Adhikarana raktapittacikitsitA~adhyAyaH raktapittasya sAdhyatvam (2-1) · Śloka 1
అథాతో రక్తపైత్తచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః|
(గద్యసూత్రే|2|
) ఊర్ధ్వగం బలినోఽవేగమేకదోషానుగం నవం|
రక్తపిత్తం సుఖే కాలే సాధయేన్నిరుపద్రవం||1||
View original
अथातो रक्तपैत्तचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) ऊर्ध्वगं बलिनोऽवेगमेकदोषानुगं नवम्|
रक्तपित्तं सुख़े काले साधयेन्निरुपद्रवम्||१||
Adhikarana raktapittasya yApyatvam (2) · Śloka 2
అధోగం యాప్యయేద్రక్తం యచ్చదోషద్వయానుగం|
శాంతం శాంతం పునః కుప్యన్మార్గాన్మార్గాంతరం చ యత్||2||
View original
अधोगं याप्ययेद्रक्तम् यच्चदोषद्वयानुगम्|
शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन्मार्गान्मार्गान्तरं च यत्||२||
Adhikarana raktapittasya asAdhyatvam (3) · Śloka 3
అతిప్రవృత్తం మందాగ్నేస్త్రిదోషం ద్విపథం త్యజేత్|
|3|
View original
अतिप्रवृत्तं मन्दाग्नेस्त्रिदोषं द्विपथं त्यजेत्|
|३|
Adhikarana la~gghanIyabRuMhaNIyashodhanIyashamanIyaviBAgaH (3-4) · Śloka 4
|
జ్ఞాత్వా నిదానమయనం మలావనుబలౌ బలం||3||
దేశకాలాద్యవస్థాం చ రక్తపిత్తే ప్రయోజయేత్|
లంఘనం బృంహణం వాఽఽదౌ శోధనం శమనం తథా||4||
View original
|
ज्ञात्वा निदानमयनं मलावनुबलौ बलम्||३||
देशकालाद्यवस्थां च रक्तपित्ते प्रयोजयेत्|
लङ्घनं बृंहणं वाऽऽदौ शोधनं शमनं तथा||४||
Adhikarana shodhyatve~api la~gghanashAmyabRuMhaNashAmyaviBAgaH (5-6) · Śloka 6
సంతర్పణోత్థం బలినో బహూదోషస్య సాధయేత్|
ఊర్ధ్వభాగం విరేకేణ వమనేన త్వధోగతం||5||
శమనైర్బృంహణైశ్చాన్యల్లంఘ్య బృంహ్యానవేక్ష్య చ|
|6|
View original
सन्तर्पणोत्थं बलिनो बहूदोषस्य साधयेत्|
ऊर्ध्वभागं विरेकेण वमनेन त्वधोगतम्||५||
शमनैर्बृंहणैश्चान्यल्लङ्घ्य बृंह्यानवेक्ष्य च|
|६|
Adhikarana shamanauShadham (6-7) · Śloka 7
|
ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తే శమనౌ రసౌ తిక్తకషాయకౌ||6||
ఉపవాసశ్చ నిఃశుంఠీషడంగోదకపాయినః|
|7|
View original
|
ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्तकषायकौ||६||
उपवासश्च निःशुण्ठीषडङ्गोदकपायिनः|
|७|
Adhikarana bRuMhaNauShadham (7) · Śloka 7
|
అధోగే రక్తపిత్తే తు బృంహణౌ మధురో రసః||7||
View original
|
अधोगे रक्तपित्ते तु बृंहणौ मधुरो रसः||७||
Adhikarana UrdhvagAdhogayoH pathyaviBAgaH (8) · Śloka 8
ఊర్ధ్వగే తర్పణం యోజ్యం ప్రాక్ చ పేయా త్వధోగతే|
|8|
View original
ऊर्ध्वगे तर्पणं योज्यं प्राक् च पेया त्वधोगते|
|८|
Adhikarana ashuddharaktasya stamBananiShedhaH shuddharaktasya stamBanam (8-9) · Śloka 9
|
ఆశ్నతో బలినోఽశుద్ధం న ధార్యం తద్ధి రోగకృత్||8||
ధారయేదన్యథా శీఘ్రమగ్నివచ్ఛీఘ్రకారి తత్|
|9|
View original
|
आश्नतो बलिनोऽशुद्धं न धार्यं तद्धि रोगकृत्||८||
धारयेदन्यथा शीघ्रमग्निवच्छीघ्रकारि तत्|
|९|
Adhikarana virecanauShadham (9-10) · Śloka 10
|
త్రివృచ్ఛ్యామాకషాయేణ కల్కేన చ సశర్కరం||9||
సాధయేద్విధివల్లేహం లిహ్యాత్పాణితలం తతః|
|10|
View original
|
त्रिवृच्छ्यामाकषायेण कल्केन च सशर्करम्||९||
साधयेद्विधिवल्लेहं लिह्यात्पाणितलं ततः|
|१०|
Adhikarana virecanAntaradvayam (10-11) · Śloka 11
|
త్రివృతా త్రిఫలా శ్యామా పిప్పలీ శర్కరా మధు||10||
మోదకః సన్నిపాతోర్ధ్వరక్తశోఫజ్వరాపహః|
త్రివృత్సమసితా తద్వత్ పిప్పలీపాదసంయుతా||11||
View original
|
त्रिवृता त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्करा मधु||१०||
मोदकः सन्निपातोर्ध्वरक्तशोफज्वरापहः|
त्रिवृत्समसिता तद्वत् पिप्पलीपादसंयुता||११||
Adhikarana vamanapa~jcakam (12-13) · Śloka 13
వమనం ఫలసంయుక్తం తర్పణం ససితామధు|
ససితం వా జలం క్షౌద్రయుక్తం వా మధుకోదకం||12||
క్షీరం వా రసమిక్షోర్వా|
|13|
View original
वमनं फलसंयुक्तं तर्पणं ससितामधु|
ससितं वा जलं क्षौद्रयुक्तं वा मधुकोदकम्||१२||
क्षीरं वा रसमिक्षोर्वा|
|१३|
Adhikarana shuddhasya pathyam (13) · Śloka 13
శుద్ధస్యానంతరో విధిః|
యథాస్వం మంథపేయాదిః ప్రయోజ్యో రక్షతా బలం||13||
View original
शुद्धस्यानन्तरो विधिः|
यथास्वं मन्थपेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्||१३||
Adhikarana manthadvayam (14) · Śloka 14
మంథో జ్వరోక్తో ద్రాక్షాదిః, పిత్తఘ్నైర్వా ఫలైః కృతః|
|14|
View original
मन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः, पित्तघ्नैर्वा फलैः कृतः|
|१४|
Adhikarana manthAntaradvayam (14-15) · Śloka 15
|
మధుఖర్జూరమృద్వీకాపరూషకసితాంభసా||14||
మంథో వా పంచసారేణ సఘృతైర్లాజసక్తుభిః|
దాడిమామలకామ్లో వ మందాగ్న్యమ్లాభిలాషిణాం||15||
View original
|
मधुख़र्जूरमृद्वीकापरूषकसिताम्भसा||१४||
मन्थो वा पञ्चसारेण सग़ृतैर्लाजसक्तुभिः|
दाडिमामलकाम्लो व मन्दाग्न्यम्लाभिलाषिणाम्||१५||
Adhikarana peyAsaptakam (16-18) · Śloka 18
కమలోత్పలకింజల్కపృశ్నిపర్ణీప్రియంగుకాః|
ఉశీరం శాబరం రోధ్రం శృంగబేరం కుచందనం||16||
హీవేరం ధాతకీపుష్పం బిల్వమధ్యం దురాలభా|
అర్ధార్ధైర్విహితాః పేయా వక్ష్యంతే పాదయౌగికాః||17||
భూనింబసేవ్యజలదా మసూరాః పృశ్నిపర్ణ్యపి|
విదారిగంధా ముద్గాశ్చ బలా సర్పిర్హరేణుకాః||18||
View original
कमलोत्पलकिञ्जल्कपृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः|
उशीरं शाबरं रोध्रं शृङ्गबेरं कुचन्दनम्||१६||
हीवेरं धातकीपुष्पं बिल्वमध्यं दुरालभा|
अर्धार्धैर्विहिताः पेया वक्ष्यन्ते पादयौगिकाः||१७||
भूनिम्बसेव्यजलदा मसूराः पृश्निपर्ण्यपि|
विदारिगन्धा मुद्गाश्च बला सर्पिर्हरेणुकाः||१८||
Adhikarana uktAnAM peyAnAM prakArAntaram,mAMsarasAH (19-20) · Śloka 20
జాంగలాని చ మాంసాని శీతవీర్యాణి సాధయేత్|
పృథకపృథగ్జలే తేషాం యవాగూః కల్పయేద్రసే||19||
శీతాః సశర్కరాక్షౌద్రాస్తద్వన్మాంసరసానపి|
ఈషదమ్లాననమ్లాన్ వా ఘృతభృష్టాన్ సశర్కరాన్||20||
View original
जाङ्गलानि च मांसानि शीतवीर्याणि साधयेत्|
पृथकपृथग्जले तेषां यवागूः कल्पयेद्रसे||१९||
शीताः सशर्कराक्षौद्रास्तद्वन्मांसरसानपि|
ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान्||२०||
Adhikarana dhAnyAni shAkAni ca (21) · Śloka 21
శూకశింబీభవం ధాన్యం రక్తే శాకం చ శస్యతే|
అన్నస్వరూపవిజ్ఞానే యదుక్తం లఘు శీతలం||21||
View original
शूकशिम्बीभवं धान्यं रक्ते शाकं च शस्यते|
अन्नस्वरूपविज्ञाने यदुक्तं लघु शीतलम्||२१||
Adhikarana pAnArthamudakam (22) · Śloka 22
పూర్వోక్తమంబు పానీయం పంచమూలేన వా శృతం|
లఘునా శృతశీతం వా మధ్వంభో వా ఫలాంబు వా||22||
View original
पूर्वोक्तमम्बु पानीयं पञ्चमूलेन वा शृतम्|
लघुना शृतशीतं वा मध्वम्भो वा फलाम्बु वा||२२||
Adhikarana vibaddhe mAMsarasatrayam (23) · Śloka 23
శశః సవాస్తుకః శస్తో విబంధే|
|23|
View original
शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे|
|२३|
Adhikarana mArutAdhike mAMsarasatrayam (23-24) · Śloka 24
తిత్తిరిః పునః|
ఉదుంబరస్య నిర్యూహే సాధితో మారుతేఽధికే||23||
ప్లక్షస్య బర్హిణస్తద్వన్న్యగ్రోధస్య చ కుక్కుటః|
|24|
View original
तित्तिरिः पुनः|
उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुतेऽधिके||२३||
प्लक्षस्य बर्हिणस्तद्वन्न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः|
|२४|
Adhikarana varjanIyam (24) · Śloka 24
|
యత్కించిద్రక్తపిత్తస్య నిదానం తచ్చ వర్జయేత్||24||
View original
|
यत्किञ्चिद्रक्तपित्तस्य निदानं तच्च वर्जयेत्||२४||
Adhikarana shamanauShadhatrayam (25-26) · Śloka 26
వాసారసేన ఫలినీమృద్గోధ్రాంజనమాక్షీకం|
పిత్తాసృక్ శమయేత్పీతం, నిర్యాసో వాఽటరూషకాత్||25||
శర్కరామధుసంయుక్తః కేవలో వా, శృతోఽపి వా|
వృషః సద్యో జయత్యస్రం, స హ్యస్య పరమౌషధం||26||
View original
वासारसेन फलिनीमृद्गोध्राञ्जनमाक्षीकम्|
पित्तासृक् शमयेत्पीतं, निर्यासो वाऽटरूषकात्||२५||
शर्करामधुसंयुक्तः केवलो वा, शृतोऽपि वा|
वृषः सद्यो जयत्यस्रं, स ह्यस्य परमौषधम्||२६||
Adhikarana kvAthatrayam (27-28) · Śloka 28
పటోలమాలతీనింబచందనద్వయపద్మకం|
రోధ్రో వృషస్తందులీయః కృష్ణా మృన్మదయంతికా||27||
శతావరీ గోపకన్యా కాకోల్యౌ మధుయష్టికా|
రక్తపిత్తహరాః క్వాథాస్త్రయః సమధుశర్కరాః||28||
View original
पटोलमालतीनिम्बचन्दनद्वयपद्मकम्|
रोध्रो वृषस्तन्दुलीयः कृष्णा मृन्मदयन्तिका||२७||
शतावरी गोपकन्या काकोल्यौ मधुयष्टिका|
रक्तपित्तहराः क्वाथास्त्रयः समधुशर्कराः||२८||
Adhikarana kvAthAntaram lehaH (29) · Śloka 29
పలాశవల్కక్వాథో వా సుశీతః శర్కరాన్వితః|
లిహ్యాద్వా మధుసర్పిభ్యాం గవాశ్వశకృతో రసం||29||
View original
पलाशवल्कक्वाथो वा सुशीतः शर्करान्वितः|
लिह्याद्वा मधुसर्पिभ्यां गवाश्वशकृतो रसम्||२९||
Adhikarana grathite rakte lehaH (30) · Śloka 30
సక్షౌద్గం గ్రథితే రక్తే లిహ్యాత్పారావతాచ్ఛకృత్|
|30|
View original
सक्षौद्गं ग्रथिते रक्ते लिह्यात्पारावताच्छकृत्|
|३०|
Adhikarana atiyoge rUdhirapAnam atiyoge yakRuBakShaNam (30-31) · Śloka 31
|
అతినిః స్రుతరక్తశ్చ క్షౌద్గేణ రుధిరం పిబేత్||30||
జాంగలం, భక్షయేద్వాఽఽజమామం పిత్తయుతం యకృత్|
|31|
View original
|
अतिनिः स्रुतरक्तश्च क्षौद्गेण रुधिरं पिबेत्||३०||
जाङ्गलं, भक्षयेद्वाऽऽजमामं पित्तयुतं यकृत्|
|३१|
Adhikarana atiyoge shItakaShAyaH (31-32) · Śloka 32
|
చందనోశీరజలదలాజముద్గకణాయవైః||31||
బలాజలే పర్యుషితైః కషాయో రక్తపిత్తహా|
|32|
View original
|
चन्दनोशीरजलदलाजमुद्गकणायवैः||३१||
बलाजले पर्युषितैः कषायो रक्तपित्तहा|
|३२|
Adhikarana atiyoge shItakaShAyAntaradvayam (32-34) · Śloka 34
|
ప్రసాదశ్చందనాంభోజసేవ్యమృద్భృష్టలోష్టజః||32||
సుశీతః ససితాక్షౌద్రః శోణితాతిప్రవృత్తిజిత్|
ఆపోథ్య వా నవే కుంభే ప్లావయేదిక్షుగండికాః||33||
స్థితం తద్గుప్తమాకాశే రాత్రిం ప్రాతః స్రుతం జలం|
మధుమద్వికచాంభోజకృతోత్తంసం చ తద్గుణం||34||
View original
|
प्रसादश्चन्दनाम्भोजसेव्यमृद्भृष्टलोष्टजः||३२||
सुशीतः ससिताक्षौद्रः शोणितातिप्रवृत्तिजित्|
आपोथ्य वा नवे कुम्भे प्लावयेदिक्षुगण्डिकाः||३३||
स्थितं तद्गुप्तमाकाशे रात्रिं प्रातः स्रुतं जलम्|
मधुमद्विकचाम्भोजकृतोत्तंसं च तद्गुणम्||३४||
Adhikarana pittajvaroktASca kaShAyAH (35) · Śloka 35
యే చ పిత్తజ్వరే చోక్తాః కషాయాస్తాంశ్చ యోజయేత్|
|35|
View original
ये च पित्तज्वरे चोक्ताः कषायास्तांश्च योजयेत्|
|३५|
Adhikarana jIrNaraktapittacikitsA CAgakShIraprayogaH,gavyakShIraprayogatrayam (35-38) · Śloka 38
|
కషాయైర్వివిధైరేభిర్దీప్తేఽగ్నౌ విజితే కఫే||35||
రక్తపిత్తం న చేచ్ఛామ్యేత్తత్ర వాతోల్బణే పయః|
యుంజయాచ్ఛాగం శృతం, తద్వద్గవ్యం పంచగుణేఽంభసి||36||
పంచమూలేన లఘునా శృతం వా ససితామధు|
జీవకర్షభకద్రాక్షాబలాగోక్షురనాగరైః||37||
పృథక్పృథక్శృతం క్షీరం సఘృతం సితయాఽథవా|
|38|
View original
|
कषायैर्विविधैरेभिर्दीप्तेऽग्नौ विजिते कफे||३५||
रक्तपित्तं न चेच्छाम्येत्तत्र वातोल्बणे पयः|
युञ्जयाच्छागं शृतं, तद्वद्गव्यं पञ्चगुणेऽम्भसि||३६||
पञ्चमूलेन लघुना शृतं वा ससितामधु|
जीवकर्षभकद्राक्षाबलागोक्षुरनागरैः||३७||
पृथक्पृथक्शृतं क्षीरं सघृतं सितयाऽथवा|
|३८|
Adhikarana mUtramArgage kShIram (38-39) · Śloka 39
|
గోకంటకాభీరుశృతం పర్ణినీభిస్తథా పయః||38||
హంత్యాశు రక్తం సరుజం విశేషాన్మూత్రమార్గగం|
|39|
View original
|
गोकण्टकाभीरुशृतं पर्णिनीभिस्तथा पयः||३८||
हन्त्याशु रक्तं सरुजं विशेषान्मूत्रमार्गगम्|
|३९|
Adhikarana viNmArgage kShIracatuShTayam (39-40) · Śloka 40
|
విణ్మార్గగే విశేషేణ హితం మోచరసేన తు||39||
వటప్రరోహైః శుంగైర్వా శుంఠ్యుదీచ్యోత్పలైరపి|
|40|
View original
|
विण्मार्गगे विशेषेण हितं मोचरसेन तु||३९||
वटप्ररोहैः शुङ्गैर्वा शुण्ठ्युदीच्योत्पलैरपि|
|४०|
Adhikarana raktAkaShAyAH sapayaskAH (40) · Śloka 40
|
రక్తాతిసారదుర్నామచికిత్సాం చాత్ర కల్పయేత్||40||
View original
|
रक्तातिसारदुर्नामचिकित्सां चात्र कल्पयेत्||४०||
Adhikarana pUrvoktakaShAyasiddhAni ghRutAni (41) · Śloka 41
పీత్వా కషాయాన్ పయసా భుంజీత పయసైవ చ|
కషాయయోగైరేభిర్వా విపక్వం పాయయేద్ధృతం||41||
View original
पीत्वा कषायान् पयसा भुञ्जीत पयसैव च|
कषाययोगैरेभिर्वा विपक्वं पाययेद्धृतम्||४१||
Adhikarana vAsAghRutam (42-44) · Śloka 44
సమూలమస్తకం క్షుణ్ణం వృషమష్టగుణేఽంభసి|
పక్త్వాఽష్టాంశావశేషేణ ఘృతం తేన విపాచయేత్||42||
తత్పుష్పగర్భం తచ్ఛీతం సక్షౌద్గం పిత్తశోణితం|
పిత్తగుల్మజ్వరశ్వాసకాసహృద్రోగకామలాః||43||
తిమిరభ్రమవీసర్పస్వరసాదాంశ్చ నాశయేత్|
|44|
View original
समूलमस्तकं क्षुण्णं वृषमष्टगुणेऽम्भसि|
पक्त्वाऽष्टांशावशेषेण घृतं तेन विपाचयेत्||४२||
तत्पुष्पगर्भं तच्छीतं सक्षौद्गं पित्तशोणितम्|
पित्तगुल्मज्वरश्वासकासहृद्रोगकामलाः||४३||
तिमिरभ्रमवीसर्पस्वरसादांश्च नाशयेत्|
|४४|
Adhikarana palAshaghRutam trAyamANAghRutam (44-45) · Śloka 45
|
పలాశవృంతస్వరసే తద్గర్భం చ ఘృతం పచేత్||44||
సక్షౌద్రం తచ్చ రక్తఘ్నం, తథైవ త్రాయమాణయా|
|45|
View original
|
पलाशवृन्तस्वरसे तद्गर्भं च ग़ृतं पचेत्||४४||
सक्षौद्रं तच्च रक्तघ्नं, तथैव त्रायमाणया|
|४५|
Adhikarana raktapittavisheShe kShAracatuShTayam (45-46) · Śloka 46
|
రక్తే సపిచ్ఛే సకఫే గ్రథితే కంఠమార్గగే||45||
లిహ్యాన్మాక్షికసర్పిర్భ్యాం క్షారముత్పలనాలజం|
పృథక్పృథక్ తథాఽంభోజరేణుశ్యామామధూకజం||46||
View original
|
रक्ते सपिच्छे सकफे ग्रथिते कण्ठमार्गगे||४५||
लिह्यान्माक्षिकसर्पिर्भ्यां क्षारमुत्पलनालजम्|
पृथक्पृथक् तथाऽम्भोजरेणुश्यामामधूकजम्||४६||
Adhikarana gudapravRutte rakte bastiH (47) · Śloka 47
గుదాగమే విశేషేణ శోణితే బస్తిరిష్యతే|
|47|
View original
गुदागमे विशेषेण शोणिते बस्तिरिष्यते|
|४७|
Adhikarana ghrANapravRutte rakte nasyam (47-49) · Śloka 49
|
ఘ్రాణగే రుధిరే శుద్ధే నావనం చానుషేచయేత్||47||
కషాయయోగాన్ పూర్వోక్తాన్ క్షీరేక్ష్వాదిరసాప్లుతాన్|
క్షీరాదీన్ససితాంస్తోయం కేవలం వా జలం హితం||48||
రసో దాడిమపుష్పాణామామ్రాస్థ్నః శాడ్వలస్య వా|
|49|
View original
|
घ्राणगे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुषेचयेत्||४७||
कषाययोगान् पूर्वोक्तान् क्षीरेक्ष्वादिरसाप्लुतान्|
क्षीरादीन्ससितांस्तोयं केवलं वा जलं हितम्||४८||
रसो दाडिमपुष्पाणामाम्रास्थ्नः शाड्वलस्य वा|
|४९|
Adhikarana pradehABya~jjanAdayaH (49) · Śloka 49
|
కల్పయేచ్ఛీతవర్గం చ ప్రదేహాభ్యంజనాదిషు||49||
View original
|
कल्पयेच्छीतवर्गं च प्रदेहाभ्यञ्जनादिषु||४९||
Adhikarana pittajvarauShadhaM kShatakShINauShadhaM ca raktapitte hitam (2) · Śloka 2
యచ్చ పిత్తజ్వరే ప్రోక్తం బహిరంతశ్చ భేషజం|
రక్తపిత్తే హితం తచ్చ క్షతక్షీణే హితం చ యత్||50||
ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత స్థానే రక్తపిత్తచికిత్సితం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||
View original
यच्च पित्तज्वरे प्रोक्तं बहिरन्तश्च भेषजम्|
रक्तपित्ते हितं तच्च क्षतक्षीणे हितं च यत्||५०||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सित स्थाने रक्तपित्तचिकित्सितं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||