4. śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

kāsacikitsitādanantaraṁ śvāsahidhmācikitsitaṁ vyākhyāyatē| sambandhō'tra nidāna ēvōktaḥ |

Adhikarana shvAsahidhmAcikitsitAdhyAyaH shvAsacikitsitaM hidhmAsvapi kartavyam (2-1) · Śloka 1

athātaḥ śvāsahidhmācikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| śvāsahidhmā yatastulyahētvādyāḥ, sādhanaṁ tataḥ| tulyamēva|1|

sa0-yasmāt śvāsahidhmāstulyahētvādyāḥ| ādigrahaṇāt prāgrūpādayō gr̥hyantē| nidānē hyuktam (hr̥.ni.a.4/18)-"śvāsaikahētuprāgrūpasaṅkhyāprakr̥tisaṁśrayāḥ|" iti| tataḥ-tasmāddhētōḥ, sādhanaṁ- cikitsitaṁ, śvāsahidhmayōstulyamēva vihitam|

Adhikarana tatra prathamaM svedaH (1-2) · Śloka 2

| tadārthaṁ ca pūrvaṁ svēdairupācarēt||1|| snigdhairlavaṇatailāktaṁ| |2|

sa0-tadārtaṁ-śvāsahidhmāturaṁ, pūrvaṁ-upakramēbhyaḥ sarvēbhyō'pi prāk, svēdairupācarēt| kimbhūtaiḥ ? snigdhaiḥ-na rūkṣaiḥ, vātakōpabhayāt| kimbhūtam ? lavaṇānvitēna tailēnābhyaktam|

Adhikarana svedaPalam (2-3) · Śloka 3

kimēvaṁ sati syāt ? ityāha taiḥ khēṣu grathitaḥ kaphaḥ| sulīnō'pi vilīnō'sya kōṣṭhaṁ prāptaḥ sunirharaḥ||2|| srōtasāṁ syānmr̥dutvaṁ ca marutaścānulōmatā| |3|

saṁ-taiḥ-svēdaiḥ, khēṣu-srōtaḥsu, yō'sya-śvāsahidhmāvatō, grathitaḥ-piṇḍitaḥ, kaphaḥ sulīnō'pi-atiśayēna śliṣṭō'nta rbhūtaḥ, anayētikartavyatayā vilīnō'sya kōṣṭhaṁ prāptaḥ sunirharaḥ syāt-sukhēna nirhartuṁ śakyatē| tathā, srōtasāṁ-vāyustabdhānāṁ, mr̥dutvaṁ ca syāt| marutaścānulōmatā-svamārgagāmitvaṁ syāt|

Adhikarana svinnaBojanam (3-5) · Śloka 5

| svinnaṁ ca bhōjayēdannaṁ snigdhamānūpajai rasaiḥ||3|| dadhyuttarēṇa vā, dadyāttatō'smai vamanaṁ mr̥du| viśēṣātkāsavamathuhr̥dgrahasvarasādinē||4|| pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṁ vātāvirōdhi yat| |5|

sa0-sninnaṁ ca santamāturaṁ snigdhaṁ-śālyādikaṁ na rūkṣaṁ yavādikam, ānūpajaiḥ-sūkarādimāṁsajai rasaiḥ saha, bhōjayēt| athavā svēdādanantaramasmai-śvāsahidhmāvatē, dadhyuttarēṇa-dadhisarēṇa, vamanaṁ mr̥du dadyāt| viśēṣēṇa kāsādimatē vamanaṁ dadyāt| tacca vamanaṁ pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṁ vātāvirōdhi-vātaṁ na karōti, yattaddadyāt|

Adhikarana vamanaPalam (5-6) · Śloka 6

| nirhr̥tē sukhamāpnpōti sa kaphē duṣṭavigrahē||5|| srōtaḥsu ca viśuddhēṣu caratyavihatō'nilaḥ| |6|

sa0-nirhr̥tē kaphē'sau (saḥ)-śvāsahidhmāvān, sukhamaśrutē, ruṅkṣivr̥ttēḥ| kimbhūtē kaphē ? duṣṭō vigrahaḥ-śarīraṁ, yēna tasmin| tathā, srōtaḥsu viśuddhēṣu-upalēpādirahitēṣu, vāyuravihatō-na kēnacidruddhagatiḥ, srōtaḥsu carati|

Adhikarana virecanam (6-7) · Śloka 7

| dhmānōdāvartatamakē mātuluṅgāmlavētasaiḥ||6|| hiṅgupīlubiḍairyuktamannaṁ syādanulōmanam| sasaindhavaṁ phālāmlaṁ vā kōṣṇaṁ dadyādvirēcanam||7||

sa0-dhmānaṁ-ānāhaḥ| udāvartaḥ-śakr̥dādīnāmapravr̥ttiḥ| tamakaḥ-śvāsaviśēṣaḥ| dhmānaṁ cōdāvartaśca tamakaśca dhmānōdāvartatamakam, tasmin-prakr̥tatvāt tathāvidhē hidhmāśvāsavati| mātuluṅgādyaistathā hiṅgupīlubiḍairyuktamannamanulōmakāri syāt| athavā, asyāmavasthāyāṁ saindhavēna saha phalāmlaṁ phalēna-vātānulōmanēna bījapūrādinā, amlaṁ-amlīkr̥taṁ, tathā kōṣṇaṁ-īṣaduṣṇaṁ, virēcanaṁ dadyāt|

Adhikarana shodhane yuktiH (8-9) · Śloka 9

srōtaḥśuddhyarthaṁ kimēvaṁ kriyatē ? ityāha ētē hi kaphasaṁruddhagatiprāṇaprakōpajāḥ| tasmāttanmārgaśuddhyarthamūrdhvādhaḥ śōdhanaṁ hitam||8|| udīryatē bhr̥śataraṁ mārgarōdhādvahajjalam| yathā tathā'nilastasya mārgamasmādviśōdhayēt||9||

sa0-yasmādētē-hidhmāśvāsāḥ| kaphēna saṁruddhā gatiryasya sa ēvam, kaphasaṁruddhagatiśvāsau prāṇāśca, tasya prakōpaḥ, tatō jātāḥ| yata ēvaṁ tasmāddhētōstanmārgaśuddhyarthaṁ-tasya prāṇasya vāyōrmārgaviśuddhinimittaṁ, ūrdhvamadhaśca śōdhanaṁ hitam| ētacca dr̥ṣṭāntadvārēṇa spaṣṭayati-udīryata ityādi| yathā mārgasya rōdhājjalaṁ vahat bhr̥śataraṁ-sutarāṁ, udīryatē-vr̥ddhiṁ yāti| tathā'nilaḥ svabhāvatō vahan mārgarōdhāt-mārgasyāvaraṇāt, bhr̥śataramudīryatē| tasya-vāyōḥ, mārgamasmāt-yathōktātkāraṇāt, viśōdhayēt|

Adhikarana shodhanenAshAntau dhUmaH kartavyaH (10) · Śloka 10

aśāntau kr̥tasaṁśuddhērdhūmairlīnaṁ malaṁ harēt| |10|

sa0-pūrvasyāṁ kriyāyāṁ kr̥tāyāmapyaśamē sati, kr̥tasaṁśuddhēḥ-śvāsahidhmārtasya, līnaṁ-sūkṣmasrōtaḥśliṣṭaṁ, malaṁ-kaphākhyaṁ, dhūmaiḥ-vakṣyamāṇaiḥ, harēt|

Adhikarana dhUmaprayogAH (10-14) · Śloka 14

| haridrāpatramēraṇḍamūlaṁ lākṣāṁ manaḥśilām||10|| sadēvadārvalaṁ māṁsīṁ piṣṭvā vartiṁ prakalpayēt| tāṁ ghr̥tāktāṁ pibēddhūmaṁ yavān vā ghr̥tasaṁyutān||11|| madhūcchiṣṭaṁ sarjarasaṁ ghr̥taṁ vā guru vā'guru| candanaṁ vā tathā śr̥ṅgaṁ vālānvā snāva vā gavām||12|| r̥kṣagōdhakuraṅgaiṇacarmaśr̥ṅgakhurāṇi vā| gugguluṁ vā manōhvāṁ vā śāliniryāsamēva vā||13|| śallakīṁ gugguluṁ lōhaṁ padmakaṁ vā ghr̥tāplutam| |14|

sa0-haridrādīni piṣṭvā jalēna vartiṁ prakalpayēt| tāṁ-varti, ghr̥tāktāṁ kr̥tvā dhūmaṁ pibēt, sāmarthyādagnipluṣṭām| athavā yavān ghr̥tāktān dhūmaṁ pibēt| madhūcchiṣṭaṁ-sikthakaṁ, sarjarasaṁ ghr̥taṁ vā ēkīkr̥tya dhūmaṁ pibēt| athavā, guru-śrēṣṭhaṁ, aguru kr̥ṣṇāgaru, dhūmaṁ pibēt| athavā, candanam [ dhūmaṁ pibēt ]| athavā, gavāṁ śr̥ṅgaṁ dhūmaṁ pibēt| athavā, gavāṁ vālān-galakambalajāni rōmaṇi, dhūmaṁ pibēt| snāva vā-snāyu vā gavāmēva, dhūmaṁ pibēt| rūkṣādīnāṁ carmādīni vā dhūmaṁ pibēt| khuraśabdasyārdharcāditvānnapuṁsakatvam| gugguluṁ vā, athavā manaḥ śilāṁ śālaniryāsaṁ vā dhūmaṁ pibēt| śallakyādi ghr̥tāplutaṁ vā|

Adhikarana svedaprayogAH (14-16) · Śloka 16

| avaśyaṁ svēdanīyānāmasvēdyānāmapi kṣaṇam||14|| svēdayētsasitākṣīrasukhōṣṇasnēhasēcanaiḥ| utkārikōpanāhaiśca svēdādhyāyōktabhēṣajaiḥ||15|| uraḥ kaṇṭhaṁ ca mr̥dubhiḥ| |16|

sa0-avaśyaṁ svēdanīyānāṁ tathā'svēdārhāṇāmapi kṣaṇamuraḥ kaṇṭhaṁ ca mr̥dubhiḥ svēdaiḥ svēdayēt| kaiḥ ? saśarkarākṣīraiḥ sukhōṣṇaiḥ snēhasēcanaiḥ| tathā, svēdādhyāyē yānyuktāni dravyāṇi tatkr̥tairutkārikōpanāhaiśca svēdayēt|

Adhikarana sAme AmavidhiH (16) · Śloka 16

sāmē tvāmavidhiṁ carēt| |16|

sa0-sāmē ca śvāsahidhmāvatyāmavidhiṁ-laṅghanapācanādikaṁ, carēt nirāmīkaraṇāya|

Adhikarana shleShmauShadhAtiyoddatavAtasyauShadham (16-17) · Śloka 17

| atiyōgōddhataṁ vātaṁ dr̥ṣṭvā pavananāśanaiḥ||16|| snigdhai rasādyairnātyuṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṁ nayēt| |17|

sa0-atiyōgādvamanavirēcanayōrnarāṇāmuddhataṁ vātaṁ dr̥ṣṭvā pavananāśanaiḥ snigdhai rasādyaiḥ-māṁsarasaghr̥takṣīrādibhirāhāraiḥ, tathā kiñciduṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṁ nayēt|

Adhikarana shodhanAnarhANAM shamanam kShayAdyutpannasyauShadham (17-18) · Śloka 18

| anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṁ hi śōdhanāt||17|| vāyurlabdhāspadō marma saṁśōṣyāśu harēdasūn| kaṣāyalēhasnēhādyaistēṣāṁ saṁśamayēdataḥ||18||

sa0-anutkliṣṭakaphānāmasvinnānāṁ durbalānāṁ ca śōdhanāddhētōḥ pavanō labdhāspadaḥ san anyasthānāśrayavaśādāsādita sāmarthyō'ta ēvāmandaḥ śōṣaṇasvabhāvatvād marma-hr̥dayākhyaṁ, saṁśōṣya śīghramasūn harēt| tasmādēvaṁvidhān hidhmāśvāsavatō na śōdhayēt| atō'nyathābhūtāṁśca śōdhayēdityarthāduktaṁ bhavati| tathā ca tēṣāṁ saṁśōdhanādārōgyaṁ sampadyatē| anutkliṣṭakaphādīnāṁ śōdhanāyōgyānāṁ tarhi kiṁ kāryam ? ityāha-kaṣāyētyādi| yatō yasmāttē saṁśōdhanāyōgyāstasmāttēṣāṁ kaṣāyādibhiḥ saṁśamayēt, śvāsahidhmā iti śēṣaḥ|

Adhikarana kShayAdyutpannasyauShadham (19) · Śloka 19

kṣīṇakṣatātisārāsr̥kpittadāhānubandhajān| madhurasnigdhaśītādyairhidhmāśvāsānupācarēt||19||

sa0-kṣīṇakṣatātisārāsr̥kpittadāhānubandhajān hidhmāśvāsān madhurādibhirupakramēt|

Adhikarana annapAnAni tatra rasAH (20) · Śloka 20

kulatthadaśamūlānāṁ kvāthē syurjāṅagalā rasāḥ| yūṣāśca|20|

sa0-kulatthadaśamūlānāṁ kvāthē jāṅgalarasā yūṣāśca syuḥ|

Adhikarana yUShAH yUShAntaram yUShAntaram (20-22) · Śloka 22

| śigruvārtākakāsaghnavr̥ṣamūlakaiḥ||20|| pallavairnimbakulakabr̥hatīmātuluṅgajaiḥ| vyāghrīdurālabhāśr̥ṅgībilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ||21|| sāmr̥tāgnikulatthaiśca yūṣaḥ syātkvathitairjalē| tadvadrāsnābr̥hatyādibalāmudgaiḥ sacitrakaiḥ||22||

sa0-śigrvādibhiśca jalē kvathitairyūṣaḥ syāt| tathaiva rāsnādibhiryūṣaḥ syāt|

Adhikarana peyAdvayam (23) · Śloka 23

pēyā ca citrakājājīśr̥ṅgīsauvarcalaiḥ kr̥tā| daśamūlēna vā kāsaśvāsahidhmārujāpahā||23||

sa0-pēyā ca citrakādibhiḥ kr̥tā'thavā daśamūlēna kr̥tā, sā ca kāsadiharā|

Adhikarana kaShAyaH peyA ca (24-25) · Śloka 25

daśamūlaśaṭhīrāsnābhārgībilvarddhipauṣkaraiḥ| kulīraśr̥ṅgīcapalātāmalakyamr̥tauṣadhaiḥ||24|| pibētkaṣāyaṁ jīrṇē'smin pēyāṁ tairēva sādhitām| |25|

sa0-daśamūlādibhiḥ kaṣāyaṁ pibēt| asminkaṣāyē pariṇatē tairēva-daśamūlādibhiḥ, sādhitāṁ pēyāṁ hidhmāśvāsī pibēt|

Adhikarana annaM shAlyAdi (25-26) · Śloka 26

| śāliṣaṣṭikagōdhūmayavamudgakulatthabhuk||25|| kāsahr̥dgrahapārśvārtihidhmāśvāsapraśāntayē| |26|

sa0-tathā śālyādibhuk syāt, kāsādiśāntyartham|

Adhikarana yavasaktavaH (26-27) · Śloka 27

| saktūn vā'rkāṅkurakṣīrabhāvitānāṁ samākṣikān||26|| yavānāṁ daśamūlādiniṣkvāthalulitān pibēt| |27|

sa0-athavā'rkāṅkurakṣīrabhavitānāṁ yavānāṁ sambandhinaḥ saktūn samākṣikān daśamūlaśaṭhītyādiniryūhānvitān pibēt|

Adhikarana anne kShArAdiyojanam (27-28) · Śloka 28

| annē ca yōjayēt kṣārahiṅgvājyabiḍadāḍimān||27|| sapauṣkaraśaṭhīvyōṣamātuluṅgāmlavētasān| |28|

sa0-annē-āhārē ca, kṣārādīn yōjayēt|

Adhikarana tRuShitasya dashamUlakkAthAdipAnam,tRuShitasya vArUNImaNDapAnam (28-29) · Śloka 29

| daśamūlasya vā kvāthamathavā dēvadāruṇaḥ||28|| pibēdvā vāruṇīmaṇḍaṁ hidhmāśvāsī pipāsitaḥ| |29|

sa0-hidhmāśvāsavān pipāsitō daśamūlasya kvāthaṁ dēvadāruṇō vā, athavā vāruṇīmaṇḍaṁ pibēt|

Adhikarana tRuShitasya takravisheShapAnam (29-30) · Śloka 30

| pippalīpippalīmūlapathyājantughnacitrakaiḥ||29|| kalkitairlēpitē rūḍhē niḥkṣipēddhr̥tabhājanē| takraṁ māsasthitaṁ taddhi dīpanaṁ śvāsakāsajit||30||

sa0-pippalyādibhiḥ kalkitairlēpitē ghr̥tabhājanē rūḍhē-śuṣkē, takraṁ niḥkṣipēt| tacca takraṁ māsasthitaṁ dīpanaṁ śvāsakāsajit|

Adhikarana tRuShitasya surAmaNDapAnamtRuShitasya BArgIshuNThcambu pAnam tRuShitasya bAShpikAkkAthapAnam (31-32) · Śloka 32

pāṭhāṁ madhurasāṁ dāru saralaṁ ca niśi sthitam| surāmaṇḍē'lpalavaṇaṁ pibētprasr̥tasammitam||31|| bhārgīśuṇṭhyō sukhāmbhōbhiḥ kṣāraṁ vā maricānvitam svakvāthapiṣṭāṁ lulitāṁ bāṣpikāṁ pāyayēta vā||32||

sa0-pāṭhādikaṁ surāmaṇḍē niśi sthitaṁ kiñcillavaṇaṁ prasr̥tasammitaṁ-paladvayamātraṁ, pibēt| athavā, bhārgīśuṇṭhyāvuṣṇāmbunā pibēt| yavakṣāraṁ maricayuktaṁ vā| bāṣpikāṁ-hiṅgupatrikāṁ, hiṅgu patrikvāthēna piṣṭāṁ tēnaivālōḍitāṁ vā pāyayēt|

Adhikarana pittakaPAnuroge hidhmAshvAse saptaparNAdisvarasau pittAnude utkArikA vAtapittAnuge kShIram vAtApittAnuge kShIrAntaram (33-36) · Śloka 36

svarasaḥ saptaparṇasya puṣpāṇāṁ vā śiśīṣataḥ| hidhmāśvāsē madhukaṇāyuktaḥ pittakaphānugē||33|| utkārikā tugākr̥ṣṇāmadhūlīghr̥tanāgaraiḥ| pittānubandhē yōktavyā, pavanē tvanubandhini||34|| śvāvicchaśāmiṣakaṇāghr̥taśalyakaśōṇītaiḥ| suvarcalārasavyōṣasarpirbhiḥ sahitaṁ payaḥ||35|| anu śālyōdanaṁ pēyaṁ vātapittānubandhini| caturguṇāmbusiddhaṁ vā chāgaṁ saguḍanāgaram||36||

sa0-saptaparṇasya-ayugmacchadasya svarasaḥ, śirīṣāt puṣpāṇāṁ vā svarasaḥ, ētau madhukaṇāyutau pittakaphānugē hidhmāśvāsē sati pāyayēt| pittānubandhini hidhmāśvāsē tugādibhirutkārikā yōjyā| madhūlī-jalajā madhuyaṣṭī, gōdhūmaviśēṣō vā| pavanē punaranubandhini śvāvidādibhirutkārikā niṣpāditā yōjyā| hidhmāśvāsē vātapittānubandhini sati suvarcalārasādibhiḥ siddhaṁ payō'nu śālyōdanaṁ bhuktvā paścāt kṣīraṁ pēyam, gavyaṁ chāgaṁ vā dēśasātmyādivaśāt| athavā caturguṇāmbusiddhaṁ vā payaśchāgaṁ saguḍanāgaraṁ pibēt|

Adhikarana pippalImUlAdilehaH (37) · Śloka 37

pippalīmūlamadhukaguḍagōśvaśakr̥drasān| hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyānmadhughr̥tānvitān||37||

sa0-pippalīmūlādīn madhughr̥tānvitān sammiśrya hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyāt|

Adhikarana kaPolbaNe gogajAdishakRudrasalehAH kaPolbaNe catuShpAccarmAdimaShIlehaH kaPolbaNe ashvagandhAmaShIlehaH kaPolbaNe shaThcAdilehaH kaPolbaNe pauShkarapippalIlehaH kaPolbaNe gairikAdilehaH kaPolbaNe kapitthasvarasalehaH kaPolbaNe dhAtryAdilehaH kaPolbaNe pathyAdilehaH kaPolbaNe kolAdilehaH kaPolbaNe guDAdilehaH kaPolbaNe uktaleha auShadhacUrNAnAM rasAdiBiH pAnam (38-43) · Śloka 43

gōgajāśvavarāhōṣṭrakharamēṣājaviḍrasam| samadhvēkaikaśō lihyādbahuślēṣmā'thavā pibēt||38|| catuṣpāccarmarōmāsthikhuraśr̥ṅgōdbhavāṁ maṣīm| tathaiva vājigandhāyā lihyācchvāsī kaphōlbaṇaḥ||39|| śaṭhīpauṣkaradhātrīrvā pauṣkaraṁ vā kaṇānvitam| gairikāñjanakr̥ṣṇā vā svarasaṁ vā kapitthajam||40|| rasēna vā kapitthasya dhātrīsaindhavapippalīḥ| ghr̥takṣaudrēṇa vā pathyāviḍaṅgōṣaṇapippalīḥ||41|| kōlalājāmaladrākṣāpippalīnāgarāṇi vā| guḍatailaniśādrākṣākaṇārāsnōṣaṇāni vā||42|| pibēdrasāmbumadyāmlairlēhauṣadharajāṁsi vā| |43|

sa0-gōgajādīnāṁ śakr̥drasaṁ bahukaphaḥ samākṣikamēkaikaśō lihyāt, athavā pibēt| athavā, catuṣpadāṁ carmādijāṁ maṣīṁ pibēt| śvāsī kaphādhikō'śvagandhāyāśca maṣīṁ tadvat-madhunā, lihyāt| śaṭhīpauṣkarādiṇ vā madhunā lihyāt| pauṣkaraṁ sakaṇaṁ vā lihyāt| gairikādīn vā lihyāt, kapitthajaṁ svarasaṁ vā| kapitthasvarasēna dhātryādīn lihyāt| pathyāviḍaṅgādīn ghr̥takṣaudrēṇa vā lihyāt| kōlādīn vā pūrvavallihyāt, guḍādīn vā| athavā, lēhasya-agastyādēḥ, auṣadhānāṁ cūrṇāni māṁsarasādibhiḥ pibēt|

Adhikarana jIvantyAdikaM dviguNasharkaraM cUrNam (43-45) · Śloka 45

| jīvantīmustasurasatvagēlādvayapauṣkaram||43|| caṇḍātāmalakīlōhabhārgīnāgaravālakam| karkaṭākhyāśaṭhīkr̥ṣṇānāgakēsaracōrakam||44|| upayuktaṁ yathākāmaṁ cūrṇaṁ dviguṇaśarkaram| pārśvarugjvarakāsaghnaṁ hidhmāśvāsaharaṁ param||45||

sa0-jīvantyādikaṁ cūrṇaṁ bhuktaṁ pārśvarugādighnaṁ suṣṭhu hidhmādiharam| lōhaṁ-aguru|

Adhikarana shaThyAdikaM aShTaguNasharkaraM cURnam (46) · Śloka 46

śaṭhītāmalakībhārṅgīcaṇḍāvālakapauṣkaram| śarkarāṣṭaguṇaṁ cūrṇaṁ hidhmāśvāsaharaṁ param||46||

sa0-śaṭhyādikaṁ cūrṇaṁ pūrvaguṇam|

Adhikarana nasyAni guDanAgaranasyam (47) · Śloka 47

tulyaṁ guḍaṁ nāgaraṁ ca bhakṣyēnnāvayēta vā| |47|

sa0-tulyāṁ saguḍaśuṇṭhīṁ ca bhakṣayēt nasyaṁ vā dadyāt|

Adhikarana lashunamUlAdinasyacatuShkam makShikAviShThAdinasyatrayam stanyasiddaM ghRutam kShIram virecanauShadhasiddaM ghRutam (47-50) · Śloka 50

| laśunasya palāṇḍōrvā mūlaṁ gr̥ñjanakasya vā||47|| candanādvā rasaṁ dadyānnārīkṣīrēṇa nāvanam| stanyēna makṣikāviṣṭhāmalaktakarasēna vā||48|| sasaindhavaṁ ghr̥tācchaṁ vā, siddhaṁ stanyēna vā ghr̥tam| kalkitairmadhuradravyaistatpibēnnāvayēta vā||49|| sakr̥duṣṇaṁ sakr̥cchītaṁ vyatyāsāt sasitāmadhu| tadvatpayastathā siddhamadhōbhāgauṣadhairghr̥tam||50||

sa0-laśunādīnāṁ mūlaṁ piṣṭvā nārīkṣīrēṇa pr̥thak pr̥thak nāvanaṁ ca syāt hidhmāśvāsārtāya| candanādvā rasaṁ nārīkṣīrēṇa saha nasyaṁ dadyāt| makṣikāviṣṭhāṁ stanyēna saha nasyaṁ dadyāt, alaktakarasēna vā|

Adhikarana kaNAdighRutam jIvanIyaghRutam (51-52) · Śloka 52

kaṇāsauvarcalakṣāravayasthāhiṅgucōrakaiḥ| sakāyasthairghr̥taṁ mastudaśamūlarasē pacēt||51|| tatpibējjīvanīyairvā lihyātsamadhu sādhitam| |52|

sa0-kaṇādibhiḥ kalkairmastudaśamūlarasē snēhapānavidhyuktaparibhāṣāmāśritya ghr̥taṁ paktvā hidhmāśvāsārtaḥ pibēt| jīvanīyairvā dravyaiḥ kalkairghr̥taṁ paktvā samākṣikaṁ lihyāt-na pibēt| viṣayabhēdādēvaṁ kāryam| athavā, vastusvabhāvādēkasminnapi viṣayē kaṇādibhiḥ pakvaṁ ghr̥taṁ pītaṁ hidhmāśvāsārtānāmārōgyāya, jīvanīyaiḥ punaḥ kalkaiḥ pakvaṁ ghr̥taṁ līḍhaṁ tēṣāmārōgyāyēti|

Adhikarana tejovatyAdighRutam (52-55) · Śloka 55

| tējōvatyabhayā kuṣṭhaṁ pippalī kaṭurōhiṇī||52|| bhūtīkaṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ palāśaścitrakaḥ śaṭhī| paṭudvayaṁ tāmalakī jīvantī bilvapēśikā||53|| vacā patraṁ ca tālīsaṁ karṣāṁśaistairvipācayēt| hiṅgupādairghr̥taprasthaṁ pītamāśu nihanti tat||54|| śākhānilārśōgrahaṇīhidhmāhr̥tpārśvavēdanāḥ| |55|

sa0-tējōvatyādibhiḥ kalkaiḥ karṣāṁśairhiṅgupādairhiṅgunaḥ pādaḥ-caturthāṁśō, yēṣāṁ tairēvaṁvidhairghr̥taṁ pacēt| tatpītaṁ duṣṭakaphāvr̥tasrōtasāṁ pramāthitayā tēṣāṁ vivr̥tatvamutpādayan śākhānilādīn hanti|

Adhikarana ardhAMshakShAraghRutam ardhAMshalavaNaghRutam dhAnvantarAdighRutacatuShkasyAtideshaH (55-56) · Śloka 56

| ardhāṁśēna pibētsarpiḥ kṣārēṇa paṭunā'thavā||55|| dhānvantaraṁ vr̥ṣaghr̥taṁ dādhikaṁ hapuṣādi vā| |56|

sa0-dhānvantarādighr̥tasyārdhāṁśēna kṣārēṇa, athavā paṭunā-lavaṇēna cārdhāṁśēna, sarpiḥ pibēt| dhānvantaraṁ-pramēhōktam (hr̥. ci. a. 12/19)| vr̥ṣaghr̥taṁ-raktapittōktam (hr̥. ci. a. 2/40)| dādhikaṁ-gulmōktam (hr̥. ci. a. 14/13)| hapuṣādikaṁ-udarōktam (hr̥. ci. a. 15/22)|

Adhikarana cittakShoBaNamauShadham (56-57) · Śloka 57

| śītāmbusēkaḥ sahasā trāsavikṣēpabhīśucaḥ||56|| harṣērṣyōcchvāsarōdhāśca hitaṁ kīṭaiśca daṁśanam| |57|

sa0-sahasā-jhaṭityēvājñātasaṅkētasyaiva, hidhmāśvāsārtasya śītāmbunā sēkō hitaḥ| trāsaḥ-cittasyōdvēgakr̥tkarma, vikṣēpaḥ-avadhūnanam, bhīḥ-bhayam, śuk-śōkaścētasaḥ santāpaḥ, trāsādayaścatasrastāmasaguṇōdbhavāḥ, īrṣyā-asūyā paraguṇāsahiṣṇutā, iyaṁ rajōguṇōdayā, tathā ucchvāsasya rōdhaḥ, ētē ca sarvē hidhmāśvāsārtāya hitāḥ| tathā, kīṭaiḥ-pipīlikādibhiḥ, tasmin daṁśanaṁ hitam, vātavēgavighātāya|

Adhikarana anuktasaMgrAhArthaM sAmAnya cikitsA (57-59) · Śloka 59

ēvaṁ hidhmāśvāsānāṁ viśēṣēṇa cikitsāmuktvā sāmānyēnāha yatkiñcitkaphavātaghnamuṣṇaṁ vātānulōmanam||57|| tatsēvyaṁ prāyaśō yacca sutarāṁ mārutāpaham| |59|

sa0-yatkiñcit-āhāravihārauṣadhādikaṁ, kaphavātau-pr̥thak sahitau vā, nihanti tatkaphavātaghnam| tathā, uṣṇaṁ-na-śītam| kaphavātaghnaṁ hi prāyēṇōṣṇamēva bhavati| uṣṇamiti yadiha kr̥taṁ tadatiśayēnōṣṇaṁ na tvīṣaduṣṇamiti pratipādanārtham| tathā, vātānulōmanaṁ kaphavātaghnatvēnaiva vātānulōmanakāritvē labdhē prādhānyēna vātapratipakṣēṇa snigdhēna yadyuktaṁ taddhidhmāśvāsārtaiḥ kaphavātaghnamadhikōṣṇaṁ sēvyamiti pratipādanāyēti| ata ēvāha-prāyaśa ityādi| prāyaśō-bāhulyēna, yat sutarāṁ mārutaśamanaṁ tat hidhmāśvāsārtaiḥ sēvyam|

Adhikarana shamanabRuMhaNaiScopacAraH (58-59) · Śloka 59

kimityēvaṁ kriyatē ? ityāha- | sarvēṣāṁ br̥ṁhaṇē hyalpaḥ śakyaśca prāyaśō bhavēt||58|| nātyarthaṁ śamanē'pāyō bhr̥śō'śakyaśca karṣaṇē| śamanairbr̥ṁhaṇaiścātō bhūyiṣṭhaṁ tānupācarēt||59||

sa0-sarvēṣāṁ-hidhmāśvāsārtānāṁ, hi-yasmāt, br̥ṁhaṇē vidhīyamānē kadāciddaivavaśāt yō'pāyō-rōgādhikyamanyarōgaprādurbhāvō vā, bhavēt sa prāyaśō'lpastathā śakyaḥ-sādhayituṁ sukhasādhyaḥ| tathā, tēṣāṁ, śamanē bhēṣajādau kriyamāṇē'pāyō yadi daivātsyāt sa nātyarthaṁ-nātiśayēna| kiṁ tarhi ? madhyamayā vr̥ttyā| hidhmāśvāsaśāntyarthaṁ karṣaṇē bhēṣajādau kriyamāṇē yō'pāyō jāyatē sa bhr̥śō-duḥsahaḥ, ata ēvāśakyaḥ-sādhayituṁ na śakyatē| yata ēvaṁ karṣaṇē bhr̥śō'śakyaścāpayō bhavati| ataḥ-asmātkāraṇāt, tān-hidhmāśvāsān, bhūyiṣṭhaṁ-bāhulyēna, śamanairbhēṣajaistathā br̥ṁhaṇairupācarēt|

Adhikarana kAsAdInAmanyonyaBeShajam (4) · Śloka 4

adhunā kāsādīnāṁ pañcānāmapyēṣāṁ sāmānyēna cikitsitaṁ vaktumāha kāsaśvāsakṣayacchardihidhmāścānyōnyabhēṣajaiḥ| 59 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē śvāsahidhmācikitsitaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||

sa0-kāsōktairbhēṣajaiḥ śvāsādīnupācarēt| śvāsādyuktaiḥ kāsānupācarēt| ēvaṁ parasparaṁ sarvairyathōktairbhēṣajaiḥ sarvānētānupācarēditi| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē śvāsahidhmācikitsitaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ samāptaḥ||4||