣastandulīyaḥ kr̥ṣṇā mr̥nmadayantikā||27|| śatāvarī gōpakanyā kākōlyau madhuyaṣṭikā| raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ||28||
पटोलमालतीनिम्बचन्दनद्वयपद्मकम्| रोध्रो वृषस्तन्दुलीयः कृष्णा मृन्मदयन्तिका||२७|| शतावरी गोपकन्या काकोल्यौ मधुयष्टिका| रक्तपित्तहराः क्वाथास्त्रयः समधुशर्कराः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kvAthAntaram lehaH (29) · Śloka 29
palāśavalkakvāthō vā suśītaḥ śarkarānvitaḥ| lihyādvā madhusarpibhyāṁ gavāśvaśakr̥tō rasam||29||
पलाशवल्कक्वाथो वा सुशीतः शर्करान्वितः| लिह्याद्वा मधुसर्पिभ्यां गवाश्वशकृतो रसम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grathite rakte lehaH (30) · Śloka 30
sakṣaudgaṁ grathitē raktē lihyātpārāvatācchakr̥t| |30|
सक्षौद्गं ग्रथिते रक्ते लिह्यात्पारावताच्छकृत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atiyoge rUdhirapAnam atiyoge yakRuBakShaNam (30-31) · Śloka 31
| atiniḥ srutaraktaśca kṣaudgēṇa rudhiraṁ pibēt||30|| jāṅgalaṁ, bhakṣayēdvā''jamāmaṁ pittayutaṁ yakr̥t| |31|
| अतिनिः स्रुतरक्तश्च क्षौद्गेण रुधिरं पिबेत्||३०|| जाङ्गलं, भक्षयेद्वाऽऽजमामं पित्तयुतं यकृत्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atiyoge shItakaShAyaH (31-32) · Śloka 32
| candanōśīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ||31|| balājalē paryuṣitaiḥ kaṣāyō raktapittahā| |32|
| चन्दनोशीरजलदलाजमुद्गकणायवैः||३१|| बलाजले पर्युषितैः कषायो रक्तपित्तहा| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atiyoge shItakaShAyAntaradvayam (32-34) · Śloka 34
| prasādaścandanāmbhōjasēvyamr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭajaḥ||32|| suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śōṇitātipravr̥ttijit| āpōthya vā navē kumbhē plāvayēdikṣugaṇḍikāḥ||33|| sthitaṁ tadguptamākāśē rātriṁ prātaḥ srutaṁ jalam| madhumadvikacāmbhōjakr̥tōttaṁsaṁ ca tadguṇam||34||
| प्रसादश्चन्दनाम्भोजसेव्यमृद्भृष्टलोष्टजः||३२|| सुशीतः ससिताक्षौद्रः शोणितातिप्रवृत्तिजित्| आपोथ्य वा नवे कुम्भे प्लावयेदिक्षुगण्डिकाः||३३|| स्थितं तद्गुप्तमाकाशे रात्रिं प्रातः स्रुतं जलम्| मधुमद्विकचाम्भोजकृतोत्तंसं च तद्गुणम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajvaroktASca kaShAyAH (35) · Śloka 35
yē ca pittajvarē cōktāḥ kaṣāyāstāṁśca yōjayēt| |35|
ये च पित्तज्वरे चोक्ताः कषायास्तांश्च योजयेत्| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNaraktapittacikitsA CAgakShIraprayogaH,gavyakShIraprayogatrayam (35-38) · Śloka 38
| kaṣāyairvividhairēbhirdīptē'gnau vijitē kaphē||35|| raktapittaṁ na cēcchāmyēttatra vātōlbaṇē payaḥ| yuñjayācchāgaṁ śr̥taṁ, tadvadgavyaṁ pañcaguṇē'mbhasi||36|| pañcamūlēna laghunā śr̥taṁ vā sasitāmadhu| jīvakarṣabhakadrākṣābalāgōkṣuranāgaraiḥ||37|| pr̥thakpr̥thakśr̥taṁ kṣīraṁ saghr̥taṁ sitayā'thavā| |38|
| कषायैर्विविधैरेभिर्दीप्तेऽग्नौ विजिते कफे||३५|| रक्तपित्तं न चेच्छाम्येत्तत्र वातोल्बणे पयः| युञ्जयाच्छागं शृतं, तद्वद्गव्यं पञ्चगुणेऽम्भसि||३६|| पञ्चमूलेन लघुना शृतं वा ससितामधु| जीवकर्षभकद्राक्षाबलागोक्षुरनागरैः||३७|| पृथक्पृथक्शृतं क्षीरं सघृतं सितयाऽथवा| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtramArgage kShIram (38-39) · Śloka 39
| gōkaṇṭakābhīruśr̥taṁ parṇinībhistathā payaḥ||38|| hantyāśu raktaṁ sarujaṁ viśēṣānmūtramārgagam| |39|
| गोकण्टकाभीरुशृतं पर्णिनीभिस्तथा पयः||३८|| हन्त्याशु रक्तं सरुजं विशेषान्मूत्रमार्गगम्| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viNmArgage kShIracatuShTayam (39-40) · Śloka 40
| viṇmārgagē viśēṣēṇa hitaṁ mōcarasēna tu||39|| vaṭaprarōhaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyōtpalairapi| |40|
| विण्मार्गगे विशेषेण हितं मोचरसेन तु||३९|| वटप्ररोहैः शुङ्गैर्वा शुण्ठ्युदीच्योत्पलैरपि| |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAkaShAyAH sapayaskAH (40) · Śloka 40
| raktātisāradurnāmacikitsāṁ cātra kalpayēt||40||
| रक्तातिसारदुर्नामचिकित्सां चात्र कल्पयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvoktakaShAyasiddhAni ghRutAni (41) · Śloka 41
pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca| kaṣāyayōgairēbhirvā vipakvaṁ pāyayēddhr̥tam||41||
पीत्वा कषायान् पयसा भुञ्जीत पयसैव च| कषाययोगैरेभिर्वा विपक्वं पाययेद्धृतम्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAsAghRutam (42-44) · Śloka 44
samūlamastakaṁ kṣuṇṇaṁ vr̥ṣamaṣṭaguṇē'mbhasi| paktvā'ṣṭāṁśāvaśēṣēṇa ghr̥taṁ tēna vipācayēt||42|| tatpuṣpagarbhaṁ tacchītaṁ sakṣaudgaṁ pittaśōṇitam| pittagulmajvaraśvāsakāsahr̥drōgakāmalāḥ||43|| timirabhramavīsarpasvarasādāṁśca nāśayēt| |44|
समूलमस्तकं क्षुण्णं वृषमष्टगुणेऽम्भसि| पक्त्वाऽष्टांशावशेषेण घृतं तेन विपाचयेत्||४२|| तत्पुष्पगर्भं तच्छीतं सक्षौद्गं पित्तशोणितम्| पित्तगुल्मज्वरश्वासकासहृद्रोगकामलाः||४३|| तिमिरभ्रमवीसर्पस्वरसादांश्च नाशयेत्| |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana palAshaghRutam trAyamANAghRutam (44-45) · Śloka 45
| palāśavr̥ntasvarasē tadgarbhaṁ ca ghr̥taṁ pacēt||44|| sakṣaudraṁ tacca raktaghnaṁ, tathaiva trāyamāṇayā| |45|
| पलाशवृन्तस्वरसे तद्गर्भं च ग़ृतं पचेत्||४४|| सक्षौद्रं तच्च रक्तघ्नं, तथैव त्रायमाणया| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittavisheShe kShAracatuShTayam (45-46) · Śloka 46
| raktē sapicchē sakaphē grathitē kaṇṭhamārgagē||45|| lihyānmākṣikasarpirbhyāṁ kṣāramutpalanālajam| pr̥thakpr̥thak tathā'mbhōjarēṇuśyāmāmadhūkajam||46||
| रक्ते सपिच्छे सकफे ग्रथिते कण्ठमार्गगे||४५|| लिह्यान्माक्षिकसर्पिर्भ्यां क्षारमुत्पलनालजम्| पृथक्पृथक् तथाऽम्भोजरेणुश्यामामधूकजम्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudapravRutte rakte bastiH (47) · Śloka 47
gudāgamē viśēṣēṇa śōṇitē bastiriṣyatē| |47|
गुदागमे विशेषेण शोणिते बस्तिरिष्यते| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ghrANapravRutte rakte nasyam (47-49) · Śloka 49
| ghrāṇagē rudhirē śuddhē nāvanaṁ cānuṣēcayēt||47|| kaṣāyayōgān pūrvōktān kṣīrēkṣvādirasāplutān| kṣīrādīnsasitāṁstōyaṁ kēvalaṁ vā jalaṁ hitam||48|| rasō dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ śāḍvalasya vā| |49|
| घ्राणगे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुषेचयेत्||४७|| कषाययोगान् पूर्वोक्तान् क्षीरेक्ष्वादिरसाप्लुतान्| क्षीरादीन्ससितांस्तोयं केवलं वा जलं हितम्||४८|| रसो दाडिमपुष्पाणामाम्रास्थ्नः शाड्वलस्य वा| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pradehABya~jjanAdayaH (49) · Śloka 49
| kalpayēcchītavargaṁ ca pradēhābhyañjanādiṣu||49||
| कल्पयेच्छीतवर्गं च प्रदेहाभ्यञ्जनादिषु||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajvarauShadhaM kShatakShINauShadhaM ca raktapitte hitam (2) · Śloka 2
yacca pittajvarē prōktaṁ bahirantaśca bhēṣajam| raktapittē hitaṁ tacca kṣatakṣīṇē hitaṁ ca yat||50|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsita sthānē raktapittacikitsitaṁ nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
यच्च पित्तज्वरे प्रोक्तं बहिरन्तश्च भेषजम्| रक्तपित्ते हितं तच्च क्षतक्षीणे हितं च यत्||५०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सित स्थाने रक्तपित्तचिकित्सितं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon