4. śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana shvAsahidhmAcikitsitAdhyAyaH shvAsacikitsitaM hidhmAsvapi kartavyam (2-1) · Śloka 1

અથાતઃ શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| શ્વાસહિધ્મા યતસ્તુલ્યહેત્વાદ્યાઃ, સાધનં તતઃ| તુલ્યમેવ|૧|

Adhikarana tatra prathamaM svedaH (1-2) · Śloka 2

| તદાર્થં ચ પૂર્વં સ્વેદૈરુપાચરેત્||૧|| સ્નિગ્ધૈર્લવણતૈલાક્તં| |૨|

Adhikarana svedaPalam (2-3) · Śloka 3

કિમેવં સતિ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ તૈઃ ખેષુ ગ્રથિતઃ કફઃ| સુલીનોઽપિ વિલીનોઽસ્ય કોષ્ઠં પ્રાપ્તઃ સુનિર્હરઃ||૨|| સ્રોતસાં સ્યાન્મૃદુત્વં ચ મરુતશ્ચાનુલોમતા| |૩|

Adhikarana svinnaBojanam (3-5) · Śloka 5

| સ્વિન્નં ચ ભોજયેદન્નં સ્નિગ્ધમાનૂપજૈ રસૈઃ||૩|| દધ્યુત્તરેણ વા, દદ્યાત્તતોઽસ્મૈ વમનં મૃદુ| વિશેષાત્કાસવમથુહૃદ્ગ્રહસ્વરસાદિને||૪|| પિપ્પલીસૈન્ધવક્ષૌદ્રયુક્તં વાતાવિરોધિ યત્| |૫|

Adhikarana vamanaPalam (5-6) · Śloka 6

| નિર્હૃતે સુખમાપ્ન્પોતિ સ કફે દુષ્ટવિગ્રહે||૫|| સ્રોતઃસુ ચ વિશુદ્ધેષુ ચરત્યવિહતોઽનિલઃ| |૬|

Adhikarana virecanam (6-7) · Śloka 7

| ધ્માનોદાવર્તતમકે માતુલુઙ્ગામ્લવેતસૈઃ||૬|| હિઙ્ગુપીલુબિડૈર્યુક્તમન્નં સ્યાદનુલોમનમ્| સસૈન્ધવં ફાલામ્લં વા કોષ્ણં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૭||

Adhikarana shodhane yuktiH (8-9) · Śloka 9

સ્રોતઃશુદ્ધ્યર્થં કિમેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ એતે હિ કફસંરુદ્ધગતિપ્રાણપ્રકોપજાઃ| તસ્માત્તન્માર્ગશુદ્ધ્યર્થમૂર્ધ્વાધઃ શોધનં હિતમ્||૮|| ઉદીર્યતે ભૃશતરં માર્ગરોધાદ્વહજ્જલમ્| યથા તથાઽનિલસ્તસ્ય માર્ગમસ્માદ્વિશોધયેત્||૯||

Adhikarana shodhanenAshAntau dhUmaH kartavyaH (10) · Śloka 10

અશાન્તૌ કૃતસંશુદ્ધેર્ધૂમૈર્લીનં મલં હરેત્| |૧૦|

Adhikarana dhUmaprayogAH (10-14) · Śloka 14

| હરિદ્રાપત્રમેરણ્ડમૂલં લાક્ષાં મનઃશિલામ્||૧૦|| સદેવદાર્વલં માંસીં પિષ્ટ્વા વર્તિં પ્રકલ્પયેત્| તાં ઘૃતાક્તાં પિબેદ્ધૂમં યવાન્ વા ઘૃતસંયુતાન્||૧૧|| મધૂચ્છિષ્ટં સર્જરસં ઘૃતં વા ગુરુ વાઽગુરુ| ચન્દનં વા તથા શૃઙ્ગં વાલાન્વા સ્નાવ વા ગવામ્||૧૨|| ઋક્ષગોધકુરઙ્ગૈણચર્મશૃઙ્ગખુરાણિ વા| ગુગ્ગુલું વા મનોહ્વાં વા શાલિનિર્યાસમેવ વા||૧૩|| શલ્લકીં ગુગ્ગુલું લોહં પદ્મકં વા ઘૃતાપ્લુતમ્| |૧૪|

Adhikarana svedaprayogAH (14-16) · Śloka 16

| અવશ્યં સ્વેદનીયાનામસ્વેદ્યાનામપિ ક્ષણમ્||૧૪|| સ્વેદયેત્સસિતાક્ષીરસુખોષ્ણસ્નેહસેચનૈઃ| ઉત્કારિકોપનાહૈશ્ચ સ્વેદાધ્યાયોક્તભેષજૈઃ||૧૫|| ઉરઃ કણ્ઠં ચ મૃદુભિઃ| |૧૬|

Adhikarana sAme AmavidhiH (16) · Śloka 16

સામે ત્વામવિધિં ચરેત્| |૧૬|

Adhikarana shleShmauShadhAtiyoddatavAtasyauShadham (16-17) · Śloka 17

| અતિયોગોદ્ધતં વાતં દૃષ્ટ્વા પવનનાશનૈઃ||૧૬|| સ્નિગ્ધૈ રસાદ્યૈર્નાત્યુષ્ણૈરભ્યઙ્ગૈશ્ચ શમં નયેત્| |૧૭|

Adhikarana shodhanAnarhANAM shamanam kShayAdyutpannasyauShadham (17-18) · Śloka 18

| અનુત્ક્લિષ્ટકફાસ્વિન્નદુર્બલાનાં હિ શોધનાત્||૧૭|| વાયુર્લબ્ધાસ્પદો મર્મ સંશોષ્યાશુ હરેદસૂન્| કષાયલેહસ્નેહાદ્યૈસ્તેષાં સંશમયેદતઃ||૧૮||

Adhikarana kShayAdyutpannasyauShadham (19) · Śloka 19

ક્ષીણક્ષતાતિસારાસૃક્પિત્તદાહાનુબન્ધજાન્| મધુરસ્નિગ્ધશીતાદ્યૈર્હિધ્માશ્વાસાનુપાચરેત્||૧૯||

Adhikarana annapAnAni tatra rasAH (20) · Śloka 20

કુલત્થદશમૂલાનાં ક્વાથે સ્યુર્જાઙગલા રસાઃ| યૂષાશ્ચ|૨૦|

Adhikarana yUShAH yUShAntaram yUShAntaram (20-22) · Śloka 22

| શિગ્રુવાર્તાકકાસઘ્નવૃષમૂલકૈઃ||૨૦|| પલ્લવૈર્નિમ્બકુલકબૃહતીમાતુલુઙ્ગજૈઃ| વ્યાઘ્રીદુરાલભાશૃઙ્ગીબિલ્વમધ્યત્રિકણ્ટકૈઃ||૨૧|| સામૃતાગ્નિકુલત્થૈશ્ચ યૂષઃ સ્યાત્ક્વથિતૈર્જલે| તદ્વદ્રાસ્નાબૃહત્યાદિબલામુદ્ગૈઃ સચિત્રકૈઃ||૨૨||

Adhikarana peyAdvayam (23) · Śloka 23

પેયા ચ ચિત્રકાજાજીશૃઙ્ગીસૌવર્ચલૈઃ કૃતા| દશમૂલેન વા કાસશ્વાસહિધ્મારુજાપહા||૨૩||

Adhikarana kaShAyaH peyA ca (24-25) · Śloka 25

દશમૂલશઠીરાસ્નાભાર્ગીબિલ્વર્દ્ધિપૌષ્કરૈઃ| કુલીરશૃઙ્ગીચપલાતામલક્યમૃતૌષધૈઃ||૨૪|| પિબેત્કષાયં જીર્ણેઽસ્મિન્ પેયાં તૈરેવ સાધિતામ્| |૨૫|

Adhikarana annaM shAlyAdi (25-26) · Śloka 26

| શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગકુલત્થભુક્||૨૫|| કાસહૃદ્ગ્રહપાર્શ્વાર્તિહિધ્માશ્વાસપ્રશાન્તયે| |૨૬|

Adhikarana yavasaktavaH (26-27) · Śloka 27

| સક્તૂન્ વાઽર્કાઙ્કુરક્ષીરભાવિતાનાં સમાક્ષિકાન્||૨૬|| યવાનાં દશમૂલાદિનિષ્ક્વાથલુલિતાન્ પિબેત્| |૨૭|

Adhikarana anne kShArAdiyojanam (27-28) · Śloka 28

| અન્ને ચ યોજયેત્ ક્ષારહિઙ્ગ્વાજ્યબિડદાડિમાન્||૨૭|| સપૌષ્કરશઠીવ્યોષમાતુલુઙ્ગામ્લવેતસાન્| |૨૮|

Adhikarana tRuShitasya dashamUlakkAthAdipAnam,tRuShitasya vArUNImaNDapAnam (28-29) · Śloka 29

| દશમૂલસ્ય વા ક્વાથમથવા દેવદારુણઃ||૨૮|| પિબેદ્વા વારુણીમણ્ડં હિધ્માશ્વાસી પિપાસિતઃ| |૨૯|

Adhikarana tRuShitasya takravisheShapAnam (29-30) · Śloka 30

| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલપથ્યાજન્તુઘ્નચિત્રકૈઃ||૨૯|| કલ્કિતૈર્લેપિતે રૂઢે નિઃક્ષિપેદ્ધૃતભાજને| તક્રં માસસ્થિતં તદ્ધિ દીપનં શ્વાસકાસજિત્||૩૦||

Adhikarana tRuShitasya surAmaNDapAnamtRuShitasya BArgIshuNThcambu pAnam tRuShitasya bAShpikAkkAthapAnam (31-32) · Śloka 32

પાઠાં મધુરસાં દારુ સરલં ચ નિશિ સ્થિતમ્| સુરામણ્ડેઽલ્પલવણં પિબેત્પ્રસૃતસમ્મિતમ્||૩૧|| ભાર્ગીશુણ્ઠ્યો સુખામ્ભોભિઃ ક્ષારં વા મરિચાન્વિતમ્ સ્વક્વાથપિષ્ટાં લુલિતાં બાષ્પિકાં પાયયેત વા||૩૨||

Adhikarana pittakaPAnuroge hidhmAshvAse saptaparNAdisvarasau pittAnude utkArikA vAtapittAnuge kShIram vAtApittAnuge kShIrAntaram (33-36) · Śloka 36

સ્વરસઃ સપ્તપર્ણસ્ય પુષ્પાણાં વા શિશીષતઃ| હિધ્માશ્વાસે મધુકણાયુક્તઃ પિત્તકફાનુગે||૩૩|| ઉત્કારિકા તુગાકૃષ્ણામધૂલીઘૃતનાગરૈઃ| પિત્તાનુબન્ધે યોક્તવ્યા, પવને ત્વનુબન્ધિનિ||૩૪|| શ્વાવિચ્છશામિષકણાઘૃતશલ્યકશોણીતૈઃ| સુવર્ચલારસવ્યોષસર્પિર્ભિઃ સહિતં પયઃ||૩૫|| અનુ શાલ્યોદનં પેયં વાતપિત્તાનુબન્ધિનિ| ચતુર્ગુણામ્બુસિદ્ધં વા છાગં સગુડનાગરમ્||૩૬||

Adhikarana pippalImUlAdilehaH (37) · Śloka 37

પિપ્પલીમૂલમધુકગુડગોશ્વશકૃદ્રસાન્| હિધ્માભિષ્યન્દકાસઘ્નાન્ લિહ્યાન્મધુઘૃતાન્વિતાન્||૩૭||

Adhikarana kaPolbaNe gogajAdishakRudrasalehAH kaPolbaNe catuShpAccarmAdimaShIlehaH kaPolbaNe ashvagandhAmaShIlehaH kaPolbaNe shaThcAdilehaH kaPolbaNe pauShkarapippalIlehaH kaPolbaNe gairikAdilehaH kaPolbaNe kapitthasvarasalehaH kaPolbaNe dhAtryAdilehaH kaPolbaNe pathyAdilehaH kaPolbaNe kolAdilehaH kaPolbaNe guDAdilehaH kaPolbaNe uktaleha auShadhacUrNAnAM rasAdiBiH pAnam (38-43) · Śloka 43

ગોગજાશ્વવરાહોષ્ટ્રખરમેષાજવિડ્રસમ્| સમધ્વેકૈકશો લિહ્યાદ્બહુશ્લેષ્માઽથવા પિબેત્||૩૮|| ચતુષ્પાચ્ચર્મરોમાસ્થિખુરશૃઙ્ગોદ્ભવાં મષીમ્| તથૈવ વાજિગન્ધાયા લિહ્યાચ્છ્વાસી કફોલ્બણઃ||૩૯|| શઠીપૌષ્કરધાત્રીર્વા પૌષ્કરં વા કણાન્વિતમ્| ગૈરિકાઞ્જનકૃષ્ણા વા સ્વરસં વા કપિત્થજમ્||૪૦|| રસેન વા કપિત્થસ્ય ધાત્રીસૈન્ધવપિપ્પલીઃ| ઘૃતક્ષૌદ્રેણ વા પથ્યાવિડઙ્ગોષણપિપ્પલીઃ||૪૧|| કોલલાજામલદ્રાક્ષાપિપ્પલીનાગરાણિ વા| ગુડતૈલનિશાદ્રાક્ષાકણારાસ્નોષણાનિ વા||૪૨|| પિબેદ્રસામ્બુમદ્યામ્લૈર્લેહૌષધરજાંસિ વા| |૪૩|

Adhikarana jIvantyAdikaM dviguNasharkaraM cUrNam (43-45) · Śloka 45

| જીવન્તીમુસ્તસુરસત્વગેલાદ્વયપૌષ્કરમ્||૪૩|| ચણ્ડાતામલકીલોહભાર્ગીનાગરવાલકમ્| કર્કટાખ્યાશઠીકૃષ્ણાનાગકેસરચોરકમ્||૪૪|| ઉપયુક્તં યથાકામં ચૂર્ણં દ્વિગુણશર્કરમ્| પાર્શ્વરુગ્જ્વરકાસઘ્નં હિધ્માશ્વાસહરં પરમ્||૪૫||

Adhikarana shaThyAdikaM aShTaguNasharkaraM cURnam (46) · Śloka 46

શઠીતામલકીભાર્ઙ્ગીચણ્ડાવાલકપૌષ્કરમ્| શર્કરાષ્ટગુણં ચૂર્ણં હિધ્માશ્વાસહરં પરમ્||૪૬||

Adhikarana nasyAni guDanAgaranasyam (47) · Śloka 47

તુલ્યં ગુડં નાગરં ચ ભક્ષ્યેન્નાવયેત વા| |૪૭|

Adhikarana lashunamUlAdinasyacatuShkam makShikAviShThAdinasyatrayam stanyasiddaM ghRutam kShIram virecanauShadhasiddaM ghRutam (47-50) · Śloka 50

| લશુનસ્ય પલાણ્ડોર્વા મૂલં ગૃઞ્જનકસ્ય વા||૪૭|| ચન્દનાદ્વા રસં દદ્યાન્નારીક્ષીરેણ નાવનમ્| સ્તન્યેન મક્ષિકાવિષ્ઠામલક્તકરસેન વા||૪૮|| સસૈન્ધવં ઘૃતાચ્છં વા, સિદ્ધં સ્તન્યેન વા ઘૃતમ્| કલ્કિતૈર્મધુરદ્રવ્યૈસ્તત્પિબેન્નાવયેત વા||૪૯|| સકૃદુષ્ણં સકૃચ્છીતં વ્યત્યાસાત્ સસિતામધુ| તદ્વત્પયસ્તથા સિદ્ધમધોભાગૌષધૈર્ઘૃતમ્||૫૦||

Adhikarana kaNAdighRutam jIvanIyaghRutam (51-52) · Śloka 52

કણાસૌવર્ચલક્ષારવયસ્થાહિઙ્ગુચોરકૈઃ| સકાયસ્થૈર્ઘૃતં મસ્તુદશમૂલરસે પચેત્||૫૧|| તત્પિબેજ્જીવનીયૈર્વા લિહ્યાત્સમધુ સાધિતમ્| |૫૨|

Adhikarana tejovatyAdighRutam (52-55) · Śloka 55

| તેજોવત્યભયા કુષ્ઠં પિપ્પલી કટુરોહિણી||૫૨|| ભૂતીકં પૌષ્કરં મૂલં પલાશશ્ચિત્રકઃ શઠી| પટુદ્વયં તામલકી જીવન્તી બિલ્વપેશિકા||૫૩|| વચા પત્રં ચ તાલીસં કર્ષાંશૈસ્તૈર્વિપાચયેત્| હિઙ્ગુપાદૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પીતમાશુ નિહન્તિ તત્||૫૪|| શાખાનિલાર્શોગ્રહણીહિધ્માહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| |૫૫|

Adhikarana ardhAMshakShAraghRutam ardhAMshalavaNaghRutam dhAnvantarAdighRutacatuShkasyAtideshaH (55-56) · Śloka 56

| અર્ધાંશેન પિબેત્સર્પિઃ ક્ષારેણ પટુનાઽથવા||૫૫|| ધાન્વન્તરં વૃષઘૃતં દાધિકં હપુષાદિ વા| |૫૬|

Adhikarana cittakShoBaNamauShadham (56-57) · Śloka 57

| શીતામ્બુસેકઃ સહસા ત્રાસવિક્ષેપભીશુચઃ||૫૬|| હર્ષેર્ષ્યોચ્છ્વાસરોધાશ્ચ હિતં કીટૈશ્ચ દંશનમ્| |૫૭|

Adhikarana anuktasaMgrAhArthaM sAmAnya cikitsA (57-59) · Śloka 59

એવં હિધ્માશ્વાસાનાં વિશેષેણ ચિકિત્સામુક્ત્વા સામાન્યેનાહ યત્કિઞ્ચિત્કફવાતઘ્નમુષ્ણં વાતાનુલોમનમ્||૫૭|| તત્સેવ્યં પ્રાયશો યચ્ચ સુતરાં મારુતાપહમ્| |૫૯|

Adhikarana shamanabRuMhaNaiScopacAraH (58-59) · Śloka 59

કિમિત્યેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ- | સર્વેષાં બૃંહણે હ્યલ્પઃ શક્યશ્ચ પ્રાયશો ભવેત્||૫૮|| નાત્યર્થં શમનેઽપાયો ભૃશોઽશક્યશ્ચ કર્ષણે| શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચાતો ભૂયિષ્ઠં તાનુપાચરેત્||૫૯||

Adhikarana kAsAdInAmanyonyaBeShajam (4) · Śloka 4

અધુના કાસાદીનાં પઞ્ચાનામપ્યેષાં સામાન્યેન ચિકિત્સિતં વક્તુમાહ કાસશ્વાસક્ષયચ્છર્દિહિધ્માશ્ચાન્યોન્યભેષજૈઃ| ૫૯ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||