4. śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

કાસચિકિત્સિતાદનન્તરં શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાયતે| સમ્બન્ધોઽત્ર નિદાન એવોક્તઃ |

Adhikarana shvAsahidhmAcikitsitAdhyAyaH shvAsacikitsitaM hidhmAsvapi kartavyam (2-1) · Śloka 1

અથાતઃ શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| શ્વાસહિધ્મા યતસ્તુલ્યહેત્વાદ્યાઃ, સાધનં તતઃ| તુલ્યમેવ|૧|

સ૦-યસ્માત્ શ્વાસહિધ્માસ્તુલ્યહેત્વાદ્યાઃ| આદિગ્રહણાત્ પ્રાગ્રૂપાદયો ગૃહ્યન્તે| નિદાને હ્યુક્તમ્ (હૃંઇ.અ.૪/૧૮)-"શ્વાસૈકહેતુપ્રાગ્રૂપસઙ્ખ્યાપ્રકૃતિસંશ્રયાઃ|" ઇતિ| તતઃ-તસ્માદ્ધેતોઃ, સાધનં- ચિકિત્સિતં, શ્વાસહિધ્મયોસ્તુલ્યમેવ વિહિતમ્|

Adhikarana tatra prathamaM svedaH (1-2) · Śloka 2

| તદાર્થં ચ પૂર્વં સ્વેદૈરુપાચરેત્||૧|| સ્નિગ્ધૈર્લવણતૈલાક્તં| |૨|

સ૦-તદાર્તં-શ્વાસહિધ્માતુરં, પૂર્વં-ઉપક્રમેભ્યઃ સર્વેભ્યોઽપિ પ્રાક્, સ્વેદૈરુપાચરેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? સ્નિગ્ધૈઃ-ન રૂક્ષૈઃ, વાતકોપભયાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? લવણાન્વિતેન તૈલેનાભ્યક્તમ્|

Adhikarana svedaPalam (2-3) · Śloka 3

કિમેવં સતિ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ તૈઃ ખેષુ ગ્રથિતઃ કફઃ| સુલીનોઽપિ વિલીનોઽસ્ય કોષ્ઠં પ્રાપ્તઃ સુનિર્હરઃ||૨|| સ્રોતસાં સ્યાન્મૃદુત્વં ચ મરુતશ્ચાનુલોમતા| |૩|

સં-તૈઃ-સ્વેદૈઃ, ખેષુ-સ્રોતઃસુ, યોઽસ્ય-શ્વાસહિધ્માવતો, ગ્રથિતઃ-પિણ્ડિતઃ, કફઃ સુલીનોઽપિ-અતિશયેન શ્લિષ્ટોઽન્ત ર્ભૂતઃ, અનયેતિકર્તવ્યતયા વિલીનોઽસ્ય કોષ્ઠં પ્રાપ્તઃ સુનિર્હરઃ સ્યાત્-સુખેન નિર્હર્તું શક્યતે| તથા, સ્રોતસાં-વાયુસ્તબ્ધાનાં, મૃદુત્વં ચ સ્યાત્| મરુતશ્ચાનુલોમતા-સ્વમાર્ગગામિત્વં સ્યાત્|

Adhikarana svinnaBojanam (3-5) · Śloka 5

| સ્વિન્નં ચ ભોજયેદન્નં સ્નિગ્ધમાનૂપજૈ રસૈઃ||૩|| દધ્યુત્તરેણ વા, દદ્યાત્તતોઽસ્મૈ વમનં મૃદુ| વિશેષાત્કાસવમથુહૃદ્ગ્રહસ્વરસાદિને||૪|| પિપ્પલીસૈન્ધવક્ષૌદ્રયુક્તં વાતાવિરોધિ યત્| |૫|

સ૦-સ્નિન્નં ચ સન્તમાતુરં સ્નિગ્ધં-શાલ્યાદિકં ન રૂક્ષં યવાદિકમ્, આનૂપજૈઃ-સૂકરાદિમાંસજૈ રસૈઃ સહ, ભોજયેત્| અથવા સ્વેદાદનન્તરમસ્મૈ-શ્વાસહિધ્માવતે, દધ્યુત્તરેણ-દધિસરેણ, વમનં મૃદુ દદ્યાત્| વિશેષેણ કાસાદિમતે વમનં દદ્યાત્| તચ્ચ વમનં પિપ્પલીસૈન્ધવક્ષૌદ્રયુક્તં વાતાવિરોધિ-વાતં ન કરોતિ, યત્તદ્દદ્યાત્|

Adhikarana vamanaPalam (5-6) · Śloka 6

| નિર્હૃતે સુખમાપ્ન્પોતિ સ કફે દુષ્ટવિગ્રહે||૫|| સ્રોતઃસુ ચ વિશુદ્ધેષુ ચરત્યવિહતોઽનિલઃ| |૬|

સ૦-નિર્હૃતે કફેઽસૌ (સઃ)-શ્વાસહિધ્માવાન્, સુખમશ્રુતે, રુઙ્ક્ષિવૃત્તેઃ| કિમ્ભૂતે કફે ? દુષ્ટો વિગ્રહઃ-શરીરં, યેન તસ્મિન્| તથા, સ્રોતઃસુ વિશુદ્ધેષુ-ઉપલેપાદિરહિતેષુ, વાયુરવિહતો-ન કેનચિદ્રુદ્ધગતિઃ, સ્રોતઃસુ ચરતિ|

Adhikarana virecanam (6-7) · Śloka 7

| ધ્માનોદાવર્તતમકે માતુલુઙ્ગામ્લવેતસૈઃ||૬|| હિઙ્ગુપીલુબિડૈર્યુક્તમન્નં સ્યાદનુલોમનમ્| સસૈન્ધવં ફાલામ્લં વા કોષ્ણં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૭||

સ૦-ધ્માનં-આનાહઃ| ઉદાવર્તઃ-શકૃદાદીનામપ્રવૃત્તિઃ| તમકઃ-શ્વાસવિશેષઃ| ધ્માનં ચોદાવર્તશ્ચ તમકશ્ચ ધ્માનોદાવર્તતમકમ્, તસ્મિન્-પ્રકૃતત્વાત્ તથાવિધે હિધ્માશ્વાસવતિ| માતુલુઙ્ગાદ્યૈસ્તથા હિઙ્ગુપીલુબિડૈર્યુક્તમન્નમનુલોમકારિ સ્યાત્| અથવા, અસ્યામવસ્થાયાં સૈન્ધવેન સહ ફલામ્લં ફલેન-વાતાનુલોમનેન બીજપૂરાદિના, અમ્લં-અમ્લીકૃતં, તથા કોષ્ણં-ઈષદુષ્ણં, વિરેચનં દદ્યાત્|

Adhikarana shodhane yuktiH (8-9) · Śloka 9

સ્રોતઃશુદ્ધ્યર્થં કિમેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ એતે હિ કફસંરુદ્ધગતિપ્રાણપ્રકોપજાઃ| તસ્માત્તન્માર્ગશુદ્ધ્યર્થમૂર્ધ્વાધઃ શોધનં હિતમ્||૮|| ઉદીર્યતે ભૃશતરં માર્ગરોધાદ્વહજ્જલમ્| યથા તથાઽનિલસ્તસ્ય માર્ગમસ્માદ્વિશોધયેત્||૯||

સ૦-યસ્માદેતે-હિધ્માશ્વાસાઃ| કફેન સંરુદ્ધા ગતિર્યસ્ય સ એવમ્, કફસંરુદ્ધગતિશ્વાસૌ પ્રાણાશ્ચ, તસ્ય પ્રકોપઃ, તતો જાતાઃ| યત એવં તસ્માદ્ધેતોસ્તન્માર્ગશુદ્ધ્યર્થં-તસ્ય પ્રાણસ્ય વાયોર્માર્ગવિશુદ્ધિનિમિત્તં, ઊર્ધ્વમધશ્ચ શોધનં હિતમ્| એતચ્ચ દૃષ્ટાન્તદ્વારેણ સ્પષ્ટયતિ-ઉદીર્યત ઇત્યાદિ| યથા માર્ગસ્ય રોધાજ્જલં વહત્ ભૃશતરં-સુતરાં, ઉદીર્યતે-વૃદ્ધિં યાતિ| તથાઽનિલઃ સ્વભાવતો વહન્ માર્ગરોધાત્-માર્ગસ્યાવરણાત્, ભૃશતરમુદીર્યતે| તસ્ય-વાયોઃ, માર્ગમસ્માત્-યથોક્તાત્કારણાત્, વિશોધયેત્|

Adhikarana shodhanenAshAntau dhUmaH kartavyaH (10) · Śloka 10

અશાન્તૌ કૃતસંશુદ્ધેર્ધૂમૈર્લીનં મલં હરેત્| |૧૦|

સ૦-પૂર્વસ્યાં ક્રિયાયાં કૃતાયામપ્યશમે સતિ, કૃતસંશુદ્ધેઃ-શ્વાસહિધ્માર્તસ્ય, લીનં-સૂક્ષ્મસ્રોતઃશ્લિષ્ટં, મલં-કફાખ્યં, ધૂમૈઃ-વક્ષ્યમાણૈઃ, હરેત્|

Adhikarana dhUmaprayogAH (10-14) · Śloka 14

| હરિદ્રાપત્રમેરણ્ડમૂલં લાક્ષાં મનઃશિલામ્||૧૦|| સદેવદાર્વલં માંસીં પિષ્ટ્વા વર્તિં પ્રકલ્પયેત્| તાં ઘૃતાક્તાં પિબેદ્ધૂમં યવાન્ વા ઘૃતસંયુતાન્||૧૧|| મધૂચ્છિષ્ટં સર્જરસં ઘૃતં વા ગુરુ વાઽગુરુ| ચન્દનં વા તથા શૃઙ્ગં વાલાન્વા સ્નાવ વા ગવામ્||૧૨|| ઋક્ષગોધકુરઙ્ગૈણચર્મશૃઙ્ગખુરાણિ વા| ગુગ્ગુલું વા મનોહ્વાં વા શાલિનિર્યાસમેવ વા||૧૩|| શલ્લકીં ગુગ્ગુલું લોહં પદ્મકં વા ઘૃતાપ્લુતમ્| |૧૪|

સ૦-હરિદ્રાદીનિ પિષ્ટ્વા જલેન વર્તિં પ્રકલ્પયેત્| તાં-વર્તિ, ઘૃતાક્તાં કૃત્વા ધૂમં પિબેત્, સામર્થ્યાદગ્નિપ્લુષ્ટામ્| અથવા યવાન્ ઘૃતાક્તાન્ ધૂમં પિબેત્| મધૂચ્છિષ્ટં-સિક્થકં, સર્જરસં ઘૃતં વા એકીકૃત્ય ધૂમં પિબેત્| અથવા, ગુરુ-શ્રેષ્ઠં, અગુરુ કૃષ્ણાગરુ, ધૂમં પિબેત્| અથવા, ચન્દનમ્ [ ધૂમં પિબેત્ ]| અથવા, ગવાં શૃઙ્ગં ધૂમં પિબેત્| અથવા, ગવાં વાલાન્-ગલકમ્બલજાનિ રોમણિ, ધૂમં પિબેત્| સ્નાવ વા-સ્નાયુ વા ગવામેવ, ધૂમં પિબેત્| રૂક્ષાદીનાં ચર્માદીનિ વા ધૂમં પિબેત્| ખુરશબ્દસ્યાર્ધર્ચાદિત્વાન્નપુંસકત્વમ્| ગુગ્ગુલું વા, અથવા મનઃ શિલાં શાલનિર્યાસં વા ધૂમં પિબેત્| શલ્લક્યાદિ ઘૃતાપ્લુતં વા|

Adhikarana svedaprayogAH (14-16) · Śloka 16

| અવશ્યં સ્વેદનીયાનામસ્વેદ્યાનામપિ ક્ષણમ્||૧૪|| સ્વેદયેત્સસિતાક્ષીરસુખોષ્ણસ્નેહસેચનૈઃ| ઉત્કારિકોપનાહૈશ્ચ સ્વેદાધ્યાયોક્તભેષજૈઃ||૧૫|| ઉરઃ કણ્ઠં ચ મૃદુભિઃ| |૧૬|

સ૦-અવશ્યં સ્વેદનીયાનાં તથાઽસ્વેદાર્હાણામપિ ક્ષણમુરઃ કણ્ઠં ચ મૃદુભિઃ સ્વેદૈઃ સ્વેદયેત્| કૈઃ ? સશર્કરાક્ષીરૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્નેહસેચનૈઃ| તથા, સ્વેદાધ્યાયે યાન્યુક્તાનિ દ્રવ્યાણિ તત્કૃતૈરુત્કારિકોપનાહૈશ્ચ સ્વેદયેત્|

Adhikarana sAme AmavidhiH (16) · Śloka 16

સામે ત્વામવિધિં ચરેત્| |૧૬|

સ૦-સામે ચ શ્વાસહિધ્માવત્યામવિધિં-લઙ્ઘનપાચનાદિકં, ચરેત્ નિરામીકરણાય|

Adhikarana shleShmauShadhAtiyoddatavAtasyauShadham (16-17) · Śloka 17

| અતિયોગોદ્ધતં વાતં દૃષ્ટ્વા પવનનાશનૈઃ||૧૬|| સ્નિગ્ધૈ રસાદ્યૈર્નાત્યુષ્ણૈરભ્યઙ્ગૈશ્ચ શમં નયેત્| |૧૭|

સ૦-અતિયોગાદ્વમનવિરેચનયોર્નરાણામુદ્ધતં વાતં દૃષ્ટ્વા પવનનાશનૈઃ સ્નિગ્ધૈ રસાદ્યૈઃ-માંસરસઘૃતક્ષીરાદિભિરાહારૈઃ, તથા કિઞ્ચિદુષ્ણૈરભ્યઙ્ગૈશ્ચ શમં નયેત્|

Adhikarana shodhanAnarhANAM shamanam kShayAdyutpannasyauShadham (17-18) · Śloka 18

| અનુત્ક્લિષ્ટકફાસ્વિન્નદુર્બલાનાં હિ શોધનાત્||૧૭|| વાયુર્લબ્ધાસ્પદો મર્મ સંશોષ્યાશુ હરેદસૂન્| કષાયલેહસ્નેહાદ્યૈસ્તેષાં સંશમયેદતઃ||૧૮||

સ૦-અનુત્ક્લિષ્ટકફાનામસ્વિન્નાનાં દુર્બલાનાં ચ શોધનાદ્ધેતોઃ પવનો લબ્ધાસ્પદઃ સન્ અન્યસ્થાનાશ્રયવશાદાસાદિત સામર્થ્યોઽત એવામન્દઃ શોષણસ્વભાવત્વાદ્ મર્મ-હૃદયાખ્યં, સંશોષ્ય શીઘ્રમસૂન્ હરેત્| તસ્માદેવંવિધાન્ હિધ્માશ્વાસવતો ન શોધયેત્| અતોઽન્યથાભૂતાંશ્ચ શોધયેદિત્યર્થાદુક્તં ભવતિ| તથા ચ તેષાં સંશોધનાદારોગ્યં સમ્પદ્યતે| અનુત્ક્લિષ્ટકફાદીનાં શોધનાયોગ્યાનાં તર્હિ કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-કષાયેત્યાદિ| યતો યસ્માત્તે સંશોધનાયોગ્યાસ્તસ્માત્તેષાં કષાયાદિભિઃ સંશમયેત્, શ્વાસહિધ્મા ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana kShayAdyutpannasyauShadham (19) · Śloka 19

ક્ષીણક્ષતાતિસારાસૃક્પિત્તદાહાનુબન્ધજાન્| મધુરસ્નિગ્ધશીતાદ્યૈર્હિધ્માશ્વાસાનુપાચરેત્||૧૯||

સ૦-ક્ષીણક્ષતાતિસારાસૃક્પિત્તદાહાનુબન્ધજાન્ હિધ્માશ્વાસાન્ મધુરાદિભિરુપક્રમેત્|

Adhikarana annapAnAni tatra rasAH (20) · Śloka 20

કુલત્થદશમૂલાનાં ક્વાથે સ્યુર્જાઙગલા રસાઃ| યૂષાશ્ચ|૨૦|

સ૦-કુલત્થદશમૂલાનાં ક્વાથે જાઙ્ગલરસા યૂષાશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana yUShAH yUShAntaram yUShAntaram (20-22) · Śloka 22

| શિગ્રુવાર્તાકકાસઘ્નવૃષમૂલકૈઃ||૨૦|| પલ્લવૈર્નિમ્બકુલકબૃહતીમાતુલુઙ્ગજૈઃ| વ્યાઘ્રીદુરાલભાશૃઙ્ગીબિલ્વમધ્યત્રિકણ્ટકૈઃ||૨૧|| સામૃતાગ્નિકુલત્થૈશ્ચ યૂષઃ સ્યાત્ક્વથિતૈર્જલે| તદ્વદ્રાસ્નાબૃહત્યાદિબલામુદ્ગૈઃ સચિત્રકૈઃ||૨૨||

સ૦-શિગ્ર્વાદિભિશ્ચ જલે ક્વથિતૈર્યૂષઃ સ્યાત્| તથૈવ રાસ્નાદિભિર્યૂષઃ સ્યાત્|

Adhikarana peyAdvayam (23) · Śloka 23

પેયા ચ ચિત્રકાજાજીશૃઙ્ગીસૌવર્ચલૈઃ કૃતા| દશમૂલેન વા કાસશ્વાસહિધ્મારુજાપહા||૨૩||

સ૦-પેયા ચ ચિત્રકાદિભિઃ કૃતાઽથવા દશમૂલેન કૃતા, સા ચ કાસદિહરા|

Adhikarana kaShAyaH peyA ca (24-25) · Śloka 25

દશમૂલશઠીરાસ્નાભાર્ગીબિલ્વર્દ્ધિપૌષ્કરૈઃ| કુલીરશૃઙ્ગીચપલાતામલક્યમૃતૌષધૈઃ||૨૪|| પિબેત્કષાયં જીર્ણેઽસ્મિન્ પેયાં તૈરેવ સાધિતામ્| |૨૫|

સ૦-દશમૂલાદિભિઃ કષાયં પિબેત્| અસ્મિન્કષાયે પરિણતે તૈરેવ-દશમૂલાદિભિઃ, સાધિતાં પેયાં હિધ્માશ્વાસી પિબેત્|

Adhikarana annaM shAlyAdi (25-26) · Śloka 26

| શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગકુલત્થભુક્||૨૫|| કાસહૃદ્ગ્રહપાર્શ્વાર્તિહિધ્માશ્વાસપ્રશાન્તયે| |૨૬|

સ૦-તથા શાલ્યાદિભુક્ સ્યાત્, કાસાદિશાન્ત્યર્થમ્|

Adhikarana yavasaktavaH (26-27) · Śloka 27

| સક્તૂન્ વાઽર્કાઙ્કુરક્ષીરભાવિતાનાં સમાક્ષિકાન્||૨૬|| યવાનાં દશમૂલાદિનિષ્ક્વાથલુલિતાન્ પિબેત્| |૨૭|

સ૦-અથવાઽર્કાઙ્કુરક્ષીરભવિતાનાં યવાનાં સમ્બન્ધિનઃ સક્તૂન્ સમાક્ષિકાન્ દશમૂલશઠીત્યાદિનિર્યૂહાન્વિતાન્ પિબેત્|

Adhikarana anne kShArAdiyojanam (27-28) · Śloka 28

| અન્ને ચ યોજયેત્ ક્ષારહિઙ્ગ્વાજ્યબિડદાડિમાન્||૨૭|| સપૌષ્કરશઠીવ્યોષમાતુલુઙ્ગામ્લવેતસાન્| |૨૮|

સ૦-અન્ને-આહારે ચ, ક્ષારાદીન્ યોજયેત્|

Adhikarana tRuShitasya dashamUlakkAthAdipAnam,tRuShitasya vArUNImaNDapAnam (28-29) · Śloka 29

| દશમૂલસ્ય વા ક્વાથમથવા દેવદારુણઃ||૨૮|| પિબેદ્વા વારુણીમણ્ડં હિધ્માશ્વાસી પિપાસિતઃ| |૨૯|

સ૦-હિધ્માશ્વાસવાન્ પિપાસિતો દશમૂલસ્ય ક્વાથં દેવદારુણો વા, અથવા વારુણીમણ્ડં પિબેત્|

Adhikarana tRuShitasya takravisheShapAnam (29-30) · Śloka 30

| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલપથ્યાજન્તુઘ્નચિત્રકૈઃ||૨૯|| કલ્કિતૈર્લેપિતે રૂઢે નિઃક્ષિપેદ્ધૃતભાજને| તક્રં માસસ્થિતં તદ્ધિ દીપનં શ્વાસકાસજિત્||૩૦||

સ૦-પિપ્પલ્યાદિભિઃ કલ્કિતૈર્લેપિતે ઘૃતભાજને રૂઢે-શુષ્કે, તક્રં નિઃક્ષિપેત્| તચ્ચ તક્રં માસસ્થિતં દીપનં શ્વાસકાસજિત્|

Adhikarana tRuShitasya surAmaNDapAnamtRuShitasya BArgIshuNThcambu pAnam tRuShitasya bAShpikAkkAthapAnam (31-32) · Śloka 32

પાઠાં મધુરસાં દારુ સરલં ચ નિશિ સ્થિતમ્| સુરામણ્ડેઽલ્પલવણં પિબેત્પ્રસૃતસમ્મિતમ્||૩૧|| ભાર્ગીશુણ્ઠ્યો સુખામ્ભોભિઃ ક્ષારં વા મરિચાન્વિતમ્ સ્વક્વાથપિષ્ટાં લુલિતાં બાષ્પિકાં પાયયેત વા||૩૨||

સ૦-પાઠાદિકં સુરામણ્ડે નિશિ સ્થિતં કિઞ્ચિલ્લવણં પ્રસૃતસમ્મિતં-પલદ્વયમાત્રં, પિબેત્| અથવા, ભાર્ગીશુણ્ઠ્યાવુષ્ણામ્બુના પિબેત્| યવક્ષારં મરિચયુક્તં વા| બાષ્પિકાં-હિઙ્ગુપત્રિકાં, હિઙ્ગુ પત્રિક્વાથેન પિષ્ટાં તેનૈવાલોડિતાં વા પાયયેત્|

Adhikarana pittakaPAnuroge hidhmAshvAse saptaparNAdisvarasau pittAnude utkArikA vAtapittAnuge kShIram vAtApittAnuge kShIrAntaram (33-36) · Śloka 36

સ્વરસઃ સપ્તપર્ણસ્ય પુષ્પાણાં વા શિશીષતઃ| હિધ્માશ્વાસે મધુકણાયુક્તઃ પિત્તકફાનુગે||૩૩|| ઉત્કારિકા તુગાકૃષ્ણામધૂલીઘૃતનાગરૈઃ| પિત્તાનુબન્ધે યોક્તવ્યા, પવને ત્વનુબન્ધિનિ||૩૪|| શ્વાવિચ્છશામિષકણાઘૃતશલ્યકશોણીતૈઃ| સુવર્ચલારસવ્યોષસર્પિર્ભિઃ સહિતં પયઃ||૩૫|| અનુ શાલ્યોદનં પેયં વાતપિત્તાનુબન્ધિનિ| ચતુર્ગુણામ્બુસિદ્ધં વા છાગં સગુડનાગરમ્||૩૬||

સ૦-સપ્તપર્ણસ્ય-અયુગ્મચ્છદસ્ય સ્વરસઃ, શિરીષાત્ પુષ્પાણાં વા સ્વરસઃ, એતૌ મધુકણાયુતૌ પિત્તકફાનુગે હિધ્માશ્વાસે સતિ પાયયેત્| પિત્તાનુબન્ધિનિ હિધ્માશ્વાસે તુગાદિભિરુત્કારિકા યોજ્યા| મધૂલી-જલજા મધુયષ્ટી, ગોધૂમવિશેષો વા| પવને પુનરનુબન્ધિનિ શ્વાવિદાદિભિરુત્કારિકા નિષ્પાદિતા યોજ્યા| હિધ્માશ્વાસે વાતપિત્તાનુબન્ધિનિ સતિ સુવર્ચલારસાદિભિઃ સિદ્ધં પયોઽનુ શાલ્યોદનં ભુક્ત્વા પશ્ચાત્ ક્ષીરં પેયમ્, ગવ્યં છાગં વા દેશસાત્મ્યાદિવશાત્| અથવા ચતુર્ગુણામ્બુસિદ્ધં વા પયશ્છાગં સગુડનાગરં પિબેત્|

Adhikarana pippalImUlAdilehaH (37) · Śloka 37

પિપ્પલીમૂલમધુકગુડગોશ્વશકૃદ્રસાન્| હિધ્માભિષ્યન્દકાસઘ્નાન્ લિહ્યાન્મધુઘૃતાન્વિતાન્||૩૭||

સ૦-પિપ્પલીમૂલાદીન્ મધુઘૃતાન્વિતાન્ સમ્મિશ્ર્ય હિધ્માભિષ્યન્દકાસઘ્નાન્ લિહ્યાત્|

Adhikarana kaPolbaNe gogajAdishakRudrasalehAH kaPolbaNe catuShpAccarmAdimaShIlehaH kaPolbaNe ashvagandhAmaShIlehaH kaPolbaNe shaThcAdilehaH kaPolbaNe pauShkarapippalIlehaH kaPolbaNe gairikAdilehaH kaPolbaNe kapitthasvarasalehaH kaPolbaNe dhAtryAdilehaH kaPolbaNe pathyAdilehaH kaPolbaNe kolAdilehaH kaPolbaNe guDAdilehaH kaPolbaNe uktaleha auShadhacUrNAnAM rasAdiBiH pAnam (38-43) · Śloka 43

ગોગજાશ્વવરાહોષ્ટ્રખરમેષાજવિડ્રસમ્| સમધ્વેકૈકશો લિહ્યાદ્બહુશ્લેષ્માઽથવા પિબેત્||૩૮|| ચતુષ્પાચ્ચર્મરોમાસ્થિખુરશૃઙ્ગોદ્ભવાં મષીમ્| તથૈવ વાજિગન્ધાયા લિહ્યાચ્છ્વાસી કફોલ્બણઃ||૩૯|| શઠીપૌષ્કરધાત્રીર્વા પૌષ્કરં વા કણાન્વિતમ્| ગૈરિકાઞ્જનકૃષ્ણા વા સ્વરસં વા કપિત્થજમ્||૪૦|| રસેન વા કપિત્થસ્ય ધાત્રીસૈન્ધવપિપ્પલીઃ| ઘૃતક્ષૌદ્રેણ વા પથ્યાવિડઙ્ગોષણપિપ્પલીઃ||૪૧|| કોલલાજામલદ્રાક્ષાપિપ્પલીનાગરાણિ વા| ગુડતૈલનિશાદ્રાક્ષાકણારાસ્નોષણાનિ વા||૪૨|| પિબેદ્રસામ્બુમદ્યામ્લૈર્લેહૌષધરજાંસિ વા| |૪૩|

સ૦-ગોગજાદીનાં શકૃદ્રસં બહુકફઃ સમાક્ષિકમેકૈકશો લિહ્યાત્, અથવા પિબેત્| અથવા, ચતુષ્પદાં ચર્માદિજાં મષીં પિબેત્| શ્વાસી કફાધિકોઽશ્વગન્ધાયાશ્ચ મષીં તદ્વત્-મધુના, લિહ્યાત્| શઠીપૌષ્કરાદિણ્ વા મધુના લિહ્યાત્| પૌષ્કરં સકણં વા લિહ્યાત્| ગૈરિકાદીન્ વા લિહ્યાત્, કપિત્થજં સ્વરસં વા| કપિત્થસ્વરસેન ધાત્ર્યાદીન્ લિહ્યાત્| પથ્યાવિડઙ્ગાદીન્ ઘૃતક્ષૌદ્રેણ વા લિહ્યાત્| કોલાદીન્ વા પૂર્વવલ્લિહ્યાત્, ગુડાદીન્ વા| અથવા, લેહસ્ય-અગસ્ત્યાદેઃ, ઔષધાનાં ચૂર્ણાનિ માંસરસાદિભિઃ પિબેત્|

Adhikarana jIvantyAdikaM dviguNasharkaraM cUrNam (43-45) · Śloka 45

| જીવન્તીમુસ્તસુરસત્વગેલાદ્વયપૌષ્કરમ્||૪૩|| ચણ્ડાતામલકીલોહભાર્ગીનાગરવાલકમ્| કર્કટાખ્યાશઠીકૃષ્ણાનાગકેસરચોરકમ્||૪૪|| ઉપયુક્તં યથાકામં ચૂર્ણં દ્વિગુણશર્કરમ્| પાર્શ્વરુગ્જ્વરકાસઘ્નં હિધ્માશ્વાસહરં પરમ્||૪૫||

સ૦-જીવન્ત્યાદિકં ચૂર્ણં ભુક્તં પાર્શ્વરુગાદિઘ્નં સુષ્ઠુ હિધ્માદિહરમ્| લોહં-અગુરુ|

Adhikarana shaThyAdikaM aShTaguNasharkaraM cURnam (46) · Śloka 46

શઠીતામલકીભાર્ઙ્ગીચણ્ડાવાલકપૌષ્કરમ્| શર્કરાષ્ટગુણં ચૂર્ણં હિધ્માશ્વાસહરં પરમ્||૪૬||

સ૦-શઠ્યાદિકં ચૂર્ણં પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana nasyAni guDanAgaranasyam (47) · Śloka 47

તુલ્યં ગુડં નાગરં ચ ભક્ષ્યેન્નાવયેત વા| |૪૭|

સ૦-તુલ્યાં સગુડશુણ્ઠીં ચ ભક્ષયેત્ નસ્યં વા દદ્યાત્|

Adhikarana lashunamUlAdinasyacatuShkam makShikAviShThAdinasyatrayam stanyasiddaM ghRutam kShIram virecanauShadhasiddaM ghRutam (47-50) · Śloka 50

| લશુનસ્ય પલાણ્ડોર્વા મૂલં ગૃઞ્જનકસ્ય વા||૪૭|| ચન્દનાદ્વા રસં દદ્યાન્નારીક્ષીરેણ નાવનમ્| સ્તન્યેન મક્ષિકાવિષ્ઠામલક્તકરસેન વા||૪૮|| સસૈન્ધવં ઘૃતાચ્છં વા, સિદ્ધં સ્તન્યેન વા ઘૃતમ્| કલ્કિતૈર્મધુરદ્રવ્યૈસ્તત્પિબેન્નાવયેત વા||૪૯|| સકૃદુષ્ણં સકૃચ્છીતં વ્યત્યાસાત્ સસિતામધુ| તદ્વત્પયસ્તથા સિદ્ધમધોભાગૌષધૈર્ઘૃતમ્||૫૦||

સ૦-લશુનાદીનાં મૂલં પિષ્ટ્વા નારીક્ષીરેણ પૃથક્ પૃથક્ નાવનં ચ સ્યાત્ હિધ્માશ્વાસાર્તાય| ચન્દનાદ્વા રસં નારીક્ષીરેણ સહ નસ્યં દદ્યાત્| મક્ષિકાવિષ્ઠાં સ્તન્યેન સહ નસ્યં દદ્યાત્, અલક્તકરસેન વા|

Adhikarana kaNAdighRutam jIvanIyaghRutam (51-52) · Śloka 52

કણાસૌવર્ચલક્ષારવયસ્થાહિઙ્ગુચોરકૈઃ| સકાયસ્થૈર્ઘૃતં મસ્તુદશમૂલરસે પચેત્||૫૧|| તત્પિબેજ્જીવનીયૈર્વા લિહ્યાત્સમધુ સાધિતમ્| |૫૨|

સ૦-કણાદિભિઃ કલ્કૈર્મસ્તુદશમૂલરસે સ્નેહપાનવિધ્યુક્તપરિભાષામાશ્રિત્ય ઘૃતં પક્ત્વા હિધ્માશ્વાસાર્તઃ પિબેત્| જીવનીયૈર્વા દ્રવ્યૈઃ કલ્કૈર્ઘૃતં પક્ત્વા સમાક્ષિકં લિહ્યાત્-ન પિબેત્| વિષયભેદાદેવં કાર્યમ્| અથવા, વસ્તુસ્વભાવાદેકસ્મિન્નપિ વિષયે કણાદિભિઃ પક્વં ઘૃતં પીતં હિધ્માશ્વાસાર્તાનામારોગ્યાય, જીવનીયૈઃ પુનઃ કલ્કૈઃ પક્વં ઘૃતં લીઢં તેષામારોગ્યાયેતિ|

Adhikarana tejovatyAdighRutam (52-55) · Śloka 55

| તેજોવત્યભયા કુષ્ઠં પિપ્પલી કટુરોહિણી||૫૨|| ભૂતીકં પૌષ્કરં મૂલં પલાશશ્ચિત્રકઃ શઠી| પટુદ્વયં તામલકી જીવન્તી બિલ્વપેશિકા||૫૩|| વચા પત્રં ચ તાલીસં કર્ષાંશૈસ્તૈર્વિપાચયેત્| હિઙ્ગુપાદૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પીતમાશુ નિહન્તિ તત્||૫૪|| શાખાનિલાર્શોગ્રહણીહિધ્માહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| |૫૫|

સ૦-તેજોવત્યાદિભિઃ કલ્કૈઃ કર્ષાંશૈર્હિઙ્ગુપાદૈર્હિઙ્ગુનઃ પાદઃ-ચતુર્થાંશો, યેષાં તૈરેવંવિધૈર્ઘૃતં પચેત્| તત્પીતં દુષ્ટકફાવૃતસ્રોતસાં પ્રમાથિતયા તેષાં વિવૃતત્વમુત્પાદયન્ શાખાનિલાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana ardhAMshakShAraghRutam ardhAMshalavaNaghRutam dhAnvantarAdighRutacatuShkasyAtideshaH (55-56) · Śloka 56

| અર્ધાંશેન પિબેત્સર્પિઃ ક્ષારેણ પટુનાઽથવા||૫૫|| ધાન્વન્તરં વૃષઘૃતં દાધિકં હપુષાદિ વા| |૫૬|

સ૦-ધાન્વન્તરાદિઘૃતસ્યાર્ધાંશેન ક્ષારેણ, અથવા પટુના-લવણેન ચાર્ધાંશેન, સર્પિઃ પિબેત્| ધાન્વન્તરં-પ્રમેહોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૧૨/૧૯)| વૃષઘૃતં-રક્તપિત્તોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૨/૪૦)| દાધિકં-ગુલ્મોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૧૪/૧૩)| હપુષાદિકં-ઉદરોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૧૫/૨૨)|

Adhikarana cittakShoBaNamauShadham (56-57) · Śloka 57

| શીતામ્બુસેકઃ સહસા ત્રાસવિક્ષેપભીશુચઃ||૫૬|| હર્ષેર્ષ્યોચ્છ્વાસરોધાશ્ચ હિતં કીટૈશ્ચ દંશનમ્| |૫૭|

સ૦-સહસા-ઝટિત્યેવાજ્ઞાતસઙ્કેતસ્યૈવ, હિધ્માશ્વાસાર્તસ્ય શીતામ્બુના સેકો હિતઃ| ત્રાસઃ-ચિત્તસ્યોદ્વેગકૃત્કર્મ, વિક્ષેપઃ-અવધૂનનમ્, ભીઃ-ભયમ્, શુક્-શોકશ્ચેતસઃ સન્તાપઃ, ત્રાસાદયશ્ચતસ્રસ્તામસગુણોદ્ભવાઃ, ઈર્ષ્યા-અસૂયા પરગુણાસહિષ્ણુતા, ઇયં રજોગુણોદયા, તથા ઉચ્છ્વાસસ્ય રોધઃ, એતે ચ સર્વે હિધ્માશ્વાસાર્તાય હિતાઃ| તથા, કીટૈઃ-પિપીલિકાદિભિઃ, તસ્મિન્ દંશનં હિતમ્, વાતવેગવિઘાતાય|

Adhikarana anuktasaMgrAhArthaM sAmAnya cikitsA (57-59) · Śloka 59

એવં હિધ્માશ્વાસાનાં વિશેષેણ ચિકિત્સામુક્ત્વા સામાન્યેનાહ યત્કિઞ્ચિત્કફવાતઘ્નમુષ્ણં વાતાનુલોમનમ્||૫૭|| તત્સેવ્યં પ્રાયશો યચ્ચ સુતરાં મારુતાપહમ્| |૫૯|

સ૦-યત્કિઞ્ચિત્-આહારવિહારૌષધાદિકં, કફવાતૌ-પૃથક્ સહિતૌ વા, નિહન્તિ તત્કફવાતઘ્નમ્| તથા, ઉષ્ણં-ન-શીતમ્| કફવાતઘ્નં હિ પ્રાયેણોષ્ણમેવ ભવતિ| ઉષ્ણમિતિ યદિહ કૃતં તદતિશયેનોષ્ણં ન ત્વીષદુષ્ણમિતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| તથા, વાતાનુલોમનં કફવાતઘ્નત્વેનૈવ વાતાનુલોમનકારિત્વે લબ્ધે પ્રાધાન્યેન વાતપ્રતિપક્ષેણ સ્નિગ્ધેન યદ્યુક્તં તદ્ધિધ્માશ્વાસાર્તૈઃ કફવાતઘ્નમધિકોષ્ણં સેવ્યમિતિ પ્રતિપાદનાયેતિ| અત એવાહ-પ્રાયશ ઇત્યાદિ| પ્રાયશો-બાહુલ્યેન, યત્ સુતરાં મારુતશમનં તત્ હિધ્માશ્વાસાર્તૈઃ સેવ્યમ્|

Adhikarana shamanabRuMhaNaiScopacAraH (58-59) · Śloka 59

કિમિત્યેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ- | સર્વેષાં બૃંહણે હ્યલ્પઃ શક્યશ્ચ પ્રાયશો ભવેત્||૫૮|| નાત્યર્થં શમનેઽપાયો ભૃશોઽશક્યશ્ચ કર્ષણે| શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચાતો ભૂયિષ્ઠં તાનુપાચરેત્||૫૯||

સ૦-સર્વેષાં-હિધ્માશ્વાસાર્તાનાં, હિ-યસ્માત્, બૃંહણે વિધીયમાને કદાચિદ્દૈવવશાત્ યોઽપાયો-રોગાધિક્યમન્યરોગપ્રાદુર્ભાવો વા, ભવેત્ સ પ્રાયશોઽલ્પસ્તથા શક્યઃ-સાધયિતું સુખસાધ્યઃ| તથા, તેષાં, શમને ભેષજાદૌ ક્રિયમાણેઽપાયો યદિ દૈવાત્સ્યાત્ સ નાત્યર્થં-નાતિશયેન| કિં તર્હિ ? મધ્યમયા વૃત્ત્યા| હિધ્માશ્વાસશાન્ત્યર્થં કર્ષણે ભેષજાદૌ ક્રિયમાણે યોઽપાયો જાયતે સ ભૃશો-દુઃસહઃ, અત એવાશક્યઃ-સાધયિતું ન શક્યતે| યત એવં કર્ષણે ભૃશોઽશક્યશ્ચાપયો ભવતિ| અતઃ-અસ્માત્કારણાત્, તાન્-હિધ્માશ્વાસાન્, ભૂયિષ્ઠં-બાહુલ્યેન, શમનૈર્ભેષજૈસ્તથા બૃંહણૈરુપાચરેત્|

Adhikarana kAsAdInAmanyonyaBeShajam (4) · Śloka 4

અધુના કાસાદીનાં પઞ્ચાનામપ્યેષાં સામાન્યેન ચિકિત્સિતં વક્તુમાહ કાસશ્વાસક્ષયચ્છર્દિહિધ્માશ્ચાન્યોન્યભેષજૈઃ| ૫૯ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

સ૦-કાસોક્તૈર્ભેષજૈઃ શ્વાસાદીનુપાચરેત્| શ્વાસાદ્યુક્તૈઃ કાસાનુપાચરેત્| એવં પરસ્પરં સર્વૈર્યથોક્તૈર્ભેષજૈઃ સર્વાનેતાનુપાચરેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૪||