2. raktapittacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ജ്വരചികിത്സിതാദനന്തരം രക്തപിത്തചികിത്സിതമുച്യതേ| യതോ മഹേശ്വരസ്യ ലലാടാജ്ജ്വരോ ബഭൂവ, തത്സന്താപാദ്രക്തപിത്തമിത്യുക്തമ്| അതോ രക്തപിത്തചികിത്സിതസ്യൈവാരമ്ഭോ യുക്തഃ| തഥാ, നിദാനേ യദ്വിശേഷേണ നോക്തം തദിഹ വിശേഷേണ സ്പഷ്ടം കൃത്വാ നിദാനാഭിപ്രായമപി ഭണ്യതേ, രക്തപിത്തസ്യ ക്ഷിപ്രകാരിത്വാത്|

Adhikarana raktapittacikitsitA~adhyAyaH raktapittasya sAdhyatvam (2-1) · Śloka 1

അഥാതോ രക്തപൈത്തചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) ഊര്ധ്വഗം ബലിനോऽവേഗമേകദോഷാനുഗം നവമ്| രക്തപിത്തം സുഖേ കാലേ സാധയേന്നിരുപദ്രവമ്||൧||

സ൦-ബലിനോ-ബലവതഃ പുംസോ ന സ്ത്രിയാഃ, യദുത്പന്നമൂര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം തത്സാധയേത്-ഉപക്രമേത്| തഥാ യദേവോര്ധ്വഗമവേഗം-അവേഗവത്, തഥൈകോ ദോഷഃ-കഫാഖ്യഃ, അനുഗഃ-അനുബലോ, യസ്യ തദേകദോഷാനുഗമ്| നിദാനേऽപ്യുക്തമ് (ഹൃംഇ.അ.൩/൮)-"ഊര്ധ്വം സാധ്യം കപാദ്യസ്മാത്" ഇതി| തഥാ നവം-അചിരോത്പന്നം, തഥാ യത്സുഖേ കാലേ- തദ്വ്യാധിപ്രതിപക്ഷഭൂതേ ഹേമന്തേ ശിശിരേ വാ ജാതം, തഥാ യന്നിരുപദ്രവം-വികൃതവിജ്ഞാനീയാധ്യാധ്യായോക്തൈഃ (ഹൃ.ശാ.അ.൫/൭൪)" രക്തപിത്തംഭൃശം രക്തം" ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടൈരുപദ്രവൈ രഹിതമ്| അതോ ലക്ഷണാദ്യദ്വിപര്യയലക്ഷണമൂര്ധ്വഗമപി രക്തപിത്തം തദര്ഥാദസാധ്യം യാപ്യം വാ സ്യാദിതി ഗമ്യതേ|

Adhikarana raktapittasya yApyatvam (2) · Śloka 2

അധോഗം യാപ്യയേദ്രക്തമ് യച്ചദോഷദ്വയാനുഗമ്| ശാന്തം ശാന്തം പുനഃ കുപ്യന്മാര്ഗാന്മാര്ഗാന്തരം ച യത്||൨||

സ൦-അധോഗം രക്തപിത്തമൂര്ധ്വഗരക്തപിത്തോക്തൈകദോഷാനുഗാദിവിശേഷണവിഷിഷ്ടമപി യാപയേത്| യച്ച ദോഷദ്വയാനുഗം-വാതകഫാഭ്യാം ഹീനബലാഭ്യാമനുഗതമൂര്ധ്വഗമപി, തച്ച യാപയേത്|

Adhikarana raktapittasya asAdhyatvam (3) · Śloka 3

അതിപ്രവൃത്തം മന്ദാഗ്നേസ്ത്രിദോഷം ദ്വിപഥം ത്യജേത്| |൩|

സ൦-ശാന്തം ശാന്തം-അതിശയേന ശാന്തം, പുനഃ കുപ്യത്-കോപം ഗച്ഛത്, ഊര്ധ്വഗമേകദോഷാനുഗമധോഗം വാ ത്യജേത്| അഥ മാര്ഗാത്-ഊര്ധ്വാത് നാസാക്ഷികര്ണാസ്യലക്ഷണാത്, മാര്ഗാന്തരം-ഗുദമേഢ്രലക്ഷണം, യത്-ഗച്ഛ്ഹത്, ഏവം യത്പ്രവൃത്തം തച്ച ത്യജേത്| യദിതി ഇണഃ ശതരി ഇണോ യണിതി യാദേശേ യദിതി രൂപമ്| തഥാ അതിപ്രവൃത്തമൂര്ധ്വമാര്ഗാധോമാര്ഗാദ്വാ യദ്രക്തപിത്തം തത്ത്യജേത്, രക്തസ്യ പ്രാണായതനത്വാത്| ഉക്തം ച-"ജീവിതം പ്രാണിനാം തത്ര രക്തേ തിഷ്ഠതി തിഷ്ഠതി|" ഇതി| തഥാ, മന്ദാഗ്നേര്യത്പ്രവൃത്തമധോഗമൂര്ധ്വഗം വ തദപി വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്ത്യജേത്| തഥാ ഹി,-മന്ദാഗ്നേഃ കടുകാമ്ലോഷ്ണരൂക്ഷതീക്ഷ്ണാദ്യൌഷധമഗ്നിസന്ധുക്ഷണം യത്തദ്ധിതമ്, രക്തപിത്തേ ചാതോ വിപരീതപ്രായം യത്തത്പഥ്യമ്| തഥാ, ത്രിദോഷമൂര്ധ്വഗമധോഗം വാ തദപി ത്യജേത്, വിഷമത്വാത്| യതോ ന തദ്വമനവിഷയം ഭവതുമര്ഹതി നാപി വിരേചനവിഷയമ്|

Adhikarana la~gghanIyabRuMhaNIyashodhanIyashamanIyaviBAgaH (3-4) · Śloka 4

| ജ്ഞാത്വാ നിദാനമയനം മലാവനുബലൌ ബലമ്||൩|| ദേശകാലാദ്യവസ്ഥാം ച രക്തപിത്തേ പ്രയോജയേത്| ലങ്ഘനം ബൃംഹണം വാऽऽദൌ ശോധനം ശമനം തഥാ||൪||

സ൦-നിദാനാദി ജ്ഞാത്വാऽനന്തരം രക്തപിത്തേ-ഊര്ധ്വഗേऽധോഗേ വാ, ആദൌ-പ്രഥമത ഏവ, ലങ്ഘനം പ്രയോജയേത്, അഥവാ ബൃംഹണം, അഥവാ ശോധനം ശമനം വാ| തത്ര നിദാനം-തീക്ഷ്ണോഷ്ണകട്വമ്ലാദിസേവനമ്, ഏതജ്ജ്ഞാനം ഹി തന്നിദാനവര്ജന ഉപയുജ്യതേ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൨൪)-"യത്കിഞ്ചിദ്രക്തപിത്തസ്യ നിദാനം തച്ച വര്ജയേത്|" ഇതി| അയനം-ഊര്ധ്വാഘോലക്ഷണം ജ്ഞാത്വാ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൮)- "രക്തേ സപിച്ഛേ സകഫേ ഗ്രഥിതേ കണ്ഠമാര്ഗഗേ| ലിഹ്യാന്മാക്ഷികസര്പിര്ഭ്യാം ക്ഷാരമുത്പലനാലജമ്||" ഇതി| തഥാ (ശ്ലോ.൪൭)- "ഗുദാഗമേ വിശേഷേണ ശോണിതേ വസ്തിരിഷ്യതേ|" ഇത്യാദി| തഥാ, പിത്താഖ്യസ്യ മലസ്യാത്ര മൂലഭൂതത്വാത്സാമര്ഥ്യാത് മലൌ-വാതകഫാഖ്യൌ, അനുബലൌ ജ്ഞാത്വാ ചികിത്സാവിശേഷം പ്രയോജയേത്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൩൬)-"രക്തപിത്തം ന ചേച്ഛാമ്യേത്തത്ര വാതോല്ബണേ പയഃ| യുഞ്ജയാച്ഛാഗം" ഇത്യാദി| തഥാ, ബലം ജ്ഞാത്വാ| യതോ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൧൩)- "യഥാസ്വം മന്ഥപേയാദിഃ പ്രയോജ്യോ രക്ഷതാ ബലമ്|" ഇതി| ദേശോ-ദ്വിവിധഃ ശാരീരോ ഭൂമിദേശശ്ച| തത്ര ശാരീരോ-മുഖനാസാദ്യവയവരൂപഃ| ഊര്ധ്വഗേ ഹി രക്തപിത്തേ സത്യപി നാസാപ്രവൃത്തേ വിശേഷേണാന്യദൌഷധമന്യപ്രവൃത്തേऽന്യത്| തഥാ, അധോഗേ രക്തപിത്തേ സത്യപി ഗുദപ്രവൃത്തേऽന്യദൌഷധം മേഢ്രപ്രവൃത്തേ ചാന്യത്| ഭൂമിദേശശ്ച-ത്രിവിധോവ്യാഖ്യാതോ ജാങ്ഗലാനൂപസാധാരണഭേദേന| തത്ര ജാങ്ഗലേऽന്യധൌഷധമനൂപേऽന്യത് സാധാരണേ ചാന്യത്| കാലോ-മുഹൂര്താദിഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണ ആവസ്ഥികശ്ച| തഥാ ച ശീതേ കാലേऽന്യാദൃസമൌഷധമന്യസ്മിന് കാലേऽന്യാദൃഷമൌഷധം രക്തപിത്തേ| ആദിഗ്രഹണേനാനലാഹാ രസത്ത്വസാത്മ്യവയഃപ്രകൃതിപ്രഭൃതയോ ഗൃഹ്യന്തേ| അവസ്ഥാം ച ജ്ഞാത്വാ അവസ്ഥാവശാത്, രക്തപിത്തസ്യ ഹ്യവസ്ഥാവിശേഷേണാന്യദൌഷധം സ്യാത്|

Adhikarana shodhyatve~api la~gghanashAmyabRuMhaNashAmyaviBAgaH (5-6) · Śloka 6

സന്തര്പണോത്ഥം ബലിനോ ബഹൂദോഷസ്യ സാധയേത്| ഊര്ധ്വഭാഗം വിരേകേണ വമനേന ത്വധോഗതമ്||൫|| ശമനൈര്ബൃംഹണൈശ്ചാന്യല്ലങ്ഘ്യ ബൃംഹ്യാനവേക്ഷ്യ ച| |൬|

സ൦-സന്തര്പണോത്ഥം ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യ നരസ്യ രക്തപിത്തമൂര്ധ്വഗം വിരേകേണ സാധയേത്, അധോഗതം തു വമനേന സാധയേത്| അന്യതപതര്പണോത്ഥം രക്തപിത്തം ദുര്ബലസ്യാല്പദോഷസ്യോര്ധ്വഗം ശമനൈരധോഗം ബൃംഹണൈരുപാചരേത്| ബൃംഹണൈര്വാ ശമനൈഃ| ന ചേദം ചികിത്സിതം നിരപേക്ഷം യുഞീതേത്യാഹ-ലങ്ഘ്യബൃംഹ്യാനവേക്ഷ്യ ചേതി| ലങ്ഘനാദുത്പന്നമധോഗമപി ശമനൈരുപാചരേത്| ബൃംഹണാദുത്പന്നമൂര്ധ്വഗമപി ലങ്ഹ്ഘനൈരുപാചരേദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana shamanauShadham (6-7) · Śloka 7

| ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തേ ശമനൌ രസൌ തിക്തകഷായകൌ||൬|| ഉപവാസശ്ച നിഃശുണ്ഠീഷഡങ്ഗോദകപായിനഃ| |൭|

സ൦-ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തേ രക്തപിത്തേ ശുണ്ഠീരഹിതം ഷഡങ്ഗോദകം പിബതഃ പുംസസ്തിക്തകഷായൌ രസൌ ശമനമ്| തഥാ, ഉപവാസഃ|

Adhikarana bRuMhaNauShadham (7) · Śloka 7

| അധോഗേ രക്തപിത്തേ തു ബൃംഹണൌ മധുരോ രസഃ||൭||

സ൦-അധോഗേ തു രക്തപിത്തേ ബൃംഹണോ മധുരോ രസോ ഹിതഃ|

Adhikarana UrdhvagAdhogayoH pathyaviBAgaH (8) · Śloka 8

ഊര്ധ്വഗേ തര്പണം യോജ്യം പ്രാക് ച പേയാ ത്വധോഗതേ| |൮|

സ൦-ഊര്ധ്വഗേ രക്തപിത്തേ പ്രാക്-പൂര്വം, തര്പണം യോജ്യമ്, തഥാസാത്മ്യത്വാത്| ഏവമധോഗേ രക്തപിത്തേ പ്രാക് പേയാ യോജ്യാ|

Adhikarana ashuddharaktasya stamBananiShedhaH shuddharaktasya stamBanam (8-9) · Śloka 9

| ആശ്നതോ ബലിനോऽശുദ്ധം ന ധാര്യം തദ്ധി രോഗകൃത്||൮|| ധാരയേദന്യഥാ ശീഘ്രമഗ്നിവച്ഛീഘ്രകാരി തത്| |൯|

സ൦-ബലിനോ നരസ്യാശ്നതോ രക്തമശുദ്ധം-ദുഷ്ടം, ന ധാര്യം-ന സ്തമ്ഭനീയമ്| തദ്ധി ഘൃതം സിരാവ്യധവിധ്യുക്താന് വിസര്പവിദ്രധിപ്ലീഹാദീന് രോഗാന് കരോതി| അന്യഥാ-വിധിവിപര്യയേ സതി ദുര്ബലസ്യാഭോജനസ്യ ച, ശീഘ്രം ധാരയേത്| യസ്മാദഗ്നിവച്ഛീഘ്രം മരണകാരി തത്-രക്തമസ്തമ്ഭിതം, സ്യാത്|

Adhikarana virecanauShadham (9-10) · Śloka 10

| ത്രിവൃച്ഛ്യാമാകഷായേണ കല്കേന ച സശര്കരമ്||൯|| സാധയേദ്വിധിവല്ലേഹം ലിഹ്യാത്പാണിതലം തതഃ| |൧൦|

സ൦-ത്രിവൃതാ-ശുക്ലഗോപീത്യുച്യതേ| ശ്മാമാ-മാലവികാ ത്രിവൃദുച്യതേ| തയോഃ കഷായേണ തഥാ തയോരേവ [കല്കേന] മാത്രാമാശ്രിത്യൈതദുക്തമ്| അത്ര ച കണ്ടകാരികാലേഹവത് (ഹൃ.ചി.അ.൩/൬൨) ക്വാഥകല്കശര്കരാണാം പരിമാണം വേദ്യമിതി വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരഃ|

Adhikarana virecanAntaradvayam (10-11) · Śloka 11

| ത്രിവൃതാ ത്രിഫലാ ശ്യാമാ പിപ്പലീ ശര്കരാ മധു||൧൦|| മോദകഃ സന്നിപാതോര്ധ്വരക്തശോഫജ്വരാപഹഃ| ത്രിവൃത്സമസിതാ തദ്വത് പിപ്പലീപാദസംയുതാ||൧൧||

സ൦-തഥാ ത്രിവൃതാദിഭിര്മോദകോ-വടകഃ| ശര്കരാപരിമാണം ച പദ്മകാദ്യചൂര്ണവദവബോധ്യമ്| സ ച മോദകഃ സന്നിപാതോര്ധ്വരക്തശോഫജ്വരഹൃദ്ഭവതി| പൂര്വോക്തസ്യ ലേഹസ്യ വിഷയനിര്ദേശാദേവ വിഷയോ വേദ്യഃ| ത്രിവൃത്സമസിതാ പിപ്പലീപാദസംയുതാ തദ്വത്-സന്നിപാതാദി ഹൃദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana vamanapa~jcakam (12-13) · Śloka 13

വമനം ഫലസംയുക്തം തര്പണം സസിതാമധു| സസിതം വാ ജലം ക്ഷൌദ്രയുക്തം വാ മധുകോദകമ്||൧൨|| ക്ഷീരം വാ രസമിക്ഷോര്വാ| |൧൩|

സ൦-മദനഫലേന സംയുക്തം തര്പണം സിതാമധുഭ്യാം സഹ വമനേ ദേയമ്, വാതകോപഭയാദിത്യഭിപ്രായഃ| അഥവാ സശര്കരം ഫല സംയുക്തം, [അഥവാ] മധുകോദകമഥവാ ക്ഷൌദ്രസംയുക്തം, അഥവാ ക്ഷീരം, അഥവേക്ഷുരസമ്| സര്വമേതത് മദനഫലസംയുക്തം പൃഥക് പ്രത്യേകം ദേയമ്|

Adhikarana shuddhasya pathyam (13) · Śloka 13

ശുദ്ധസ്യാനന്തരോ വിധിഃ| യഥാസ്വം മന്ഥപേയാദിഃ പ്രയോജ്യോ രക്ഷതാ ബലമ്||൧൩||

സ൦-ഊര്ധ്വ[ഗ]രക്തപിത്തിനോऽധോഗരക്തപിത്തിനോ വാ യഥാക്രമം വിരേകവമനാഭ്യാം ശുദ്ധസ്യാനന്തരം [യഥാസ്വം-] യഥായോഗം യഥാവിധി, മന്ഥപേയാദിഃ പ്രയോക്തവ്യഃ,-ഊര്ധ്വഗേ മന്ഥാദിരധോഗേ പേയാദിരിതി യഥാര്ഥഃ|

Adhikarana manthadvayam (14) · Śloka 14

മന്ഥോ ജ്വരോക്തോ ദ്രാക്ഷാദിഃ, പിത്തഘ്നൈര്വാ ഫലൈഃ കൃതഃ| |൧൪|

സ൦-മന്ഥോ ജ്വരോക്തോ ദ്രാക്ഷാദിഃ-"ദ്രാക്ഷാമധൂകമധുക" (ഹൃ. ചി. അ. ൧/൫൫) ഇത്യാദിഃ| പിത്തഘ്നൈര്വാ-ദ്രാക്ഷാമലകക്രാശ്മര്യമധുകാദിഭിഃ, ഫലൈഃ കൃതഃ പ്രയോക്തവ്യഃ|

Adhikarana manthAntaradvayam (14-15) · Śloka 15

| മധുഖര്ജൂരമൃദ്വീകാപരൂഷകസിതാമ്ഭസാ||൧൪|| മന്ഥോ വാ പഞ്ചസാരേണ സഘൃതൈര്ലാജസക്തുഭിഃ| ദാഡിമാമലകാമ്ലോ വ മന്ദാഗ്ന്യമ്ലാഭിലാഷിണാമ്||൧൫||

സ൦-അഥവാ മധ്വാദിനാ ദ്രവ്യപഞ്ചകേന കൃതേന പഞ്ചസാരാഖ്യേന ലാജസക്തുഭിഃ സസര്പിഷ്കൈര്മന്ഥോ ഹിതഃ| മന്ദാഗ്നീനാമമ്ലാഭിലാഷിണാം ച ദാഡിമാമലകാഭ്യാമമ്ലശ്ച മന്ഥഃ പ്രയോക്തവ്യഃ| 'അധോഗേ പ്രാക്പേയാ പ്രയോജ്യാ' ഇത്യുക്തമ്| അതസ്താ ഏവ പേയാ ബ്രൂതേ-

Adhikarana peyAsaptakam (16-18) · Śloka 18

കമലോത്പലകിഞ്ജല്കപൃശ്നിപര്ണീപ്രിയങ്ഗുകാഃ| ഉശീരം ശാബരം രോധ്രം ശൃങ്ഗബേരം കുചന്ദനമ്||൧൬|| ഹീവേരം ധാതകീപുഷ്പം ബില്വമധ്യം ദുരാലഭാ| അര്ധാര്ധൈര്വിഹിതാഃ പേയാ വക്ഷ്യന്തേ പാദയൌഗികാഃ||൧൭|| ഭൂനിമ്ബസേവ്യജലദാ മസൂരാഃ പൃശ്നിപര്ണ്യപി| വിദാരിഗന്ധാ മുദ്ഗാശ്ച ബലാ സര്പിര്ഹരേണുകാഃ||൧൮||

സ൦-കമലോത്പലേത്യാദിഭിര്വര്ഗൈരര്ധശ്ലോകൈഃ പേയാ വിഹിതാഃ| പാദയൌഗികാ വക്ഷ്യന്തേ| ഭൂനിമ്ബസേവ്യേത്യാദയഃ|

Adhikarana uktAnAM peyAnAM prakArAntaram,mAMsarasAH (19-20) · Śloka 20

ജാങ്ഗലാനി ച മാംസാനി ശീതവീര്യാണി സാധയേത്| പൃഥകപൃഥഗ്ജലേ തേഷാം യവാഗൂഃ കല്പയേദ്രസേ||൧൯|| ശീതാഃ സശര്കരാക്ഷൌദ്രാസ്തദ്വന്മാംസരസാനപി| ഈഷദമ്ലാനനമ്ലാന് വാ ഘൃതഭൃഷ്ടാന് സശര്കരാന്||൨൦||

സ൦-മാംസാനി ജാങ്ഗലാനി ശീതവീര്യാണീ-ശശാദിസബന്ധീനി, പൂര്വോക്തപേയൌഷധാനാം പൃഥക്പൃഥഗ്ജലേ സാധയേത്| അനന്തരം തസ്മിന് രസേ യവാഗൂഃ കല്പയേത്| കീദൃശീഃ ? ശീതാസ്തഥാ സശര്കരാക്ഷൌദ്രാഃ| തദ്വദിത്യനേന ശീതത്വം മാംസരസാനാമതിദിശതി, ന തു സശര്കരാക്ഷൌദ്രത്വമപി, അയോഗാര്ഹത്വാത്| അത ഏവാഹ-താന് മാംസരസാന് ഈഷദമ്ലാനമ്ലാഭിലാഷിണഃ, അനമ്ലാഭിലാഷിണോऽനമ്ലാനേവ| തഥാ, ഘൃതഭൃഷ്ടാന് സശര്കരാന്-ശര്കരായുക്താന്|

Adhikarana dhAnyAni shAkAni ca (21) · Śloka 21

ശൂകശിമ്ബീഭവം ധാന്യം രക്തേ ശാകം ച ശസ്യതേ| അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനേ യദുക്തം ലഘു ശീതലമ്||൨൧||

സ൦-തഥാ, ശൂകശിമ്ബീജം, ധാന്യം ശാകം ച രക്തപിത്തേ ശസ്യതേ| അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയേऽധ്യായേ (സൂ.അ. ൬) യദുക്തം ലഘു ച ശീതലം ച|

Adhikarana pAnArthamudakam (22) · Śloka 22

പൂര്വോക്തമമ്ബു പാനീയം പഞ്ചമൂലേന വാ ശൃതമ്| ലഘുനാ ശൃതശീതം വാ മധ്വമ്ഭോ വാ ഫലാമ്ബു വാ||൨൨||

സ൦-പൂര്വോക്തമമ്ബു-ഷഡങ്ഗം ശുണ്ഠീരഹിതം, പാനീയം-പാതവ്യമ്| അഥവാ ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന ശൃതമ്| പാനീയസ്യ ശ്രപണേ തന്ത്രകാരൈര്വിധിരുക്തഃ| യഥാ-"കര്ഷം ഗൃഹീത്വാ ദ്രവ്യസ്യ ക്വാഥയേത്പ്രാസ്ഥികേऽമ്ഭസി| അര്ധശൃതം പ്രയോക്തവ്യം ജലപാകേ ത്വയം വിധിഃ||" ഇതി| കേവലം വാ ജലം ശൃതശീതം ഹിതമ്| മധ്വമ്ഭോ-മാക്ഷികയുക്തം പാനീയമ്| ഫലാമ്ബു വാ-ദ്രാക്ഷാഭിര്വാ പിത്തഘ്നൈഃ ഫലൈഃ കൃതമ്|

Adhikarana vibaddhe mAMsarasatrayam (23) · Śloka 23

ശശഃ സവാസ്തുകഃ ശസ്തോ വിബന്ധേ| |൨൩|

സ൦-ശശഃ-ശശസ്യ മാംസം, സഹവാസ്തുകേന വിഡ്വിബന്ധേ സതി രക്തപിത്തിനഃ ശസ്തഃ|

Adhikarana mArutAdhike mAMsarasatrayam (23-24) · Śloka 24

തിത്തിരിഃ പുനഃ| ഉദുമ്ബരസ്യ നിര്യൂഹേ സാധിതോ മാരുതേऽധികേ||൨൩|| പ്ലക്ഷസ്യ ബര്ഹിണസ്തദ്വന്ന്യഗ്രോധസ്യ ച കുക്കുടഃ| |൨൪|

സ൦-തിത്തിരിസ്തു മാരുതേऽധിക ഉദുമ്ബരസ്യ ക്വാഥേ സാധിതഃ ശസ്തഃ| പ്ലക്ഷസ്യ ക്വാഥേ സാധിതോ ബര്ഹിണോ-മയൂരഃ, തദ്വത്-മാരുതേऽധികേ ശസ്തഃ| ബര്ഹിണ ഇതി "ഫലബര്ഹാഭ്യാമിനച്|" തഥൈവന്യഗ്രോധസ്യ നിര്യൂഹേ കുക്കുടഃ ശസ്തഃ| ഉദുമ്ബരാദിക്വാഥസാധനം തിത്ഥിര്യാദീനാമൌഷ്ണ്യം പ്രതിഹന്തുമ്|

Adhikarana varjanIyam (24) · Śloka 24

| യത്കിഞ്ചിദ്രക്തപിത്തസ്യ നിദാനം തച്ച വര്ജയേത്||൨൪||

സ൦-യത്കിഞ്ചിദ്രക്തപിത്തസ്യ കാരണം-യേന സേവിതേന തജ്ജാതം, തച്ച വര്ജയേത്-പരിഹരേത്|

Adhikarana shamanauShadhatrayam (25-26) · Śloka 26

വാസാരസേന ഫലിനീമൃദ്ഗോധ്രാഞ്ജനമാക്ഷീകമ്| പിത്താസൃക് ശമയേത്പീതം, നിര്യാസോ വാऽടരൂഷകാത്||൨൫|| ശര്കരാമധുസംയുക്തഃ കേവലോ വാ, ശൃതോऽപി വാ| വൃഷഃ സദ്യോ ജയത്യസ്രം, സ ഹ്യസ്യ പരമൌഷധമ്||൨൬||

സം-വാസകസ്യ രസേന ഫലിന്യാദികം പീതം രക്തപിത്തം ശമയതി| അഥവാ, അടരൂഷകസ്യ രസഃ ശര്കരാമധുയുക്തഃ പീതോ രക്തപിത്തം ജയേത്| അഥവാ കേവലോ വാസാരസഃ| അഥവാ ക്വഥിതോ വൃഷഃ ശീഘ്രം രക്തം ജയേത്| സ വൃഷോ യസ്മാദസ്യ-രക്തസ്യ, പരമൌഷധമ്|

Adhikarana kvAthatrayam (27-28) · Śloka 28

പടോലമാലതീനിമ്ബചന്ദനദ്വയപദ്മകമ്| രോധ്രോ വൃഷസ്തന്ദുലീയഃ കൃഷ്ണാ മൃന്മദയന്തികാ||൨൭|| ശതാവരീ ഗോപകന്യാ കാകോല്യൌ മധുയഷ്ടികാ| രക്തപിത്തഹരാഃ ക്വാഥാസ്ത്രയഃ സമധുശര്കരാഃ||൨൮||

സ൦-പടോലാദയോऽര്ധശ്ലോകാസ്ത്രയഃ ക്വാഥാ മധുശര്കരായുതാ രക്തപിത്തം ജയന്തീതി യോജ്യമ്| അത്ര ച വാസക ആര്ദ്രോऽപി ദ്വിഗുണോ ന യോജ്യഃ| ഏവം ഹ്യുക്തം തന്ത്രാന്തരേ-"വാസാകുടജകൂഷ്മാണ്ഡശതപുഷ്പാസഹാചരാഃ| നിത്യമാര്ദ്രാഃ പ്രയോക്തവ്യാസ്തഥാऽപി ദ്വിഗുണാ ന തേ||" ഇതി|

Adhikarana kvAthAntaram lehaH (29) · Śloka 29

പലാശവല്കക്വാഥോ വാ സുശീതഃ ശര്കരാന്വിതഃ| ലിഹ്യാദ്വാ മധുസര്പിഭ്യാം ഗവാശ്വശകൃതോ രസമ്||൨൯||

സ൦-അഥവാ പലാശത്വക്ക്വാഥഃ ശീതഃ ശര്കരായുതഃ പൂര്വോക്തഗുണഃ| അഥവാ മധുസര്പിഭ്യാം ഗവാശ്വശകൃതോ രസം പിബേത്| ഗവാശ്ചേതി "അവഡ് സ്ഫോടായനസ്യ" ഇത്യവങാദേശഃ|

Adhikarana grathite rakte lehaH (30) · Śloka 30

സക്ഷൌദ്ഗം ഗ്രഥിതേ രക്തേ ലിഹ്യാത്പാരാവതാച്ഛകൃത്| |൩൦|

സ൦-ഗ്രഥിതേ-ഗ്രന്ഥിമതി, രക്തപിത്തേ പാരാവതസ്യ ശകൃത് ക്ഷൌദ്ഗേണ സഹ ലിഹ്യാത്|

Adhikarana atiyoge rUdhirapAnam atiyoge yakRuBakShaNam (30-31) · Śloka 31

| അതിനിഃ സ്രുതരക്തശ്ച ക്ഷൌദ്ഗേണ രുധിരം പിബേത്||൩൦|| ജാങ്ഗലം, ഭക്ഷയേദ്വാऽऽജമാമം പിത്തയുതം യകൃത്| |൩൧|

സ൦-അതിനിഃസ്രുതരക്തശ്ച ജാങ്ഗലം രക്തം ക്ഷൌദ്ഗേണ സഹ പിബേത്| ആജം യകൃദപക്വം പിത്തയുതം ഭക്ഷയേത്|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyaH (31-32) · Śloka 32

| ചന്ദനോശീരജലദലാജമുദ്ഗകണായവൈഃ||൩൧|| ബലാജലേ പര്യുഷിതൈഃ കഷായോ രക്തപിത്തഹാ| |൩൨|

സ൦-ചന്ദാനാദിഭിര്ബലാജലേ പര്യുഷിതൈഃ കഷായോ രക്തപിത്തജിത്|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyAntaradvayam (32-34) · Śloka 34

| പ്രസാദശ്ചന്ദനാമ്ഭോജസേവ്യമൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടജഃ||൩൨|| സുശീതഃ സസിതാക്ഷൌദ്രഃ ശോണിതാതിപ്രവൃത്തിജിത്| ആപോഥ്യ വാ നവേ കുമ്ഭേ പ്ലാവയേദിക്ഷുഗണ്ഡികാഃ||൩൩|| സ്ഥിതം തദ്ഗുപ്തമാകാശേ രാത്രിം പ്രാതഃ സ്രുതം ജലമ്| മധുമദ്വികചാമ്ഭോജകൃതോത്തംസം ച തദ്ഗുണമ്||൩൪||

സ൦-ചന്ദനാദിജഃ പ്രസാദ സുശീതഃ ശര്കരാമാക്ഷികാഭ്യാം സഹ രക്തസ്യാതിപ്രവൃത്തിം ജയേത്|സം-ഇക്ഷുഗണ്ഡികാ ആപോഥ്യ ഭൃശമാദൌ സങ്കുട്യ ജലേ പ്ലാവയേത്| നവേ കുമ്ഭേ രാത്രിമാകാശേ ഗുപ്തം-കീടാദ്യുപഹതം യഥാ ന സ്യാത്തഥാ. സ്ഥിതം തത്-ഇക്ഷുഗണ്ഡികാജലം, പ്രാതഃ സ്രുതം സമാക്ഷികം വികസിതപദ്മേന കൃതശേഖരം തദ്ഗുണം-പൂര്വവദ്ഗുണമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana pittajvaroktASca kaShAyAH (35) · Śloka 35

യേ ച പിത്തജ്വരേ ചോക്താഃ കഷായാസ്താംശ്ച യോജയേത്| |൩൫|

സ൦-പിത്തജ്വരേ ച യേ കഷായാ ഉക്താഃ-"ശക്രയവാഘനമ്| കടുകാ ചേതി സക്ഷൌദ്ഗാ" (ഹൃ. ചി. അ. ൧/൫൨) ഇത്യാദയഃ, താംശ്ച-കഷായാന്, അത്ര യോജയേത്|

Adhikarana jIrNaraktapittacikitsA CAgakShIraprayogaH,gavyakShIraprayogatrayam (35-38) · Śloka 38

| കഷായൈര്വിവിധൈരേഭിര്ദീപ്തേऽഗ്നൌ വിജിതേ കഫേ||൩൫|| രക്തപിത്തം ന ചേച്ഛാമ്യേത്തത്ര വാതോല്ബണേ പയഃ| യുഞ്ജയാച്ഛാഗം ശൃതം, തദ്വദ്ഗവ്യം പഞ്ചഗുണേऽമ്ഭസി||൩൬|| പഞ്ചമൂലേന ലഘുനാ ശൃതം വാ സസിതാമധു| ജീവകര്ഷഭകദ്രാക്ഷാബലാഗോക്ഷുരനാഗരൈഃ||൩൭|| പൃഥക്പൃഥക്ശൃതം ക്ഷീരം സഘൃതം സിതയാऽഥവാ| |൩൮|

സ൦-ഏഭിര്വിവിധൈഃ-നാനാപ്രകാരൈഃ കഷായൈഃ, അഗ്നൌ ദീപ്തേ കഫേ ച വിജിതേ സതി യദി രക്തപിത്തം ന ശാമ്യതി, തദാ തത്ര വാതോല്ബണേ രക്തപിത്തേ സതി പഞ്ചഗുണേऽമ്ഭസി ശൃതം ഛാഗം പയോ യുഞ്ജയാത്| പഞ്ചഗുണേऽമ്ഭസി ഗവ്യം ക്ഷീരം ക്വഥിതം തദ്വത്-തേന ഛാഗേന സമാനഗുണം, തച്ച യുഞ്ജയാത്| അഥവാ ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന ശൃതം ഗവ്യം സശര്കരാമധു തദ്ഗുണമ്| തഥാ, ജീവകര്ഷഭകാദിഭിഃ പൃഥക് പൃഥക് ശൃതം സഹ ഘൃതേനാഥവാ ശര്കരയാ സഹ തദ്ഗുണമ്|

Adhikarana mUtramArgage kShIram (38-39) · Śloka 39

| ഗോകണ്ടകാഭീരുശൃതം പര്ണിനീഭിസ്തഥാ പയഃ||൩൮|| ഹന്ത്യാശു രക്തം സരുജം വിശേഷാന്മൂത്രമാര്ഗഗമ്| |൩൯|

സ൦-ഗോകണ്ടകാദിഭിസ്തഥാ [ പര്ണിനീഭിഃ-] ശാലിപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീമുദ്ഗപര്ണീമാഷപര്ണീഭിഃ, ശൃതം ശീഘ്രമേവ രക്തം സവേദനം ഹന്തി| വിശേഷേണ മൂത്രമാര്ഗഗതമ്| വിഷേഷഗ്രഹണാദന്യമാര്ഗഗമപി രക്തം ഹന്തീതി ദ്യോതയതി|

Adhikarana viNmArgage kShIracatuShTayam (39-40) · Śloka 40

| വിണ്മാര്ഗഗേ വിശേഷേണ ഹിതം മോചരസേന തു||൩൯|| വടപ്രരോഹൈഃ ശുങ്ഗൈര്വാ ശുണ്ഠ്യുദീച്യോത്പലൈരപി| |൪൦|

സ൦-വിണ്മാര്ഗഗേ-ഗുദഗതേ, രക്തപിത്തേ തു വിശേഷേണ മോചരസേന ശൃതം ക്ഷീരം ഹിതമ്| വടപ്രരോഹൈര്വാ ശൃതം ക്ഷീരം, അഥവാ വടശുങ്ഗൈഃ-പ്രഥമോദ്ഭൂതമുകുലിതൈഃ പല്ലവപ്രായൈഃ, ശുണ്ഠ്യുദീച്യോത്പലൈര്വാ ശൃതം പയോ ഹിതമ്|

Adhikarana raktAkaShAyAH sapayaskAH (40) · Śloka 40

| രക്താതിസാരദുര്നാമചികിത്സാം ചാത്ര കല്പയേത്||൪൦||

സ൦-രക്തശബ്ദസ്യാതിസാരദുര്നാമ്രോഃ സമ്ബന്ധഃ| രക്താതിസാരസ്യ രക്താര്ശസശ്ച, യാ ചികിത്സാ താമത്ര-രക്തേ, യോജയേത്|

Adhikarana pUrvoktakaShAyasiddhAni ghRutAni (41) · Śloka 41

പീത്വാ കഷായാന് പയസാ ഭുഞ്ജീത പയസൈവ ച| കഷായയോഗൈരേഭിര്വാ വിപക്വം പായയേദ്ധൃതമ്||൪൧||

സ൦-കഷായാന്-പൂര്വോക്താന്, പയസാ പീത്വാ പയസൈവാശ്നിയാത്| സ൦-ഏതൈര്വാ കഷായാഖ്യൈര്യോഗൈര്വിപക്വം ഘൃതം രക്തപിത്തിനം പായയേത്|

Adhikarana vAsAghRutam (42-44) · Śloka 44

സമൂലമസ്തകം ക്ഷുണ്ണം വൃഷമഷ്ടഗുണേऽമ്ഭസി| പക്ത്വാऽഷ്ടാംശാവശേഷേണ ഘൃതം തേന വിപാചയേത്||൪൨|| തത്പുഷ്പഗര്ഭം തച്ഛീതം സക്ഷൌദ്ഗം പിത്തശോണിതമ്| പിത്തഗുല്മജ്വരശ്വാസകാസഹൃദ്രോഗകാമലാഃ||൪൩|| തിമിരഭ്രമവീസര്പസ്വരസാദാംശ്ച നാശയേത്| |൪൪|

സ൦-മൂലപല്ലവാദിയുക്തം ക്ഷുണ്ണം-ചൂര്ണിതം, വൃഷമഷ്ടഗുണേ ജലേ പക്ത്വാ തേന-ആഷ്ടാശാവശേഷേണ ക്വാഥേന, ഘൃതം വിപാചയേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? തത്പുഷ്പഗര്ഭമ്| തസ്യ-വൃഷസ്യ, പുഷ്പാണീ ഗര്ഭഃ-കല്കോ, യസ്യ തദേവമ്| തച്ച ശീതിഭൂതം ക്ഷൌദ്ഗേണ സഹ പിത്തശോണിതാദീന്നാശയേത്|

Adhikarana palAshaghRutam trAyamANAghRutam (44-45) · Śloka 45

| പലാശവൃന്തസ്വരസേ തദ്ഗര്ഭം ച ഘൃതം പചേത്||൪൪|| സക്ഷൌദ്രം തച്ച രക്തഘ്നം, തഥൈവ ത്രായമാണയാ| |൪൫|

സ൦-പലാശവൃന്താനാം സ്വരസേ തദ്ഗര്ഭം-പലാശവൃന്തകല്കം, ഘൃതം പചേത്| തച്ച ക്ഷൌദ്രേണ സഹ രക്തഘ്നം ഭവതി| തദ്വദേവ ത്രായമാണയാ ശൃതം രക്തപിത്തഘ്നമ്|

Adhikarana raktapittavisheShe kShAracatuShTayam (45-46) · Śloka 46

| രക്തേ സപിച്ഛേ സകഫേ ഗ്രഥിതേ കണ്ഠമാര്ഗഗേ||൪൫|| ലിഹ്യാന്മാക്ഷികസര്പിര്ഭ്യാം ക്ഷാരമുത്പലനാലജമ്| പൃഥക്പൃഥക് തഥാऽമ്ഭോജരേണുശ്യാമാമധൂകജമ്||൪൬||

സ൦-രക്തേ പിച്ഛാവതി, പിച്ഛാ-ശാല്മല്യാ രസസദൃശീ, തഥാ സകഫേ, തഥാ ഗ്രഥിതേ-ഗ്രന്ഥിസദൃശേ, തഥാ കണ്ഠമാര്ഗഗേ സതി, ക്ഷാരമുത്പലനാലജം മാക്ഷികസര്പിര്ഭ്യാം ലിഹ്യാത്| നനു, ക്ഷാരസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാദിഗുണയോഗാദ്രക്തപിത്തേ ന യുക്ത ഉപയോഗഃ| തത്കഥമിഹ തമനുമേനേ തന്ത്രകൃത് ? ബ്രൂമഃ| ഉത്പലാദീനി ശീതസ്വഭാവാനി| തത്സമുത്ഥശ്ച ക്ഷാരഃ സയോനിമനുകരോതി| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ.ശാ.അ. ൧/൪)- "കാരണാനുവിധായിത്വാകാര്യാണാം തത്സ്വഭാവതാ|" ഇതി| ക്ഷാരസ്വരൂപം ച വിഷ്യന്ദനാത്മകം ധത്തേ| തദേവം കണ്ഠമാര്ഗഗസ്യ കഫാനുബന്ധസ്യ ഗ്രഥിതസ്യ രക്തസ്യ ക്ഷാരോ ഘൃതമാക്ഷികാഭ്യാം സംയുക്തോ വിഷ്യന്ദനപൂര്വം ശോധയത്യേവ, ന തു തസ്യ കോപായ സ്യാദിതി യുക്തോऽത്ര ക്ഷാരോപയോഗഃ| അമ്ഭോജരേണ്വാദിജം ച പൃഥക് പൃഥക് തഥാ മാക്ഷികഘൃതാഭ്യാം ലിഹ്യാത്|

Adhikarana gudapravRutte rakte bastiH (47) · Śloka 47

ഗുദാഗമേ വിശേഷേണ ശോണിതേ ബസ്തിരിഷ്യതേ| |൪൭|

സ൦-ഗുദാഗമേ രക്തേ വിശേഷേണ ബസ്തിരിഷ്യതേ|

Adhikarana ghrANapravRutte rakte nasyam (47-49) · Śloka 49

| ഘ്രാണഗേ രുധിരേ ശുദ്ധേ നാവനം ചാനുഷേചയേത്||൪൭|| കഷായയോഗാന് പൂര്വോക്താന് ക്ഷീരേക്ഷ്വാദിരസാപ്ലുതാന്| ക്ഷീരാദീന്സസിതാംസ്തോയം കേവലം വാ ജലം ഹിതമ്||൪൮|| രസോ ദാഡിമപുഷ്പാണാമാമ്രാസ്ഥ്നഃ ശാഡ്വലസ്യ വാ| |൪൯|

സ൦-ഘ്രാണഗേ രുധിരേ ശുദ്ധേ സതി നാവനമനുഷേചയേത്-നസ്യം ദദ്യാത്| കഷായയോഗാന് പൂര്വോക്താന്-വാസകാദീന്, ഘ്രാണഗേऽനുഷേചയേത്| കിമ്ഭൂതാന്? ക്ഷീരേക്ഷ്വാദിരസേനാപ്ലുതാന്-സദ്രവാന്| ആദിശബ്ദേന മാംസരസഘൃതാദി ഗൃഹ്യതേ| ക്ഷീരാദീന് വാ സശര്കരാന് ദദ്യാത്| തഥാ തോയമര്ഥാത്സസിതം, വാ കേവലം ജലം ഹിതമിതി| തഥാ ദാഡിമപുഷ്പാണാം രസഃ, തഥാ ചൂതഫലാസ്ഥ്നഃ, തഥാ ദൂര്വായാ രസോ, നസ്യം പൃഥക്പൃഥക് ഹിതമ്|

Adhikarana pradehABya~jjanAdayaH (49) · Śloka 49

| കല്പയേച്ഛീതവര്ഗം ച പ്രദേഹാഭ്യഞ്ജനാദിഷു||൪൯||

സ൦-ശീതവീര്യവര്ഗം ച പ്രലേപാഭ്യഞ്ജനാദിഷു കല്പയേത്|

Adhikarana pittajvarauShadhaM kShatakShINauShadhaM ca raktapitte hitam (2) · Śloka 2

യച്ച പിത്തജ്വരേ പ്രോക്തം ബഹിരന്തശ്ച ഭേഷജമ്| രക്തപിത്തേ ഹിതം തച്ച ക്ഷതക്ഷീണേ ഹിതം ച യത്||൫൦|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിത സ്ഥാനേ രക്തപിത്തചികിത്സിതം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||

സ൦-യച്ച പിത്തജ്വരേऽഭിഹിതമൌഷധം ബഹിരന്തരേ, തച്ച രക്തപിത്തേ ഹിതമ്| തഥാ, യച്ച ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ച ഹിതം തദപി രക്തപിത്തേ ഹിതമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ രക്തപിത്തചികിത്സിതം നാമ ദ്വിതീയാ- ധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨||