2. raktapittacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana raktapittacikitsitA~adhyAyaH raktapittasya sAdhyatvam (2-1) · Śloka 1

അഥാതോ രക്തപൈത്തചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) ഊര്ധ്വഗം ബലിനോऽവേഗമേകദോഷാനുഗം നവമ്| രക്തപിത്തം സുഖേ കാലേ സാധയേന്നിരുപദ്രവമ്||൧||

Adhikarana raktapittasya yApyatvam (2) · Śloka 2

അധോഗം യാപ്യയേദ്രക്തമ് യച്ചദോഷദ്വയാനുഗമ്| ശാന്തം ശാന്തം പുനഃ കുപ്യന്മാര്ഗാന്മാര്ഗാന്തരം ച യത്||൨||

Adhikarana raktapittasya asAdhyatvam (3) · Śloka 3

അതിപ്രവൃത്തം മന്ദാഗ്നേസ്ത്രിദോഷം ദ്വിപഥം ത്യജേത്| |൩|

Adhikarana la~gghanIyabRuMhaNIyashodhanIyashamanIyaviBAgaH (3-4) · Śloka 4

| ജ്ഞാത്വാ നിദാനമയനം മലാവനുബലൌ ബലമ്||൩|| ദേശകാലാദ്യവസ്ഥാം ച രക്തപിത്തേ പ്രയോജയേത്| ലങ്ഘനം ബൃംഹണം വാऽऽദൌ ശോധനം ശമനം തഥാ||൪||

Adhikarana shodhyatve~api la~gghanashAmyabRuMhaNashAmyaviBAgaH (5-6) · Śloka 6

സന്തര്പണോത്ഥം ബലിനോ ബഹൂദോഷസ്യ സാധയേത്| ഊര്ധ്വഭാഗം വിരേകേണ വമനേന ത്വധോഗതമ്||൫|| ശമനൈര്ബൃംഹണൈശ്ചാന്യല്ലങ്ഘ്യ ബൃംഹ്യാനവേക്ഷ്യ ച| |൬|

Adhikarana shamanauShadham (6-7) · Śloka 7

| ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തേ ശമനൌ രസൌ തിക്തകഷായകൌ||൬|| ഉപവാസശ്ച നിഃശുണ്ഠീഷഡങ്ഗോദകപായിനഃ| |൭|

Adhikarana bRuMhaNauShadham (7) · Śloka 7

| അധോഗേ രക്തപിത്തേ തു ബൃംഹണൌ മധുരോ രസഃ||൭||

Adhikarana UrdhvagAdhogayoH pathyaviBAgaH (8) · Śloka 8

ഊര്ധ്വഗേ തര്പണം യോജ്യം പ്രാക് ച പേയാ ത്വധോഗതേ| |൮|

Adhikarana ashuddharaktasya stamBananiShedhaH shuddharaktasya stamBanam (8-9) · Śloka 9

| ആശ്നതോ ബലിനോऽശുദ്ധം ന ധാര്യം തദ്ധി രോഗകൃത്||൮|| ധാരയേദന്യഥാ ശീഘ്രമഗ്നിവച്ഛീഘ്രകാരി തത്| |൯|

Adhikarana virecanauShadham (9-10) · Śloka 10

| ത്രിവൃച്ഛ്യാമാകഷായേണ കല്കേന ച സശര്കരമ്||൯|| സാധയേദ്വിധിവല്ലേഹം ലിഹ്യാത്പാണിതലം തതഃ| |൧൦|

Adhikarana virecanAntaradvayam (10-11) · Śloka 11

| ത്രിവൃതാ ത്രിഫലാ ശ്യാമാ പിപ്പലീ ശര്കരാ മധു||൧൦|| മോദകഃ സന്നിപാതോര്ധ്വരക്തശോഫജ്വരാപഹഃ| ത്രിവൃത്സമസിതാ തദ്വത് പിപ്പലീപാദസംയുതാ||൧൧||

Adhikarana vamanapa~jcakam (12-13) · Śloka 13

വമനം ഫലസംയുക്തം തര്പണം സസിതാമധു| സസിതം വാ ജലം ക്ഷൌദ്രയുക്തം വാ മധുകോദകമ്||൧൨|| ക്ഷീരം വാ രസമിക്ഷോര്വാ| |൧൩|

Adhikarana shuddhasya pathyam (13) · Śloka 13

ശുദ്ധസ്യാനന്തരോ വിധിഃ| യഥാസ്വം മന്ഥപേയാദിഃ പ്രയോജ്യോ രക്ഷതാ ബലമ്||൧൩||

Adhikarana manthadvayam (14) · Śloka 14

മന്ഥോ ജ്വരോക്തോ ദ്രാക്ഷാദിഃ, പിത്തഘ്നൈര്വാ ഫലൈഃ കൃതഃ| |൧൪|

Adhikarana manthAntaradvayam (14-15) · Śloka 15

| മധുഖര്ജൂരമൃദ്വീകാപരൂഷകസിതാമ്ഭസാ||൧൪|| മന്ഥോ വാ പഞ്ചസാരേണ സഘൃതൈര്ലാജസക്തുഭിഃ| ദാഡിമാമലകാമ്ലോ വ മന്ദാഗ്ന്യമ്ലാഭിലാഷിണാമ്||൧൫||

Adhikarana peyAsaptakam (16-18) · Śloka 18

കമലോത്പലകിഞ്ജല്കപൃശ്നിപര്ണീപ്രിയങ്ഗുകാഃ| ഉശീരം ശാബരം രോധ്രം ശൃങ്ഗബേരം കുചന്ദനമ്||൧൬|| ഹീവേരം ധാതകീപുഷ്പം ബില്വമധ്യം ദുരാലഭാ| അര്ധാര്ധൈര്വിഹിതാഃ പേയാ വക്ഷ്യന്തേ പാദയൌഗികാഃ||൧൭|| ഭൂനിമ്ബസേവ്യജലദാ മസൂരാഃ പൃശ്നിപര്ണ്യപി| വിദാരിഗന്ധാ മുദ്ഗാശ്ച ബലാ സര്പിര്ഹരേണുകാഃ||൧൮||

Adhikarana uktAnAM peyAnAM prakArAntaram,mAMsarasAH (19-20) · Śloka 20

ജാങ്ഗലാനി ച മാംസാനി ശീതവീര്യാണി സാധയേത്| പൃഥകപൃഥഗ്ജലേ തേഷാം യവാഗൂഃ കല്പയേദ്രസേ||൧൯|| ശീതാഃ സശര്കരാക്ഷൌദ്രാസ്തദ്വന്മാംസരസാനപി| ഈഷദമ്ലാനനമ്ലാന് വാ ഘൃതഭൃഷ്ടാന് സശര്കരാന്||൨൦||

Adhikarana dhAnyAni shAkAni ca (21) · Śloka 21

ശൂകശിമ്ബീഭവം ധാന്യം രക്തേ ശാകം ച ശസ്യതേ| അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനേ യദുക്തം ലഘു ശീതലമ്||൨൧||

Adhikarana pAnArthamudakam (22) · Śloka 22

പൂര്വോക്തമമ്ബു പാനീയം പഞ്ചമൂലേന വാ ശൃതമ്| ലഘുനാ ശൃതശീതം വാ മധ്വമ്ഭോ വാ ഫലാമ്ബു വാ||൨൨||

Adhikarana vibaddhe mAMsarasatrayam (23) · Śloka 23

ശശഃ സവാസ്തുകഃ ശസ്തോ വിബന്ധേ| |൨൩|

Adhikarana mArutAdhike mAMsarasatrayam (23-24) · Śloka 24

തിത്തിരിഃ പുനഃ| ഉദുമ്ബരസ്യ നിര്യൂഹേ സാധിതോ മാരുതേऽധികേ||൨൩|| പ്ലക്ഷസ്യ ബര്ഹിണസ്തദ്വന്ന്യഗ്രോധസ്യ ച കുക്കുടഃ| |൨൪|

Adhikarana varjanIyam (24) · Śloka 24

| യത്കിഞ്ചിദ്രക്തപിത്തസ്യ നിദാനം തച്ച വര്ജയേത്||൨൪||

Adhikarana shamanauShadhatrayam (25-26) · Śloka 26

വാസാരസേന ഫലിനീമൃദ്ഗോധ്രാഞ്ജനമാക്ഷീകമ്| പിത്താസൃക് ശമയേത്പീതം, നിര്യാസോ വാऽടരൂഷകാത്||൨൫|| ശര്കരാമധുസംയുക്തഃ കേവലോ വാ, ശൃതോऽപി വാ| വൃഷഃ സദ്യോ ജയത്യസ്രം, സ ഹ്യസ്യ പരമൌഷധമ്||൨൬||

Adhikarana kvAthatrayam (27-28) · Śloka 28

പടോലമാലതീനിമ്ബചന്ദനദ്വയപദ്മകമ്| രോധ്രോ വൃഷസ്തന്ദുലീയഃ കൃഷ്ണാ മൃന്മദയന്തികാ||൨൭|| ശതാവരീ ഗോപകന്യാ കാകോല്യൌ മധുയഷ്ടികാ| രക്തപിത്തഹരാഃ ക്വാഥാസ്ത്രയഃ സമധുശര്കരാഃ||൨൮||

Adhikarana kvAthAntaram lehaH (29) · Śloka 29

പലാശവല്കക്വാഥോ വാ സുശീതഃ ശര്കരാന്വിതഃ| ലിഹ്യാദ്വാ മധുസര്പിഭ്യാം ഗവാശ്വശകൃതോ രസമ്||൨൯||

Adhikarana grathite rakte lehaH (30) · Śloka 30

സക്ഷൌദ്ഗം ഗ്രഥിതേ രക്തേ ലിഹ്യാത്പാരാവതാച്ഛകൃത്| |൩൦|

Adhikarana atiyoge rUdhirapAnam atiyoge yakRuBakShaNam (30-31) · Śloka 31

| അതിനിഃ സ്രുതരക്തശ്ച ക്ഷൌദ്ഗേണ രുധിരം പിബേത്||൩൦|| ജാങ്ഗലം, ഭക്ഷയേദ്വാऽऽജമാമം പിത്തയുതം യകൃത്| |൩൧|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyaH (31-32) · Śloka 32

| ചന്ദനോശീരജലദലാജമുദ്ഗകണായവൈഃ||൩൧|| ബലാജലേ പര്യുഷിതൈഃ കഷായോ രക്തപിത്തഹാ| |൩൨|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyAntaradvayam (32-34) · Śloka 34

| പ്രസാദശ്ചന്ദനാമ്ഭോജസേവ്യമൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടജഃ||൩൨|| സുശീതഃ സസിതാക്ഷൌദ്രഃ ശോണിതാതിപ്രവൃത്തിജിത്| ആപോഥ്യ വാ നവേ കുമ്ഭേ പ്ലാവയേദിക്ഷുഗണ്ഡികാഃ||൩൩|| സ്ഥിതം തദ്ഗുപ്തമാകാശേ രാത്രിം പ്രാതഃ സ്രുതം ജലമ്| മധുമദ്വികചാമ്ഭോജകൃതോത്തംസം ച തദ്ഗുണമ്||൩൪||

Adhikarana pittajvaroktASca kaShAyAH (35) · Śloka 35

യേ ച പിത്തജ്വരേ ചോക്താഃ കഷായാസ്താംശ്ച യോജയേത്| |൩൫|

Adhikarana jIrNaraktapittacikitsA CAgakShIraprayogaH,gavyakShIraprayogatrayam (35-38) · Śloka 38

| കഷായൈര്വിവിധൈരേഭിര്ദീപ്തേऽഗ്നൌ വിജിതേ കഫേ||൩൫|| രക്തപിത്തം ന ചേച്ഛാമ്യേത്തത്ര വാതോല്ബണേ പയഃ| യുഞ്ജയാച്ഛാഗം ശൃതം, തദ്വദ്ഗവ്യം പഞ്ചഗുണേऽമ്ഭസി||൩൬|| പഞ്ചമൂലേന ലഘുനാ ശൃതം വാ സസിതാമധു| ജീവകര്ഷഭകദ്രാക്ഷാബലാഗോക്ഷുരനാഗരൈഃ||൩൭|| പൃഥക്പൃഥക്ശൃതം ക്ഷീരം സഘൃതം സിതയാऽഥവാ| |൩൮|

Adhikarana mUtramArgage kShIram (38-39) · Śloka 39

| ഗോകണ്ടകാഭീരുശൃതം പര്ണിനീഭിസ്തഥാ പയഃ||൩൮|| ഹന്ത്യാശു രക്തം സരുജം വിശേഷാന്മൂത്രമാര്ഗഗമ്| |൩൯|

Adhikarana viNmArgage kShIracatuShTayam (39-40) · Śloka 40

| വിണ്മാര്ഗഗേ വിശേഷേണ ഹിതം മോചരസേന തു||൩൯|| വടപ്രരോഹൈഃ ശുങ്ഗൈര്വാ ശുണ്ഠ്യുദീച്യോത്പലൈരപി| |൪൦|

Adhikarana raktAkaShAyAH sapayaskAH (40) · Śloka 40

| രക്താതിസാരദുര്നാമചികിത്സാം ചാത്ര കല്പയേത്||൪൦||

Adhikarana pUrvoktakaShAyasiddhAni ghRutAni (41) · Śloka 41

പീത്വാ കഷായാന് പയസാ ഭുഞ്ജീത പയസൈവ ച| കഷായയോഗൈരേഭിര്വാ വിപക്വം പായയേദ്ധൃതമ്||൪൧||

Adhikarana vAsAghRutam (42-44) · Śloka 44

സമൂലമസ്തകം ക്ഷുണ്ണം വൃഷമഷ്ടഗുണേऽമ്ഭസി| പക്ത്വാऽഷ്ടാംശാവശേഷേണ ഘൃതം തേന വിപാചയേത്||൪൨|| തത്പുഷ്പഗര്ഭം തച്ഛീതം സക്ഷൌദ്ഗം പിത്തശോണിതമ്| പിത്തഗുല്മജ്വരശ്വാസകാസഹൃദ്രോഗകാമലാഃ||൪൩|| തിമിരഭ്രമവീസര്പസ്വരസാദാംശ്ച നാശയേത്| |൪൪|

Adhikarana palAshaghRutam trAyamANAghRutam (44-45) · Śloka 45

| പലാശവൃന്തസ്വരസേ തദ്ഗര്ഭം ച ഘൃതം പചേത്||൪൪|| സക്ഷൌദ്രം തച്ച രക്തഘ്നം, തഥൈവ ത്രായമാണയാ| |൪൫|

Adhikarana raktapittavisheShe kShAracatuShTayam (45-46) · Śloka 46

| രക്തേ സപിച്ഛേ സകഫേ ഗ്രഥിതേ കണ്ഠമാര്ഗഗേ||൪൫|| ലിഹ്യാന്മാക്ഷികസര്പിര്ഭ്യാം ക്ഷാരമുത്പലനാലജമ്| പൃഥക്പൃഥക് തഥാऽമ്ഭോജരേണുശ്യാമാമധൂകജമ്||൪൬||

Adhikarana gudapravRutte rakte bastiH (47) · Śloka 47

ഗുദാഗമേ വിശേഷേണ ശോണിതേ ബസ്തിരിഷ്യതേ| |൪൭|

Adhikarana ghrANapravRutte rakte nasyam (47-49) · Śloka 49

| ഘ്രാണഗേ രുധിരേ ശുദ്ധേ നാവനം ചാനുഷേചയേത്||൪൭|| കഷായയോഗാന് പൂര്വോക്താന് ക്ഷീരേക്ഷ്വാദിരസാപ്ലുതാന്| ക്ഷീരാദീന്സസിതാംസ്തോയം കേവലം വാ ജലം ഹിതമ്||൪൮|| രസോ ദാഡിമപുഷ്പാണാമാമ്രാസ്ഥ്നഃ ശാഡ്വലസ്യ വാ| |൪൯|

Adhikarana pradehABya~jjanAdayaH (49) · Śloka 49

| കല്പയേച്ഛീതവര്ഗം ച പ്രദേഹാഭ്യഞ്ജനാദിഷു||൪൯||

Adhikarana pittajvarauShadhaM kShatakShINauShadhaM ca raktapitte hitam (2) · Śloka 2

യച്ച പിത്തജ്വരേ പ്രോക്തം ബഹിരന്തശ്ച ഭേഷജമ്| രക്തപിത്തേ ഹിതം തച്ച ക്ഷതക്ഷീണേ ഹിതം ച യത്||൫൦|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിത സ്ഥാനേ രക്തപിത്തചികിത്സിതം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||