2. raktapittacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

జ్వరచికిత్సితాదనంతరం రక్తపిత్తచికిత్సితముచ్యతే| యతో మహేశ్వరస్య లలాటాజ్జ్వరో బభూవ, తత్సంతాపాద్రక్తపిత్తమిత్యుక్తం| అతో రక్తపిత్తచికిత్సితస్యైవారంభో యుక్తః| తథా, నిదానే యద్విశేషేణ నోక్తం తదిహ విశేషేణ స్పష్టం కృత్వా నిదానాభిప్రాయమపి భణ్యతే, రక్తపిత్తస్య క్షిప్రకారిత్వాత్|

Adhikarana raktapittacikitsitA~adhyAyaH raktapittasya sAdhyatvam (2-1) · Śloka 1

అథాతో రక్తపైత్తచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) ఊర్ధ్వగం బలినోఽవేగమేకదోషానుగం నవం| రక్తపిత్తం సుఖే కాలే సాధయేన్నిరుపద్రవం||1||

స0-బలినో-బలవతః పుంసో న స్త్రియాః, యదుత్పన్నమూర్ధ్వగం రక్తపిత్తం తత్సాధయేత్-ఉపక్రమేత్| తథా యదేవోర్ధ్వగమవేగం-అవేగవత్, తథైకో దోషః-కఫాఖ్యః, అనుగః-అనుబలో, యస్య తదేకదోషానుగం| నిదానేఽప్యుక్తం (హృ.ని.అ.3/8)-"ఊర్ధ్వం సాధ్యం కపాద్యస్మాత్" ఇతి| తథా నవం-అచిరోత్పన్నం, తథా యత్సుఖే కాలే- తద్వ్యాధిప్రతిపక్షభూతే హేమంతే శిశిరే వా జాతం, తథా యన్నిరుపద్రవం-వికృతవిజ్ఞానీయాధ్యాధ్యాయోక్తైః (హృ.శా.అ.5/74)" రక్తపిత్తంభృశం రక్తం" ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టైరుపద్రవై రహితం| అతో లక్షణాద్యద్విపర్యయలక్షణమూర్ధ్వగమపి రక్తపిత్తం తదర్థాదసాధ్యం యాప్యం వా స్యాదితి గమ్యతే|

Adhikarana raktapittasya yApyatvam (2) · Śloka 2

అధోగం యాప్యయేద్రక్తం యచ్చదోషద్వయానుగం| శాంతం శాంతం పునః కుప్యన్మార్గాన్మార్గాంతరం చ యత్||2||

స0-అధోగం రక్తపిత్తమూర్ధ్వగరక్తపిత్తోక్తైకదోషానుగాదివిశేషణవిషిష్టమపి యాపయేత్| యచ్చ దోషద్వయానుగం-వాతకఫాభ్యాం హీనబలాభ్యామనుగతమూర్ధ్వగమపి, తచ్చ యాపయేత్|

Adhikarana raktapittasya asAdhyatvam (3) · Śloka 3

అతిప్రవృత్తం మందాగ్నేస్త్రిదోషం ద్విపథం త్యజేత్| |3|

స0-శాంతం శాంతం-అతిశయేన శాంతం, పునః కుప్యత్-కోపం గచ్ఛత్, ఊర్ధ్వగమేకదోషానుగమధోగం వా త్యజేత్| అథ మార్గాత్-ఊర్ధ్వాత్ నాసాక్షికర్ణాస్యలక్షణాత్, మార్గాంతరం-గుదమేఢ్రలక్షణం, యత్-గచ్ఛ్హత్, ఏవం యత్ప్రవృత్తం తచ్చ త్యజేత్| యదితి ఇణః శతరి ఇణో యణితి యాదేశే యదితి రూపం| తథా అతిప్రవృత్తమూర్ధ్వమార్గాధోమార్గాద్వా యద్రక్తపిత్తం తత్త్యజేత్, రక్తస్య ప్రాణాయతనత్వాత్| ఉక్తం చ-"జీవితం ప్రాణినాం తత్ర రక్తే తిష్ఠతి తిష్ఠతి|" ఇతి| తథా, మందాగ్నేర్యత్ప్రవృత్తమధోగమూర్ధ్వగం వ తదపి విరుద్ధోపక్రమత్వాత్త్యజేత్| తథా హి,-మందాగ్నేః కటుకామ్లోష్ణరూక్షతీక్ష్ణాద్యౌషధమగ్నిసంధుక్షణం యత్తద్ధితం, రక్తపిత్తే చాతో విపరీతప్రాయం యత్తత్పథ్యం| తథా, త్రిదోషమూర్ధ్వగమధోగం వా తదపి త్యజేత్, విషమత్వాత్| యతో న తద్వమనవిషయం భవతుమర్హతి నాపి విరేచనవిషయం|

Adhikarana la~gghanIyabRuMhaNIyashodhanIyashamanIyaviBAgaH (3-4) · Śloka 4

| జ్ఞాత్వా నిదానమయనం మలావనుబలౌ బలం||3|| దేశకాలాద్యవస్థాం చ రక్తపిత్తే ప్రయోజయేత్| లంఘనం బృంహణం వాఽఽదౌ శోధనం శమనం తథా||4||

స0-నిదానాది జ్ఞాత్వాఽనంతరం రక్తపిత్తే-ఊర్ధ్వగేఽధోగే వా, ఆదౌ-ప్రథమత ఏవ, లంఘనం ప్రయోజయేత్, అథవా బృంహణం, అథవా శోధనం శమనం వా| తత్ర నిదానం-తీక్ష్ణోష్ణకట్వమ్లాదిసేవనం, ఏతజ్జ్ఞానం హి తన్నిదానవర్జన ఉపయుజ్యతే| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో.24)-"యత్కించిద్రక్తపిత్తస్య నిదానం తచ్చ వర్జయేత్|" ఇతి| అయనం-ఊర్ధ్వాఘోలక్షణం జ్ఞాత్వా| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో.8)- "రక్తే సపిచ్ఛే సకఫే గ్రథితే కంఠమార్గగే| లిహ్యాన్మాక్షికసర్పిర్భ్యాం క్షారముత్పలనాలజం||" ఇతి| తథా (శ్లో.47)- "గుదాగమే విశేషేణ శోణితే వస్తిరిష్యతే|" ఇత్యాది| తథా, పిత్తాఖ్యస్య మలస్యాత్ర మూలభూతత్వాత్సామర్థ్యాత్ మలౌ-వాతకఫాఖ్యౌ, అనుబలౌ జ్ఞాత్వా చికిత్సావిశేషం ప్రయోజయేత్| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో.36)-"రక్తపిత్తం న చేచ్ఛామ్యేత్తత్ర వాతోల్బణే పయః| యుంజయాచ్ఛాగం" ఇత్యాది| తథా, బలం జ్ఞాత్వా| యతో వక్ష్యతి (శ్లో. 13)- "యథాస్వం మంథపేయాదిః ప్రయోజ్యో రక్షతా బలం|" ఇతి| దేశో-ద్వివిధః శారీరో భూమిదేశశ్చ| తత్ర శారీరో-ముఖనాసాద్యవయవరూపః| ఊర్ధ్వగే హి రక్తపిత్తే సత్యపి నాసాప్రవృత్తే విశేషేణాన్యదౌషధమన్యప్రవృత్తేఽన్యత్| తథా, అధోగే రక్తపిత్తే సత్యపి గుదప్రవృత్తేఽన్యదౌషధం మేఢ్రప్రవృత్తే చాన్యత్| భూమిదేశశ్చ-త్రివిధోవ్యాఖ్యాతో జాంగలానూపసాధారణభేదేన| తత్ర జాంగలేఽన్యధౌషధమనూపేఽన్యత్ సాధారణే చాన్యత్| కాలో-ముహూర్తాదిః శీతోష్ణవర్షలక్షణ ఆవస్థికశ్చ| తథా చ శీతే కాలేఽన్యాదృసమౌషధమన్యస్మిన్ కాలేఽన్యాదృషమౌషధం రక్తపిత్తే| ఆదిగ్రహణేనానలాహా రసత్త్వసాత్మ్యవయఃప్రకృతిప్రభృతయో గృహ్యంతే| అవస్థాం చ జ్ఞాత్వా అవస్థావశాత్, రక్తపిత్తస్య హ్యవస్థావిశేషేణాన్యదౌషధం స్యాత్|

Adhikarana shodhyatve~api la~gghanashAmyabRuMhaNashAmyaviBAgaH (5-6) · Śloka 6

సంతర్పణోత్థం బలినో బహూదోషస్య సాధయేత్| ఊర్ధ్వభాగం విరేకేణ వమనేన త్వధోగతం||5|| శమనైర్బృంహణైశ్చాన్యల్లంఘ్య బృంహ్యానవేక్ష్య చ| |6|

స0-సంతర్పణోత్థం బలినో బహుదోషస్య నరస్య రక్తపిత్తమూర్ధ్వగం విరేకేణ సాధయేత్, అధోగతం తు వమనేన సాధయేత్| అన్యతపతర్పణోత్థం రక్తపిత్తం దుర్బలస్యాల్పదోషస్యోర్ధ్వగం శమనైరధోగం బృంహణైరుపాచరేత్| బృంహణైర్వా శమనైః| న చేదం చికిత్సితం నిరపేక్షం యుఞీతేత్యాహ-లంఘ్యబృంహ్యానవేక్ష్య చేతి| లంఘనాదుత్పన్నమధోగమపి శమనైరుపాచరేత్| బృంహణాదుత్పన్నమూర్ధ్వగమపి లఙ్హ్ఘనైరుపాచరేదిత్యర్థః|

Adhikarana shamanauShadham (6-7) · Śloka 7

| ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తే శమనౌ రసౌ తిక్తకషాయకౌ||6|| ఉపవాసశ్చ నిఃశుంఠీషడంగోదకపాయినః| |7|

స0-ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తే రక్తపిత్తే శుంఠీరహితం షడంగోదకం పిబతః పుంసస్తిక్తకషాయౌ రసౌ శమనం| తథా, ఉపవాసః|

Adhikarana bRuMhaNauShadham (7) · Śloka 7

| అధోగే రక్తపిత్తే తు బృంహణౌ మధురో రసః||7||

స0-అధోగే తు రక్తపిత్తే బృంహణో మధురో రసో హితః|

Adhikarana UrdhvagAdhogayoH pathyaviBAgaH (8) · Śloka 8

ఊర్ధ్వగే తర్పణం యోజ్యం ప్రాక్ చ పేయా త్వధోగతే| |8|

స0-ఊర్ధ్వగే రక్తపిత్తే ప్రాక్-పూర్వం, తర్పణం యోజ్యం, తథాసాత్మ్యత్వాత్| ఏవమధోగే రక్తపిత్తే ప్రాక్ పేయా యోజ్యా|

Adhikarana ashuddharaktasya stamBananiShedhaH shuddharaktasya stamBanam (8-9) · Śloka 9

| ఆశ్నతో బలినోఽశుద్ధం న ధార్యం తద్ధి రోగకృత్||8|| ధారయేదన్యథా శీఘ్రమగ్నివచ్ఛీఘ్రకారి తత్| |9|

స0-బలినో నరస్యాశ్నతో రక్తమశుద్ధం-దుష్టం, న ధార్యం-న స్తంభనీయం| తద్ధి ఘృతం సిరావ్యధవిధ్యుక్తాన్ విసర్పవిద్రధిప్లీహాదీన్ రోగాన్ కరోతి| అన్యథా-విధివిపర్యయే సతి దుర్బలస్యాభోజనస్య చ, శీఘ్రం ధారయేత్| యస్మాదగ్నివచ్ఛీఘ్రం మరణకారి తత్-రక్తమస్తంభితం, స్యాత్|

Adhikarana virecanauShadham (9-10) · Śloka 10

| త్రివృచ్ఛ్యామాకషాయేణ కల్కేన చ సశర్కరం||9|| సాధయేద్విధివల్లేహం లిహ్యాత్పాణితలం తతః| |10|

స0-త్రివృతా-శుక్లగోపీత్యుచ్యతే| శ్మామా-మాలవికా త్రివృదుచ్యతే| తయోః కషాయేణ తథా తయోరేవ [కల్కేన] మాత్రామాశ్రిత్యైతదుక్తం| అత్ర చ కంటకారికాలేహవత్ (హృ.చి.అ.3/62) క్వాథకల్కశర్కరాణాం పరిమాణం వేద్యమితి వృద్ధవైద్యవ్యవహారః|

Adhikarana virecanAntaradvayam (10-11) · Śloka 11

| త్రివృతా త్రిఫలా శ్యామా పిప్పలీ శర్కరా మధు||10|| మోదకః సన్నిపాతోర్ధ్వరక్తశోఫజ్వరాపహః| త్రివృత్సమసితా తద్వత్ పిప్పలీపాదసంయుతా||11||

స0-తథా త్రివృతాదిభిర్మోదకో-వటకః| శర్కరాపరిమాణం చ పద్మకాద్యచూర్ణవదవబోధ్యం| స చ మోదకః సన్నిపాతోర్ధ్వరక్తశోఫజ్వరహృద్భవతి| పూర్వోక్తస్య లేహస్య విషయనిర్దేశాదేవ విషయో వేద్యః| త్రివృత్సమసితా పిప్పలీపాదసంయుతా తద్వత్-సన్నిపాతాది హృదిత్యర్థః|

Adhikarana vamanapa~jcakam (12-13) · Śloka 13

వమనం ఫలసంయుక్తం తర్పణం ససితామధు| ససితం వా జలం క్షౌద్రయుక్తం వా మధుకోదకం||12|| క్షీరం వా రసమిక్షోర్వా| |13|

స0-మదనఫలేన సంయుక్తం తర్పణం సితామధుభ్యాం సహ వమనే దేయం, వాతకోపభయాదిత్యభిప్రాయః| అథవా సశర్కరం ఫల సంయుక్తం, [అథవా] మధుకోదకమథవా క్షౌద్రసంయుక్తం, అథవా క్షీరం, అథవేక్షురసం| సర్వమేతత్ మదనఫలసంయుక్తం పృథక్ ప్రత్యేకం దేయం|

Adhikarana shuddhasya pathyam (13) · Śloka 13

శుద్ధస్యానంతరో విధిః| యథాస్వం మంథపేయాదిః ప్రయోజ్యో రక్షతా బలం||13||

స0-ఊర్ధ్వ[గ]రక్తపిత్తినోఽధోగరక్తపిత్తినో వా యథాక్రమం విరేకవమనాభ్యాం శుద్ధస్యానంతరం [యథాస్వం-] యథాయోగం యథావిధి, మంథపేయాదిః ప్రయోక్తవ్యః,-ఊర్ధ్వగే మంథాదిరధోగే పేయాదిరితి యథార్థః|

Adhikarana manthadvayam (14) · Śloka 14

మంథో జ్వరోక్తో ద్రాక్షాదిః, పిత్తఘ్నైర్వా ఫలైః కృతః| |14|

స0-మంథో జ్వరోక్తో ద్రాక్షాదిః-"ద్రాక్షామధూకమధుక" (హృ. చి. అ. 1/55) ఇత్యాదిః| పిత్తఘ్నైర్వా-ద్రాక్షామలకక్రాశ్మర్యమధుకాదిభిః, ఫలైః కృతః ప్రయోక్తవ్యః|

Adhikarana manthAntaradvayam (14-15) · Śloka 15

| మధుఖర్జూరమృద్వీకాపరూషకసితాంభసా||14|| మంథో వా పంచసారేణ సఘృతైర్లాజసక్తుభిః| దాడిమామలకామ్లో వ మందాగ్న్యమ్లాభిలాషిణాం||15||

స0-అథవా మధ్వాదినా ద్రవ్యపంచకేన కృతేన పంచసారాఖ్యేన లాజసక్తుభిః ససర్పిష్కైర్మంథో హితః| మందాగ్నీనామమ్లాభిలాషిణాం చ దాడిమామలకాభ్యామమ్లశ్చ మంథః ప్రయోక్తవ్యః| 'అధోగే ప్రాక్పేయా ప్రయోజ్యా' ఇత్యుక్తం| అతస్తా ఏవ పేయా బ్రూతే-

Adhikarana peyAsaptakam (16-18) · Śloka 18

కమలోత్పలకింజల్కపృశ్నిపర్ణీప్రియంగుకాః| ఉశీరం శాబరం రోధ్రం శృంగబేరం కుచందనం||16|| హీవేరం ధాతకీపుష్పం బిల్వమధ్యం దురాలభా| అర్ధార్ధైర్విహితాః పేయా వక్ష్యంతే పాదయౌగికాః||17|| భూనింబసేవ్యజలదా మసూరాః పృశ్నిపర్ణ్యపి| విదారిగంధా ముద్గాశ్చ బలా సర్పిర్హరేణుకాః||18||

స0-కమలోత్పలేత్యాదిభిర్వర్గైరర్ధశ్లోకైః పేయా విహితాః| పాదయౌగికా వక్ష్యంతే| భూనింబసేవ్యేత్యాదయః|

Adhikarana uktAnAM peyAnAM prakArAntaram,mAMsarasAH (19-20) · Śloka 20

జాంగలాని చ మాంసాని శీతవీర్యాణి సాధయేత్| పృథకపృథగ్జలే తేషాం యవాగూః కల్పయేద్రసే||19|| శీతాః సశర్కరాక్షౌద్రాస్తద్వన్మాంసరసానపి| ఈషదమ్లాననమ్లాన్ వా ఘృతభృష్టాన్ సశర్కరాన్||20||

స0-మాంసాని జాంగలాని శీతవీర్యాణీ-శశాదిసబంధీని, పూర్వోక్తపేయౌషధానాం పృథక్పృథగ్జలే సాధయేత్| అనంతరం తస్మిన్ రసే యవాగూః కల్పయేత్| కీదృశీః ? శీతాస్తథా సశర్కరాక్షౌద్రాః| తద్వదిత్యనేన శీతత్వం మాంసరసానామతిదిశతి, న తు సశర్కరాక్షౌద్రత్వమపి, అయోగార్హత్వాత్| అత ఏవాహ-తాన్ మాంసరసాన్ ఈషదమ్లానమ్లాభిలాషిణః, అనమ్లాభిలాషిణ్Oఽనమ్లానేవ| తథా, ఘృతభృష్టాన్ సశర్కరాన్-శర్కరాయుక్తాన్|

Adhikarana dhAnyAni shAkAni ca (21) · Śloka 21

శూకశింబీభవం ధాన్యం రక్తే శాకం చ శస్యతే| అన్నస్వరూపవిజ్ఞానే యదుక్తం లఘు శీతలం||21||

స0-తథా, శూకశింబీజం, ధాన్యం శాకం చ రక్తపిత్తే శస్యతే| అన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయేఽధ్యాయే (సూ.అ. 6) యదుక్తం లఘు చ శీతలం చ|

Adhikarana pAnArthamudakam (22) · Śloka 22

పూర్వోక్తమంబు పానీయం పంచమూలేన వా శృతం| లఘునా శృతశీతం వా మధ్వంభో వా ఫలాంబు వా||22||

స0-పూర్వోక్తమంబు-షడంగం శుంఠీరహితం, పానీయం-పాతవ్యం| అథవా లఘునా పంచమూలేన శృతం| పానీయస్య శ్రపణే తంత్రకారైర్విధిరుక్తః| యథా-"కర్షం గృహీత్వా ద్రవ్యస్య క్వాథయేత్ప్రాస్థికేఽంభసి| అర్ధశృతం ప్రయోక్తవ్యం జలపాకే త్వయం విధిః||" ఇతి| కేవలం వా జలం శృతశీతం హితం| మధ్వంభో-మాక్షికయుక్తం పానీయం| ఫలాంబు వా-ద్రాక్షాభిర్వా పిత్తఘ్నైః ఫలైః కృతం|

Adhikarana vibaddhe mAMsarasatrayam (23) · Śloka 23

శశః సవాస్తుకః శస్తో విబంధే| |23|

స0-శశః-శశస్య మాంసం, సహవాస్తుకేన విడ్విబంధే సతి రక్తపిత్తినః శస్తః|

Adhikarana mArutAdhike mAMsarasatrayam (23-24) · Śloka 24

తిత్తిరిః పునః| ఉదుంబరస్య నిర్యూహే సాధితో మారుతేఽధికే||23|| ప్లక్షస్య బర్హిణస్తద్వన్న్యగ్రోధస్య చ కుక్కుటః| |24|

స0-తిత్తిరిస్తు మారుతేఽధిక ఉదుంబరస్య క్వాథే సాధితః శస్తః| ప్లక్షస్య క్వాథే సాధితో బర్హిణో-మయూరః, తద్వత్-మారుతేఽధికే శస్తః| బర్హిణ ఇతి "ఫలబర్హాభ్యామినచ్|" తథైవన్యగ్రోధస్య నిర్యూహే కుక్కుటః శస్తః| ఉదుంబరాదిక్వాథసాధనం తిత్థిర్యాదీనామౌష్ణ్యం ప్రతిహంతుం|

Adhikarana varjanIyam (24) · Śloka 24

| యత్కించిద్రక్తపిత్తస్య నిదానం తచ్చ వర్జయేత్||24||

స0-యత్కించిద్రక్తపిత్తస్య కారణం-యేన సేవితేన తజ్జాతం, తచ్చ వర్జయేత్-పరిహరేత్|

Adhikarana shamanauShadhatrayam (25-26) · Śloka 26

వాసారసేన ఫలినీమృద్గోధ్రాంజనమాక్షీకం| పిత్తాసృక్ శమయేత్పీతం, నిర్యాసో వాఽటరూషకాత్||25|| శర్కరామధుసంయుక్తః కేవలో వా, శృతోఽపి వా| వృషః సద్యో జయత్యస్రం, స హ్యస్య పరమౌషధం||26||

సం-వాసకస్య రసేన ఫలిన్యాదికం పీతం రక్తపిత్తం శమయతి| అథవా, అటరూషకస్య రసః శర్కరామధుయుక్తః పీతో రక్తపిత్తం జయేత్| అథవా కేవలో వాసారసః| అథవా క్వథితో వృషః శీఘ్రం రక్తం జయేత్| స వృషో యస్మాదస్య-రక్తస్య, పరమౌషధం|

Adhikarana kvAthatrayam (27-28) · Śloka 28

పటోలమాలతీనింబచందనద్వయపద్మకం| రోధ్రో వృషస్తందులీయః కృష్ణా మృన్మదయంతికా||27|| శతావరీ గోపకన్యా కాకోల్యౌ మధుయష్టికా| రక్తపిత్తహరాః క్వాథాస్త్రయః సమధుశర్కరాః||28||

స0-పటోలాదయోఽర్ధశ్లోకాస్త్రయః క్వాథా మధుశర్కరాయుతా రక్తపిత్తం జయంతీతి యోజ్యం| అత్ర చ వాసక ఆర్ద్రోఽపి ద్విగుణో న యోజ్యః| ఏవం హ్యుక్తం తంత్రాంతరే-"వాసాకుటజకూష్మాండశతపుష్పాసహాచరాః| నిత్యమార్ద్రాః ప్రయోక్తవ్యాస్తథాఽపి ద్విగుణా న తే||" ఇతి|

Adhikarana kvAthAntaram lehaH (29) · Śloka 29

పలాశవల్కక్వాథో వా సుశీతః శర్కరాన్వితః| లిహ్యాద్వా మధుసర్పిభ్యాం గవాశ్వశకృతో రసం||29||

స0-అథవా పలాశత్వక్క్వాథః శీతః శర్కరాయుతః పూర్వోక్తగుణః| అథవా మధుసర్పిభ్యాం గవాశ్వశకృతో రసం పిబేత్| గవాశ్చేతి "అవడ్ స్ఫోటాయనస్య" ఇత్యవఙాదేశః|

Adhikarana grathite rakte lehaH (30) · Śloka 30

సక్షౌద్గం గ్రథితే రక్తే లిహ్యాత్పారావతాచ్ఛకృత్| |30|

స0-గ్రథితే-గ్రంథిమతి, రక్తపిత్తే పారావతస్య శకృత్ క్షౌద్గేణ సహ లిహ్యాత్|

Adhikarana atiyoge rUdhirapAnam atiyoge yakRuBakShaNam (30-31) · Śloka 31

| అతినిః స్రుతరక్తశ్చ క్షౌద్గేణ రుధిరం పిబేత్||30|| జాంగలం, భక్షయేద్వాఽఽజమామం పిత్తయుతం యకృత్| |31|

స0-అతినిఃస్రుతరక్తశ్చ జాంగలం రక్తం క్షౌద్గేణ సహ పిబేత్| ఆజం యకృదపక్వం పిత్తయుతం భక్షయేత్|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyaH (31-32) · Śloka 32

| చందనోశీరజలదలాజముద్గకణాయవైః||31|| బలాజలే పర్యుషితైః కషాయో రక్తపిత్తహా| |32|

స0-చందానాదిభిర్బలాజలే పర్యుషితైః కషాయో రక్తపిత్తజిత్|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyAntaradvayam (32-34) · Śloka 34

| ప్రసాదశ్చందనాంభోజసేవ్యమృద్భృష్టలోష్టజః||32|| సుశీతః ససితాక్షౌద్రః శోణితాతిప్రవృత్తిజిత్| ఆపోథ్య వా నవే కుంభే ప్లావయేదిక్షుగండికాః||33|| స్థితం తద్గుప్తమాకాశే రాత్రిం ప్రాతః స్రుతం జలం| మధుమద్వికచాంభోజకృతోత్తంసం చ తద్గుణం||34||

స0-చందనాదిజః ప్రసాద సుశీతః శర్కరామాక్షికాభ్యాం సహ రక్తస్యాతిప్రవృత్తిం జయేత్|సం-ఇక్షుగండికా ఆపోథ్య భృశమాదౌ సంకుట్య జలే ప్లావయేత్| నవే కుంభే రాత్రిమాకాశే గుప్తం-కీటాద్యుపహతం యథా న స్యాత్తథా. స్థితం తత్-ఇక్షుగండికాజలం, ప్రాతః స్రుతం సమాక్షికం వికసితపద్మేన కృతశేఖరం తద్గుణం-పూర్వవద్గుణమిత్యర్థః|

Adhikarana pittajvaroktASca kaShAyAH (35) · Śloka 35

యే చ పిత్తజ్వరే చోక్తాః కషాయాస్తాంశ్చ యోజయేత్| |35|

స0-పిత్తజ్వరే చ యే కషాయా ఉక్తాః-"శక్రయవాఘనం| కటుకా చేతి సక్షౌద్గా" (హృ. చి. అ. 1/52) ఇత్యాదయః, తాంశ్చ-కషాయాన్, అత్ర యోజయేత్|

Adhikarana jIrNaraktapittacikitsA CAgakShIraprayogaH,gavyakShIraprayogatrayam (35-38) · Śloka 38

| కషాయైర్వివిధైరేభిర్దీప్తేఽగ్నౌ విజితే కఫే||35|| రక్తపిత్తం న చేచ్ఛామ్యేత్తత్ర వాతోల్బణే పయః| యుంజయాచ్ఛాగం శృతం, తద్వద్గవ్యం పంచగుణేఽంభసి||36|| పంచమూలేన లఘునా శృతం వా ససితామధు| జీవకర్షభకద్రాక్షాబలాగోక్షురనాగరైః||37|| పృథక్పృథక్శృతం క్షీరం సఘృతం సితయాఽథవా| |38|

స0-ఏభిర్వివిధైః-నానాప్రకారైః కషాయైః, అగ్నౌ దీప్తే కఫే చ విజితే సతి యది రక్తపిత్తం న శామ్యతి, తదా తత్ర వాతోల్బణే రక్తపిత్తే సతి పంచగుణేఽంభసి శృతం ఛాగం పయో యుంజయాత్| పంచగుణేఽంభసి గవ్యం క్షీరం క్వథితం తద్వత్-తేన ఛాగేన సమానగుణం, తచ్చ యుంజయాత్| అథవా లఘునా పంచమూలేన శృతం గవ్యం సశర్కరామధు తద్గుణం| తథా, జీవకర్షభకాదిభిః పృథక్ పృథక్ శృతం సహ ఘృతేనాథవా శర్కరయా సహ తద్గుణం|

Adhikarana mUtramArgage kShIram (38-39) · Śloka 39

| గోకంటకాభీరుశృతం పర్ణినీభిస్తథా పయః||38|| హంత్యాశు రక్తం సరుజం విశేషాన్మూత్రమార్గగం| |39|

స0-గోకంటకాదిభిస్తథా [ పర్ణినీభిః-] శాలిపర్ణీపృశ్నిపర్ణీముద్గపర్ణీమాషపర్ణీభిః, శృతం శీఘ్రమేవ రక్తం సవేదనం హంతి| విశేషేణ మూత్రమార్గగతం| విషేషగ్రహణాదన్యమార్గగమపి రక్తం హంతీతి ద్యోతయతి|

Adhikarana viNmArgage kShIracatuShTayam (39-40) · Śloka 40

| విణ్మార్గగే విశేషేణ హితం మోచరసేన తు||39|| వటప్రరోహైః శుంగైర్వా శుంఠ్యుదీచ్యోత్పలైరపి| |40|

స0-విణ్మార్గగే-గుదగతే, రక్తపిత్తే తు విశేషేణ మోచరసేన శృతం క్షీరం హితం| వటప్రరోహైర్వా శృతం క్షీరం, అథవా వటశుంగైః-ప్రథమోద్భూతముకులితైః పల్లవప్రాయైః, శుంఠ్యుదీచ్యోత్పలైర్వా శృతం పయో హితం|

Adhikarana raktAkaShAyAH sapayaskAH (40) · Śloka 40

| రక్తాతిసారదుర్నామచికిత్సాం చాత్ర కల్పయేత్||40||

స0-రక్తశబ్దస్యాతిసారదుర్నామ్రోః సంబంధః| రక్తాతిసారస్య రక్తార్శసశ్చ, యా చికిత్సా తామత్ర-రక్తే, యోజయేత్|

Adhikarana pUrvoktakaShAyasiddhAni ghRutAni (41) · Śloka 41

పీత్వా కషాయాన్ పయసా భుంజీత పయసైవ చ| కషాయయోగైరేభిర్వా విపక్వం పాయయేద్ధృతం||41||

స0-కషాయాన్-పూర్వోక్తాన్, పయసా పీత్వా పయసైవాశ్నియాత్| స0-ఏతైర్వా కషాయాఖ్యైర్యోగైర్విపక్వం ఘృతం రక్తపిత్తినం పాయయేత్|

Adhikarana vAsAghRutam (42-44) · Śloka 44

సమూలమస్తకం క్షుణ్ణం వృషమష్టగుణేఽంభసి| పక్త్వాఽష్టాంశావశేషేణ ఘృతం తేన విపాచయేత్||42|| తత్పుష్పగర్భం తచ్ఛీతం సక్షౌద్గం పిత్తశోణితం| పిత్తగుల్మజ్వరశ్వాసకాసహృద్రోగకామలాః||43|| తిమిరభ్రమవీసర్పస్వరసాదాంశ్చ నాశయేత్| |44|

స0-మూలపల్లవాదియుక్తం క్షుణ్ణం-చూర్ణితం, వృషమష్టగుణే జలే పక్త్వా తేన-ఆష్టాశావశేషేణ క్వాథేన, ఘృతం విపాచయేత్| కింభూతం ? తత్పుష్పగర్భం| తస్య-వృషస్య, పుష్పాణీ గర్భః-కల్కో, యస్య తదేవం| తచ్చ శీతిభూతం క్షౌద్గేణ సహ పిత్తశోణితాదీన్నాశయేత్|

Adhikarana palAshaghRutam trAyamANAghRutam (44-45) · Śloka 45

| పలాశవృంతస్వరసే తద్గర్భం చ ఘృతం పచేత్||44|| సక్షౌద్రం తచ్చ రక్తఘ్నం, తథైవ త్రాయమాణయా| |45|

స0-పలాశవృంతానాం స్వరసే తద్గర్భం-పలాశవృంతకల్కం, ఘృతం పచేత్| తచ్చ క్షౌద్రేణ సహ రక్తఘ్నం భవతి| తద్వదేవ త్రాయమాణయా శృతం రక్తపిత్తఘ్నం|

Adhikarana raktapittavisheShe kShAracatuShTayam (45-46) · Śloka 46

| రక్తే సపిచ్ఛే సకఫే గ్రథితే కంఠమార్గగే||45|| లిహ్యాన్మాక్షికసర్పిర్భ్యాం క్షారముత్పలనాలజం| పృథక్పృథక్ తథాఽంభోజరేణుశ్యామామధూకజం||46||

స0-రక్తే పిచ్ఛావతి, పిచ్ఛా-శాల్మల్యా రససదృశీ, తథా సకఫే, తథా గ్రథితే-గ్రంథిసదృశే, తథా కంఠమార్గగే సతి, క్షారముత్పలనాలజం మాక్షికసర్పిర్భ్యాం లిహ్యాత్| నను, క్షారస్య తైక్ష్ణ్యాదిగుణయోగాద్రక్తపిత్తే న యుక్త ఉపయోగః| తత్కథమిహ తమనుమేనే తంత్రకృత్ ? బ్రూమః| ఉత్పలాదీని శీతస్వభావాని| తత్సముత్థశ్చ క్షారః సయోనిమనుకరోతి| తథా చోక్తం (హృ.శా.అ. 1/4)- "కారణానువిధాయిత్వాకార్యాణాం తత్స్వభావతా|" ఇతి| క్షారస్వరూపం చ విష్యందనాత్మకం ధత్తే| తదేవం కంఠమార్గగస్య కఫానుబంధస్య గ్రథితస్య రక్తస్య క్షారో ఘృతమాక్షికాభ్యాం సంయుక్తో విష్యందనపూర్వం శోధయత్యేవ, న తు తస్య కోపాయ స్యాదితి యుక్తోఽత్ర క్షారోపయోగః| అంభోజరేణ్వాదిజం చ పృథక్ పృథక్ తథా మాక్షికఘృతాభ్యాం లిహ్యాత్|

Adhikarana gudapravRutte rakte bastiH (47) · Śloka 47

గుదాగమే విశేషేణ శోణితే బస్తిరిష్యతే| |47|

స0-గుదాగమే రక్తే విశేషేణ బస్తిరిష్యతే|

Adhikarana ghrANapravRutte rakte nasyam (47-49) · Śloka 49

| ఘ్రాణగే రుధిరే శుద్ధే నావనం చానుషేచయేత్||47|| కషాయయోగాన్ పూర్వోక్తాన్ క్షీరేక్ష్వాదిరసాప్లుతాన్| క్షీరాదీన్ససితాంస్తోయం కేవలం వా జలం హితం||48|| రసో దాడిమపుష్పాణామామ్రాస్థ్నః శాడ్వలస్య వా| |49|

స0-ఘ్రాణగే రుధిరే శుద్ధే సతి నావనమనుషేచయేత్-నస్యం దద్యాత్| కషాయయోగాన్ పూర్వోక్తాన్-వాసకాదీన్, ఘ్రాణగేఽనుషేచయేత్| కింభూతాన్? క్షీరేక్ష్వాదిరసేనాప్లుతాన్-సద్రవాన్| ఆదిశబ్దేన మాంసరసఘృతాది గృహ్యతే| క్షీరాదీన్ వా సశర్కరాన్ దద్యాత్| తథా తోయమర్థాత్ససితం, వా కేవలం జలం హితమితి| తథా దాడిమపుష్పాణాం రసః, తథా చూతఫలాస్థ్నః, తథా దూర్వాయా రసో, నస్యం పృథక్పృథక్ హితం|

Adhikarana pradehABya~jjanAdayaH (49) · Śloka 49

| కల్పయేచ్ఛీతవర్గం చ ప్రదేహాభ్యంజనాదిషు||49||

స0-శీతవీర్యవర్గం చ ప్రలేపాభ్యంజనాదిషు కల్పయేత్|

Adhikarana pittajvarauShadhaM kShatakShINauShadhaM ca raktapitte hitam (2) · Śloka 2

యచ్చ పిత్తజ్వరే ప్రోక్తం బహిరంతశ్చ భేషజం| రక్తపిత్తే హితం తచ్చ క్షతక్షీణే హితం చ యత్||50|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత స్థానే రక్తపిత్తచికిత్సితం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||

స0-యచ్చ పిత్తజ్వరేఽభిహితమౌషధం బహిరంతరే, తచ్చ రక్తపిత్తే హితం| తథా, యచ్చ క్షతే క్షీణే చ హితం తదపి రక్తపిత్తే హితమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే రక్తపిత్తచికిత్సితం నామ ద్వితీయా- ధ్యాయః సమాప్తః|| 2||