4. śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

കാസചികിത്സിതാദനന്തരം ശ്വാസഹിധ്മാചികിത്സിതം വ്യാഖ്യായതേ| സമ്ബന്ധോऽത്ര നിദാന ഏവോക്തഃ |

Adhikarana shvAsahidhmAcikitsitAdhyAyaH shvAsacikitsitaM hidhmAsvapi kartavyam (2-1) · Śloka 1

അഥാതഃ ശ്വാസഹിധ്മാചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ശ്വാസഹിധ്മാ യതസ്തുല്യഹേത്വാദ്യാഃ, സാധനം തതഃ| തുല്യമേവ|൧|

സ൦-യസ്മാത് ശ്വാസഹിധ്മാസ്തുല്യഹേത്വാദ്യാഃ| ആദിഗ്രഹണാത് പ്രാഗ്രൂപാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| നിദാനേ ഹ്യുക്തമ് (ഹൃംഇ.അ.൪/൧൮)-"ശ്വാസൈകഹേതുപ്രാഗ്രൂപസങ്ഖ്യാപ്രകൃതിസംശ്രയാഃ|" ഇതി| തതഃ-തസ്മാദ്ധേതോഃ, സാധനം- ചികിത്സിതം, ശ്വാസഹിധ്മയോസ്തുല്യമേവ വിഹിതമ്|

Adhikarana tatra prathamaM svedaH (1-2) · Śloka 2

| തദാര്ഥം ച പൂര്വം സ്വേദൈരുപാചരേത്||൧|| സ്നിഗ്ധൈര്ലവണതൈലാക്തം| |൨|

സ൦-തദാര്തം-ശ്വാസഹിധ്മാതുരം, പൂര്വം-ഉപക്രമേഭ്യഃ സര്വേഭ്യോऽപി പ്രാക്, സ്വേദൈരുപാചരേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? സ്നിഗ്ധൈഃ-ന രൂക്ഷൈഃ, വാതകോപഭയാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? ലവണാന്വിതേന തൈലേനാഭ്യക്തമ്|

Adhikarana svedaPalam (2-3) · Śloka 3

കിമേവം സതി സ്യാത് ? ഇത്യാഹ തൈഃ ഖേഷു ഗ്രഥിതഃ കഫഃ| സുലീനോऽപി വിലീനോऽസ്യ കോഷ്ഠം പ്രാപ്തഃ സുനിര്ഹരഃ||൨|| സ്രോതസാം സ്യാന്മൃദുത്വം ച മരുതശ്ചാനുലോമതാ| |൩|

സം-തൈഃ-സ്വേദൈഃ, ഖേഷു-സ്രോതഃസു, യോऽസ്യ-ശ്വാസഹിധ്മാവതോ, ഗ്രഥിതഃ-പിണ്ഡിതഃ, കഫഃ സുലീനോऽപി-അതിശയേന ശ്ലിഷ്ടോऽന്ത ര്ഭൂതഃ, അനയേതികര്തവ്യതയാ വിലീനോऽസ്യ കോഷ്ഠം പ്രാപ്തഃ സുനിര്ഹരഃ സ്യാത്-സുഖേന നിര്ഹര്തും ശക്യതേ| തഥാ, സ്രോതസാം-വായുസ്തബ്ധാനാം, മൃദുത്വം ച സ്യാത്| മരുതശ്ചാനുലോമതാ-സ്വമാര്ഗഗാമിത്വം സ്യാത്|

Adhikarana svinnaBojanam (3-5) · Śloka 5

| സ്വിന്നം ച ഭോജയേദന്നം സ്നിഗ്ധമാനൂപജൈ രസൈഃ||൩|| ദധ്യുത്തരേണ വാ, ദദ്യാത്തതോऽസ്മൈ വമനം മൃദു| വിശേഷാത്കാസവമഥുഹൃദ്ഗ്രഹസ്വരസാദിനേ||൪|| പിപ്പലീസൈന്ധവക്ഷൌദ്രയുക്തം വാതാവിരോധി യത്| |൫|

സ൦-സ്നിന്നം ച സന്തമാതുരം സ്നിഗ്ധം-ശാല്യാദികം ന രൂക്ഷം യവാദികമ്, ആനൂപജൈഃ-സൂകരാദിമാംസജൈ രസൈഃ സഹ, ഭോജയേത്| അഥവാ സ്വേദാദനന്തരമസ്മൈ-ശ്വാസഹിധ്മാവതേ, ദധ്യുത്തരേണ-ദധിസരേണ, വമനം മൃദു ദദ്യാത്| വിശേഷേണ കാസാദിമതേ വമനം ദദ്യാത്| തച്ച വമനം പിപ്പലീസൈന്ധവക്ഷൌദ്രയുക്തം വാതാവിരോധി-വാതം ന കരോതി, യത്തദ്ദദ്യാത്|

Adhikarana vamanaPalam (5-6) · Śloka 6

| നിര്ഹൃതേ സുഖമാപ്ന്പോതി സ കഫേ ദുഷ്ടവിഗ്രഹേ||൫|| സ്രോതഃസു ച വിശുദ്ധേഷു ചരത്യവിഹതോऽനിലഃ| |൬|

സ൦-നിര്ഹൃതേ കഫേऽസൌ (സഃ)-ശ്വാസഹിധ്മാവാന്, സുഖമശ്രുതേ, രുങ്ക്ഷിവൃത്തേഃ| കിമ്ഭൂതേ കഫേ ? ദുഷ്ടോ വിഗ്രഹഃ-ശരീരം, യേന തസ്മിന്| തഥാ, സ്രോതഃസു വിശുദ്ധേഷു-ഉപലേപാദിരഹിതേഷു, വായുരവിഹതോ-ന കേനചിദ്രുദ്ധഗതിഃ, സ്രോതഃസു ചരതി|

Adhikarana virecanam (6-7) · Śloka 7

| ധ്മാനോദാവര്തതമകേ മാതുലുങ്ഗാമ്ലവേതസൈഃ||൬|| ഹിങ്ഗുപീലുബിഡൈര്യുക്തമന്നം സ്യാദനുലോമനമ്| സസൈന്ധവം ഫാലാമ്ലം വാ കോഷ്ണം ദദ്യാദ്വിരേചനമ്||൭||

സ൦-ധ്മാനം-ആനാഹഃ| ഉദാവര്തഃ-ശകൃദാദീനാമപ്രവൃത്തിഃ| തമകഃ-ശ്വാസവിശേഷഃ| ധ്മാനം ചോദാവര്തശ്ച തമകശ്ച ധ്മാനോദാവര്തതമകമ്, തസ്മിന്-പ്രകൃതത്വാത് തഥാവിധേ ഹിധ്മാശ്വാസവതി| മാതുലുങ്ഗാദ്യൈസ്തഥാ ഹിങ്ഗുപീലുബിഡൈര്യുക്തമന്നമനുലോമകാരി സ്യാത്| അഥവാ, അസ്യാമവസ്ഥായാം സൈന്ധവേന സഹ ഫലാമ്ലം ഫലേന-വാതാനുലോമനേന ബീജപൂരാദിനാ, അമ്ലം-അമ്ലീകൃതം, തഥാ കോഷ്ണം-ഈഷദുഷ്ണം, വിരേചനം ദദ്യാത്|

Adhikarana shodhane yuktiH (8-9) · Śloka 9

സ്രോതഃശുദ്ധ്യര്ഥം കിമേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ ഏതേ ഹി കഫസംരുദ്ധഗതിപ്രാണപ്രകോപജാഃ| തസ്മാത്തന്മാര്ഗശുദ്ധ്യര്ഥമൂര്ധ്വാധഃ ശോധനം ഹിതമ്||൮|| ഉദീര്യതേ ഭൃശതരം മാര്ഗരോധാദ്വഹജ്ജലമ്| യഥാ തഥാऽനിലസ്തസ്യ മാര്ഗമസ്മാദ്വിശോധയേത്||൯||

സ൦-യസ്മാദേതേ-ഹിധ്മാശ്വാസാഃ| കഫേന സംരുദ്ധാ ഗതിര്യസ്യ സ ഏവമ്, കഫസംരുദ്ധഗതിശ്വാസൌ പ്രാണാശ്ച, തസ്യ പ്രകോപഃ, തതോ ജാതാഃ| യത ഏവം തസ്മാദ്ധേതോസ്തന്മാര്ഗശുദ്ധ്യര്ഥം-തസ്യ പ്രാണസ്യ വായോര്മാര്ഗവിശുദ്ധിനിമിത്തം, ഊര്ധ്വമധശ്ച ശോധനം ഹിതമ്| ഏതച്ച ദൃഷ്ടാന്തദ്വാരേണ സ്പഷ്ടയതി-ഉദീര്യത ഇത്യാദി| യഥാ മാര്ഗസ്യ രോധാജ്ജലം വഹത് ഭൃശതരം-സുതരാം, ഉദീര്യതേ-വൃദ്ധിം യാതി| തഥാऽനിലഃ സ്വഭാവതോ വഹന് മാര്ഗരോധാത്-മാര്ഗസ്യാവരണാത്, ഭൃശതരമുദീര്യതേ| തസ്യ-വായോഃ, മാര്ഗമസ്മാത്-യഥോക്താത്കാരണാത്, വിശോധയേത്|

Adhikarana shodhanenAshAntau dhUmaH kartavyaH (10) · Śloka 10

അശാന്തൌ കൃതസംശുദ്ധേര്ധൂമൈര്ലീനം മലം ഹരേത്| |൧൦|

സ൦-പൂര്വസ്യാം ക്രിയായാം കൃതായാമപ്യശമേ സതി, കൃതസംശുദ്ധേഃ-ശ്വാസഹിധ്മാര്തസ്യ, ലീനം-സൂക്ഷ്മസ്രോതഃശ്ലിഷ്ടം, മലം-കഫാഖ്യം, ധൂമൈഃ-വക്ഷ്യമാണൈഃ, ഹരേത്|

Adhikarana dhUmaprayogAH (10-14) · Śloka 14

| ഹരിദ്രാപത്രമേരണ്ഡമൂലം ലാക്ഷാം മനഃശിലാമ്||൧൦|| സദേവദാര്വലം മാംസീം പിഷ്ട്വാ വര്തിം പ്രകല്പയേത്| താം ഘൃതാക്താം പിബേദ്ധൂമം യവാന് വാ ഘൃതസംയുതാന്||൧൧|| മധൂച്ഛിഷ്ടം സര്ജരസം ഘൃതം വാ ഗുരു വാऽഗുരു| ചന്ദനം വാ തഥാ ശൃങ്ഗം വാലാന്വാ സ്നാവ വാ ഗവാമ്||൧൨|| ഋക്ഷഗോധകുരങ്ഗൈണചര്മശൃങ്ഗഖുരാണി വാ| ഗുഗ്ഗുലും വാ മനോഹ്വാം വാ ശാലിനിര്യാസമേവ വാ||൧൩|| ശല്ലകീം ഗുഗ്ഗുലും ലോഹം പദ്മകം വാ ഘൃതാപ്ലുതമ്| |൧൪|

സ൦-ഹരിദ്രാദീനി പിഷ്ട്വാ ജലേന വര്തിം പ്രകല്പയേത്| താം-വര്തി, ഘൃതാക്താം കൃത്വാ ധൂമം പിബേത്, സാമര്ഥ്യാദഗ്നിപ്ലുഷ്ടാമ്| അഥവാ യവാന് ഘൃതാക്താന് ധൂമം പിബേത്| മധൂച്ഛിഷ്ടം-സിക്ഥകം, സര്ജരസം ഘൃതം വാ ഏകീകൃത്യ ധൂമം പിബേത്| അഥവാ, ഗുരു-ശ്രേഷ്ഠം, അഗുരു കൃഷ്ണാഗരു, ധൂമം പിബേത്| അഥവാ, ചന്ദനമ് [ ധൂമം പിബേത് ]| അഥവാ, ഗവാം ശൃങ്ഗം ധൂമം പിബേത്| അഥവാ, ഗവാം വാലാന്-ഗലകമ്ബലജാനി രോമണി, ധൂമം പിബേത്| സ്നാവ വാ-സ്നായു വാ ഗവാമേവ, ധൂമം പിബേത്| രൂക്ഷാദീനാം ചര്മാദീനി വാ ധൂമം പിബേത്| ഖുരശബ്ദസ്യാര്ധര്ചാദിത്വാന്നപുംസകത്വമ്| ഗുഗ്ഗുലും വാ, അഥവാ മനഃ ശിലാം ശാലനിര്യാസം വാ ധൂമം പിബേത്| ശല്ലക്യാദി ഘൃതാപ്ലുതം വാ|

Adhikarana svedaprayogAH (14-16) · Śloka 16

| അവശ്യം സ്വേദനീയാനാമസ്വേദ്യാനാമപി ക്ഷണമ്||൧൪|| സ്വേദയേത്സസിതാക്ഷീരസുഖോഷ്ണസ്നേഹസേചനൈഃ| ഉത്കാരികോപനാഹൈശ്ച സ്വേദാധ്യായോക്തഭേഷജൈഃ||൧൫|| ഉരഃ കണ്ഠം ച മൃദുഭിഃ| |൧൬|

സ൦-അവശ്യം സ്വേദനീയാനാം തഥാऽസ്വേദാര്ഹാണാമപി ക്ഷണമുരഃ കണ്ഠം ച മൃദുഭിഃ സ്വേദൈഃ സ്വേദയേത്| കൈഃ ? സശര്കരാക്ഷീരൈഃ സുഖോഷ്ണൈഃ സ്നേഹസേചനൈഃ| തഥാ, സ്വേദാധ്യായേ യാന്യുക്താനി ദ്രവ്യാണി തത്കൃതൈരുത്കാരികോപനാഹൈശ്ച സ്വേദയേത്|

Adhikarana sAme AmavidhiH (16) · Śloka 16

സാമേ ത്വാമവിധിം ചരേത്| |൧൬|

സ൦-സാമേ ച ശ്വാസഹിധ്മാവത്യാമവിധിം-ലങ്ഘനപാചനാദികം, ചരേത് നിരാമീകരണായ|

Adhikarana shleShmauShadhAtiyoddatavAtasyauShadham (16-17) · Śloka 17

| അതിയോഗോദ്ധതം വാതം ദൃഷ്ട്വാ പവനനാശനൈഃ||൧൬|| സ്നിഗ്ധൈ രസാദ്യൈര്നാത്യുഷ്ണൈരഭ്യങ്ഗൈശ്ച ശമം നയേത്| |൧൭|

സ൦-അതിയോഗാദ്വമനവിരേചനയോര്നരാണാമുദ്ധതം വാതം ദൃഷ്ട്വാ പവനനാശനൈഃ സ്നിഗ്ധൈ രസാദ്യൈഃ-മാംസരസഘൃതക്ഷീരാദിഭിരാഹാരൈഃ, തഥാ കിഞ്ചിദുഷ്ണൈരഭ്യങ്ഗൈശ്ച ശമം നയേത്|

Adhikarana shodhanAnarhANAM shamanam kShayAdyutpannasyauShadham (17-18) · Śloka 18

| അനുത്ക്ലിഷ്ടകഫാസ്വിന്നദുര്ബലാനാം ഹി ശോധനാത്||൧൭|| വായുര്ലബ്ധാസ്പദോ മര്മ സംശോഷ്യാശു ഹരേദസൂന്| കഷായലേഹസ്നേഹാദ്യൈസ്തേഷാം സംശമയേദതഃ||൧൮||

സ൦-അനുത്ക്ലിഷ്ടകഫാനാമസ്വിന്നാനാം ദുര്ബലാനാം ച ശോധനാദ്ധേതോഃ പവനോ ലബ്ധാസ്പദഃ സന് അന്യസ്ഥാനാശ്രയവശാദാസാദിത സാമര്ഥ്യോऽത ഏവാമന്ദഃ ശോഷണസ്വഭാവത്വാദ് മര്മ-ഹൃദയാഖ്യം, സംശോഷ്യ ശീഘ്രമസൂന് ഹരേത്| തസ്മാദേവംവിധാന് ഹിധ്മാശ്വാസവതോ ന ശോധയേത്| അതോऽന്യഥാഭൂതാംശ്ച ശോധയേദിത്യര്ഥാദുക്തം ഭവതി| തഥാ ച തേഷാം സംശോധനാദാരോഗ്യം സമ്പദ്യതേ| അനുത്ക്ലിഷ്ടകഫാദീനാം ശോധനായോഗ്യാനാം തര്ഹി കിം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ-കഷായേത്യാദി| യതോ യസ്മാത്തേ സംശോധനായോഗ്യാസ്തസ്മാത്തേഷാം കഷായാദിഭിഃ സംശമയേത്, ശ്വാസഹിധ്മാ ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana kShayAdyutpannasyauShadham (19) · Śloka 19

ക്ഷീണക്ഷതാതിസാരാസൃക്പിത്തദാഹാനുബന്ധജാന്| മധുരസ്നിഗ്ധശീതാദ്യൈര്ഹിധ്മാശ്വാസാനുപാചരേത്||൧൯||

സ൦-ക്ഷീണക്ഷതാതിസാരാസൃക്പിത്തദാഹാനുബന്ധജാന് ഹിധ്മാശ്വാസാന് മധുരാദിഭിരുപക്രമേത്|

Adhikarana annapAnAni tatra rasAH (20) · Śloka 20

കുലത്ഥദശമൂലാനാം ക്വാഥേ സ്യുര്ജാങഗലാ രസാഃ| യൂഷാശ്ച|൨൦|

സ൦-കുലത്ഥദശമൂലാനാം ക്വാഥേ ജാങ്ഗലരസാ യൂഷാശ്ച സ്യുഃ|

Adhikarana yUShAH yUShAntaram yUShAntaram (20-22) · Śloka 22

| ശിഗ്രുവാര്താകകാസഘ്നവൃഷമൂലകൈഃ||൨൦|| പല്ലവൈര്നിമ്ബകുലകബൃഹതീമാതുലുങ്ഗജൈഃ| വ്യാഘ്രീദുരാലഭാശൃങ്ഗീബില്വമധ്യത്രികണ്ടകൈഃ||൨൧|| സാമൃതാഗ്നികുലത്ഥൈശ്ച യൂഷഃ സ്യാത്ക്വഥിതൈര്ജലേ| തദ്വദ്രാസ്നാബൃഹത്യാദിബലാമുദ്ഗൈഃ സചിത്രകൈഃ||൨൨||

സ൦-ശിഗ്ര്വാദിഭിശ്ച ജലേ ക്വഥിതൈര്യൂഷഃ സ്യാത്| തഥൈവ രാസ്നാദിഭിര്യൂഷഃ സ്യാത്|

Adhikarana peyAdvayam (23) · Śloka 23

പേയാ ച ചിത്രകാജാജീശൃങ്ഗീസൌവര്ചലൈഃ കൃതാ| ദശമൂലേന വാ കാസശ്വാസഹിധ്മാരുജാപഹാ||൨൩||

സ൦-പേയാ ച ചിത്രകാദിഭിഃ കൃതാऽഥവാ ദശമൂലേന കൃതാ, സാ ച കാസദിഹരാ|

Adhikarana kaShAyaH peyA ca (24-25) · Śloka 25

ദശമൂലശഠീരാസ്നാഭാര്ഗീബില്വര്ദ്ധിപൌഷ്കരൈഃ| കുലീരശൃങ്ഗീചപലാതാമലക്യമൃതൌഷധൈഃ||൨൪|| പിബേത്കഷായം ജീര്ണേऽസ്മിന് പേയാം തൈരേവ സാധിതാമ്| |൨൫|

സ൦-ദശമൂലാദിഭിഃ കഷായം പിബേത്| അസ്മിന്കഷായേ പരിണതേ തൈരേവ-ദശമൂലാദിഭിഃ, സാധിതാം പേയാം ഹിധ്മാശ്വാസീ പിബേത്|

Adhikarana annaM shAlyAdi (25-26) · Śloka 26

| ശാലിഷഷ്ടികഗോധൂമയവമുദ്ഗകുലത്ഥഭുക്||൨൫|| കാസഹൃദ്ഗ്രഹപാര്ശ്വാര്തിഹിധ്മാശ്വാസപ്രശാന്തയേ| |൨൬|

സ൦-തഥാ ശാല്യാദിഭുക് സ്യാത്, കാസാദിശാന്ത്യര്ഥമ്|

Adhikarana yavasaktavaH (26-27) · Śloka 27

| സക്തൂന് വാऽര്കാങ്കുരക്ഷീരഭാവിതാനാം സമാക്ഷികാന്||൨൬|| യവാനാം ദശമൂലാദിനിഷ്ക്വാഥലുലിതാന് പിബേത്| |൨൭|

സ൦-അഥവാऽര്കാങ്കുരക്ഷീരഭവിതാനാം യവാനാം സമ്ബന്ധിനഃ സക്തൂന് സമാക്ഷികാന് ദശമൂലശഠീത്യാദിനിര്യൂഹാന്വിതാന് പിബേത്|

Adhikarana anne kShArAdiyojanam (27-28) · Śloka 28

| അന്നേ ച യോജയേത് ക്ഷാരഹിങ്ഗ്വാജ്യബിഡദാഡിമാന്||൨൭|| സപൌഷ്കരശഠീവ്യോഷമാതുലുങ്ഗാമ്ലവേതസാന്| |൨൮|

സ൦-അന്നേ-ആഹാരേ ച, ക്ഷാരാദീന് യോജയേത്|

Adhikarana tRuShitasya dashamUlakkAthAdipAnam,tRuShitasya vArUNImaNDapAnam (28-29) · Śloka 29

| ദശമൂലസ്യ വാ ക്വാഥമഥവാ ദേവദാരുണഃ||൨൮|| പിബേദ്വാ വാരുണീമണ്ഡം ഹിധ്മാശ്വാസീ പിപാസിതഃ| |൨൯|

സ൦-ഹിധ്മാശ്വാസവാന് പിപാസിതോ ദശമൂലസ്യ ക്വാഥം ദേവദാരുണോ വാ, അഥവാ വാരുണീമണ്ഡം പിബേത്|

Adhikarana tRuShitasya takravisheShapAnam (29-30) · Śloka 30

| പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലപഥ്യാജന്തുഘ്നചിത്രകൈഃ||൨൯|| കല്കിതൈര്ലേപിതേ രൂഢേ നിഃക്ഷിപേദ്ധൃതഭാജനേ| തക്രം മാസസ്ഥിതം തദ്ധി ദീപനം ശ്വാസകാസജിത്||൩൦||

സ൦-പിപ്പല്യാദിഭിഃ കല്കിതൈര്ലേപിതേ ഘൃതഭാജനേ രൂഢേ-ശുഷ്കേ, തക്രം നിഃക്ഷിപേത്| തച്ച തക്രം മാസസ്ഥിതം ദീപനം ശ്വാസകാസജിത്|

Adhikarana tRuShitasya surAmaNDapAnamtRuShitasya BArgIshuNThcambu pAnam tRuShitasya bAShpikAkkAthapAnam (31-32) · Śloka 32

പാഠാം മധുരസാം ദാരു സരലം ച നിശി സ്ഥിതമ്| സുരാമണ്ഡേऽല്പലവണം പിബേത്പ്രസൃതസമ്മിതമ്||൩൧|| ഭാര്ഗീശുണ്ഠ്യോ സുഖാമ്ഭോഭിഃ ക്ഷാരം വാ മരിചാന്വിതമ് സ്വക്വാഥപിഷ്ടാം ലുലിതാം ബാഷ്പികാം പായയേത വാ||൩൨||

സ൦-പാഠാദികം സുരാമണ്ഡേ നിശി സ്ഥിതം കിഞ്ചില്ലവണം പ്രസൃതസമ്മിതം-പലദ്വയമാത്രം, പിബേത്| അഥവാ, ഭാര്ഗീശുണ്ഠ്യാവുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്| യവക്ഷാരം മരിചയുക്തം വാ| ബാഷ്പികാം-ഹിങ്ഗുപത്രികാം, ഹിങ്ഗു പത്രിക്വാഥേന പിഷ്ടാം തേനൈവാലോഡിതാം വാ പായയേത്|

Adhikarana pittakaPAnuroge hidhmAshvAse saptaparNAdisvarasau pittAnude utkArikA vAtapittAnuge kShIram vAtApittAnuge kShIrAntaram (33-36) · Śloka 36

സ്വരസഃ സപ്തപര്ണസ്യ പുഷ്പാണാം വാ ശിശീഷതഃ| ഹിധ്മാശ്വാസേ മധുകണായുക്തഃ പിത്തകഫാനുഗേ||൩൩|| ഉത്കാരികാ തുഗാകൃഷ്ണാമധൂലീഘൃതനാഗരൈഃ| പിത്താനുബന്ധേ യോക്തവ്യാ, പവനേ ത്വനുബന്ധിനി||൩൪|| ശ്വാവിച്ഛശാമിഷകണാഘൃതശല്യകശോണീതൈഃ| സുവര്ചലാരസവ്യോഷസര്പിര്ഭിഃ സഹിതം പയഃ||൩൫|| അനു ശാല്യോദനം പേയം വാതപിത്താനുബന്ധിനി| ചതുര്ഗുണാമ്ബുസിദ്ധം വാ ഛാഗം സഗുഡനാഗരമ്||൩൬||

സ൦-സപ്തപര്ണസ്യ-അയുഗ്മച്ഛദസ്യ സ്വരസഃ, ശിരീഷാത് പുഷ്പാണാം വാ സ്വരസഃ, ഏതൌ മധുകണായുതൌ പിത്തകഫാനുഗേ ഹിധ്മാശ്വാസേ സതി പായയേത്| പിത്താനുബന്ധിനി ഹിധ്മാശ്വാസേ തുഗാദിഭിരുത്കാരികാ യോജ്യാ| മധൂലീ-ജലജാ മധുയഷ്ടീ, ഗോധൂമവിശേഷോ വാ| പവനേ പുനരനുബന്ധിനി ശ്വാവിദാദിഭിരുത്കാരികാ നിഷ്പാദിതാ യോജ്യാ| ഹിധ്മാശ്വാസേ വാതപിത്താനുബന്ധിനി സതി സുവര്ചലാരസാദിഭിഃ സിദ്ധം പയോऽനു ശാല്യോദനം ഭുക്ത്വാ പശ്ചാത് ക്ഷീരം പേയമ്, ഗവ്യം ഛാഗം വാ ദേശസാത്മ്യാദിവശാത്| അഥവാ ചതുര്ഗുണാമ്ബുസിദ്ധം വാ പയശ്ഛാഗം സഗുഡനാഗരം പിബേത്|

Adhikarana pippalImUlAdilehaH (37) · Śloka 37

പിപ്പലീമൂലമധുകഗുഡഗോശ്വശകൃദ്രസാന്| ഹിധ്മാഭിഷ്യന്ദകാസഘ്നാന് ലിഹ്യാന്മധുഘൃതാന്വിതാന്||൩൭||

സ൦-പിപ്പലീമൂലാദീന് മധുഘൃതാന്വിതാന് സമ്മിശ്ര്യ ഹിധ്മാഭിഷ്യന്ദകാസഘ്നാന് ലിഹ്യാത്|

Adhikarana kaPolbaNe gogajAdishakRudrasalehAH kaPolbaNe catuShpAccarmAdimaShIlehaH kaPolbaNe ashvagandhAmaShIlehaH kaPolbaNe shaThcAdilehaH kaPolbaNe pauShkarapippalIlehaH kaPolbaNe gairikAdilehaH kaPolbaNe kapitthasvarasalehaH kaPolbaNe dhAtryAdilehaH kaPolbaNe pathyAdilehaH kaPolbaNe kolAdilehaH kaPolbaNe guDAdilehaH kaPolbaNe uktaleha auShadhacUrNAnAM rasAdiBiH pAnam (38-43) · Śloka 43

ഗോഗജാശ്വവരാഹോഷ്ട്രഖരമേഷാജവിഡ്രസമ്| സമധ്വേകൈകശോ ലിഹ്യാദ്ബഹുശ്ലേഷ്മാऽഥവാ പിബേത്||൩൮|| ചതുഷ്പാച്ചര്മരോമാസ്ഥിഖുരശൃങ്ഗോദ്ഭവാം മഷീമ്| തഥൈവ വാജിഗന്ധായാ ലിഹ്യാച്ഛ്വാസീ കഫോല്ബണഃ||൩൯|| ശഠീപൌഷ്കരധാത്രീര്വാ പൌഷ്കരം വാ കണാന്വിതമ്| ഗൈരികാഞ്ജനകൃഷ്ണാ വാ സ്വരസം വാ കപിത്ഥജമ്||൪൦|| രസേന വാ കപിത്ഥസ്യ ധാത്രീസൈന്ധവപിപ്പലീഃ| ഘൃതക്ഷൌദ്രേണ വാ പഥ്യാവിഡങ്ഗോഷണപിപ്പലീഃ||൪൧|| കോലലാജാമലദ്രാക്ഷാപിപ്പലീനാഗരാണി വാ| ഗുഡതൈലനിശാദ്രാക്ഷാകണാരാസ്നോഷണാനി വാ||൪൨|| പിബേദ്രസാമ്ബുമദ്യാമ്ലൈര്ലേഹൌഷധരജാംസി വാ| |൪൩|

സ൦-ഗോഗജാദീനാം ശകൃദ്രസം ബഹുകഫഃ സമാക്ഷികമേകൈകശോ ലിഹ്യാത്, അഥവാ പിബേത്| അഥവാ, ചതുഷ്പദാം ചര്മാദിജാം മഷീം പിബേത്| ശ്വാസീ കഫാധികോऽശ്വഗന്ധായാശ്ച മഷീം തദ്വത്-മധുനാ, ലിഹ്യാത്| ശഠീപൌഷ്കരാദിണ് വാ മധുനാ ലിഹ്യാത്| പൌഷ്കരം സകണം വാ ലിഹ്യാത്| ഗൈരികാദീന് വാ ലിഹ്യാത്, കപിത്ഥജം സ്വരസം വാ| കപിത്ഥസ്വരസേന ധാത്ര്യാദീന് ലിഹ്യാത്| പഥ്യാവിഡങ്ഗാദീന് ഘൃതക്ഷൌദ്രേണ വാ ലിഹ്യാത്| കോലാദീന് വാ പൂര്വവല്ലിഹ്യാത്, ഗുഡാദീന് വാ| അഥവാ, ലേഹസ്യ-അഗസ്ത്യാദേഃ, ഔഷധാനാം ചൂര്ണാനി മാംസരസാദിഭിഃ പിബേത്|

Adhikarana jIvantyAdikaM dviguNasharkaraM cUrNam (43-45) · Śloka 45

| ജീവന്തീമുസ്തസുരസത്വഗേലാദ്വയപൌഷ്കരമ്||൪൩|| ചണ്ഡാതാമലകീലോഹഭാര്ഗീനാഗരവാലകമ്| കര്കടാഖ്യാശഠീകൃഷ്ണാനാഗകേസരചോരകമ്||൪൪|| ഉപയുക്തം യഥാകാമം ചൂര്ണം ദ്വിഗുണശര്കരമ്| പാര്ശ്വരുഗ്ജ്വരകാസഘ്നം ഹിധ്മാശ്വാസഹരം പരമ്||൪൫||

സ൦-ജീവന്ത്യാദികം ചൂര്ണം ഭുക്തം പാര്ശ്വരുഗാദിഘ്നം സുഷ്ഠു ഹിധ്മാദിഹരമ്| ലോഹം-അഗുരു|

Adhikarana shaThyAdikaM aShTaguNasharkaraM cURnam (46) · Śloka 46

ശഠീതാമലകീഭാര്ങ്ഗീചണ്ഡാവാലകപൌഷ്കരമ്| ശര്കരാഷ്ടഗുണം ചൂര്ണം ഹിധ്മാശ്വാസഹരം പരമ്||൪൬||

സ൦-ശഠ്യാദികം ചൂര്ണം പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana nasyAni guDanAgaranasyam (47) · Śloka 47

തുല്യം ഗുഡം നാഗരം ച ഭക്ഷ്യേന്നാവയേത വാ| |൪൭|

സ൦-തുല്യാം സഗുഡശുണ്ഠീം ച ഭക്ഷയേത് നസ്യം വാ ദദ്യാത്|

Adhikarana lashunamUlAdinasyacatuShkam makShikAviShThAdinasyatrayam stanyasiddaM ghRutam kShIram virecanauShadhasiddaM ghRutam (47-50) · Śloka 50

| ലശുനസ്യ പലാണ്ഡോര്വാ മൂലം ഗൃഞ്ജനകസ്യ വാ||൪൭|| ചന്ദനാദ്വാ രസം ദദ്യാന്നാരീക്ഷീരേണ നാവനമ്| സ്തന്യേന മക്ഷികാവിഷ്ഠാമലക്തകരസേന വാ||൪൮|| സസൈന്ധവം ഘൃതാച്ഛം വാ, സിദ്ധം സ്തന്യേന വാ ഘൃതമ്| കല്കിതൈര്മധുരദ്രവ്യൈസ്തത്പിബേന്നാവയേത വാ||൪൯|| സകൃദുഷ്ണം സകൃച്ഛീതം വ്യത്യാസാത് സസിതാമധു| തദ്വത്പയസ്തഥാ സിദ്ധമധോഭാഗൌഷധൈര്ഘൃതമ്||൫൦||

സ൦-ലശുനാദീനാം മൂലം പിഷ്ട്വാ നാരീക്ഷീരേണ പൃഥക് പൃഥക് നാവനം ച സ്യാത് ഹിധ്മാശ്വാസാര്തായ| ചന്ദനാദ്വാ രസം നാരീക്ഷീരേണ സഹ നസ്യം ദദ്യാത്| മക്ഷികാവിഷ്ഠാം സ്തന്യേന സഹ നസ്യം ദദ്യാത്, അലക്തകരസേന വാ|

Adhikarana kaNAdighRutam jIvanIyaghRutam (51-52) · Śloka 52

കണാസൌവര്ചലക്ഷാരവയസ്ഥാഹിങ്ഗുചോരകൈഃ| സകായസ്ഥൈര്ഘൃതം മസ്തുദശമൂലരസേ പചേത്||൫൧|| തത്പിബേജ്ജീവനീയൈര്വാ ലിഹ്യാത്സമധു സാധിതമ്| |൫൨|

സ൦-കണാദിഭിഃ കല്കൈര്മസ്തുദശമൂലരസേ സ്നേഹപാനവിധ്യുക്തപരിഭാഷാമാശ്രിത്യ ഘൃതം പക്ത്വാ ഹിധ്മാശ്വാസാര്തഃ പിബേത്| ജീവനീയൈര്വാ ദ്രവ്യൈഃ കല്കൈര്ഘൃതം പക്ത്വാ സമാക്ഷികം ലിഹ്യാത്-ന പിബേത്| വിഷയഭേദാദേവം കാര്യമ്| അഥവാ, വസ്തുസ്വഭാവാദേകസ്മിന്നപി വിഷയേ കണാദിഭിഃ പക്വം ഘൃതം പീതം ഹിധ്മാശ്വാസാര്താനാമാരോഗ്യായ, ജീവനീയൈഃ പുനഃ കല്കൈഃ പക്വം ഘൃതം ലീഢം തേഷാമാരോഗ്യായേതി|

Adhikarana tejovatyAdighRutam (52-55) · Śloka 55

| തേജോവത്യഭയാ കുഷ്ഠം പിപ്പലീ കടുരോഹിണീ||൫൨|| ഭൂതീകം പൌഷ്കരം മൂലം പലാശശ്ചിത്രകഃ ശഠീ| പടുദ്വയം താമലകീ ജീവന്തീ ബില്വപേശികാ||൫൩|| വചാ പത്രം ച താലീസം കര്ഷാംശൈസ്തൈര്വിപാചയേത്| ഹിങ്ഗുപാദൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം പീതമാശു നിഹന്തി തത്||൫൪|| ശാഖാനിലാര്ശോഗ്രഹണീഹിധ്മാഹൃത്പാര്ശ്വവേദനാഃ| |൫൫|

സ൦-തേജോവത്യാദിഭിഃ കല്കൈഃ കര്ഷാംശൈര്ഹിങ്ഗുപാദൈര്ഹിങ്ഗുനഃ പാദഃ-ചതുര്ഥാംശോ, യേഷാം തൈരേവംവിധൈര്ഘൃതം പചേത്| തത്പീതം ദുഷ്ടകഫാവൃതസ്രോതസാം പ്രമാഥിതയാ തേഷാം വിവൃതത്വമുത്പാദയന് ശാഖാനിലാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana ardhAMshakShAraghRutam ardhAMshalavaNaghRutam dhAnvantarAdighRutacatuShkasyAtideshaH (55-56) · Śloka 56

| അര്ധാംശേന പിബേത്സര്പിഃ ക്ഷാരേണ പടുനാऽഥവാ||൫൫|| ധാന്വന്തരം വൃഷഘൃതം ദാധികം ഹപുഷാദി വാ| |൫൬|

സ൦-ധാന്വന്തരാദിഘൃതസ്യാര്ധാംശേന ക്ഷാരേണ, അഥവാ പടുനാ-ലവണേന ചാര്ധാംശേന, സര്പിഃ പിബേത്| ധാന്വന്തരം-പ്രമേഹോക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൧൨/൧൯)| വൃഷഘൃതം-രക്തപിത്തോക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൨/൪൦)| ദാധികം-ഗുല്മോക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൧൪/൧൩)| ഹപുഷാദികം-ഉദരോക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൧൫/൨൨)|

Adhikarana cittakShoBaNamauShadham (56-57) · Śloka 57

| ശീതാമ്ബുസേകഃ സഹസാ ത്രാസവിക്ഷേപഭീശുചഃ||൫൬|| ഹര്ഷേര്ഷ്യോച്ഛ്വാസരോധാശ്ച ഹിതം കീടൈശ്ച ദംശനമ്| |൫൭|

സ൦-സഹസാ-ഝടിത്യേവാജ്ഞാതസങ്കേതസ്യൈവ, ഹിധ്മാശ്വാസാര്തസ്യ ശീതാമ്ബുനാ സേകോ ഹിതഃ| ത്രാസഃ-ചിത്തസ്യോദ്വേഗകൃത്കര്മ, വിക്ഷേപഃ-അവധൂനനമ്, ഭീഃ-ഭയമ്, ശുക്-ശോകശ്ചേതസഃ സന്താപഃ, ത്രാസാദയശ്ചതസ്രസ്താമസഗുണോദ്ഭവാഃ, ഈര്ഷ്യാ-അസൂയാ പരഗുണാസഹിഷ്ണുതാ, ഇയം രജോഗുണോദയാ, തഥാ ഉച്ഛ്വാസസ്യ രോധഃ, ഏതേ ച സര്വേ ഹിധ്മാശ്വാസാര്തായ ഹിതാഃ| തഥാ, കീടൈഃ-പിപീലികാദിഭിഃ, തസ്മിന് ദംശനം ഹിതമ്, വാതവേഗവിഘാതായ|

Adhikarana anuktasaMgrAhArthaM sAmAnya cikitsA (57-59) · Śloka 59

ഏവം ഹിധ്മാശ്വാസാനാം വിശേഷേണ ചികിത്സാമുക്ത്വാ സാമാന്യേനാഹ യത്കിഞ്ചിത്കഫവാതഘ്നമുഷ്ണം വാതാനുലോമനമ്||൫൭|| തത്സേവ്യം പ്രായശോ യച്ച സുതരാം മാരുതാപഹമ്| |൫൯|

സ൦-യത്കിഞ്ചിത്-ആഹാരവിഹാരൌഷധാദികം, കഫവാതൌ-പൃഥക് സഹിതൌ വാ, നിഹന്തി തത്കഫവാതഘ്നമ്| തഥാ, ഉഷ്ണം-ന-ശീതമ്| കഫവാതഘ്നം ഹി പ്രായേണോഷ്ണമേവ ഭവതി| ഉഷ്ണമിതി യദിഹ കൃതം തദതിശയേനോഷ്ണം ന ത്വീഷദുഷ്ണമിതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| തഥാ, വാതാനുലോമനം കഫവാതഘ്നത്വേനൈവ വാതാനുലോമനകാരിത്വേ ലബ്ധേ പ്രാധാന്യേന വാതപ്രതിപക്ഷേണ സ്നിഗ്ധേന യദ്യുക്തം തദ്ധിധ്മാശ്വാസാര്തൈഃ കഫവാതഘ്നമധികോഷ്ണം സേവ്യമിതി പ്രതിപാദനായേതി| അത ഏവാഹ-പ്രായശ ഇത്യാദി| പ്രായശോ-ബാഹുല്യേന, യത് സുതരാം മാരുതശമനം തത് ഹിധ്മാശ്വാസാര്തൈഃ സേവ്യമ്|

Adhikarana shamanabRuMhaNaiScopacAraH (58-59) · Śloka 59

കിമിത്യേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ- | സര്വേഷാം ബൃംഹണേ ഹ്യല്പഃ ശക്യശ്ച പ്രായശോ ഭവേത്||൫൮|| നാത്യര്ഥം ശമനേऽപായോ ഭൃശോऽശക്യശ്ച കര്ഷണേ| ശമനൈര്ബൃംഹണൈശ്ചാതോ ഭൂയിഷ്ഠം താനുപാചരേത്||൫൯||

സ൦-സര്വേഷാം-ഹിധ്മാശ്വാസാര്താനാം, ഹി-യസ്മാത്, ബൃംഹണേ വിധീയമാനേ കദാചിദ്ദൈവവശാത് യോऽപായോ-രോഗാധിക്യമന്യരോഗപ്രാദുര്ഭാവോ വാ, ഭവേത് സ പ്രായശോऽല്പസ്തഥാ ശക്യഃ-സാധയിതും സുഖസാധ്യഃ| തഥാ, തേഷാം, ശമനേ ഭേഷജാദൌ ക്രിയമാണേऽപായോ യദി ദൈവാത്സ്യാത് സ നാത്യര്ഥം-നാതിശയേന| കിം തര്ഹി ? മധ്യമയാ വൃത്ത്യാ| ഹിധ്മാശ്വാസശാന്ത്യര്ഥം കര്ഷണേ ഭേഷജാദൌ ക്രിയമാണേ യോऽപായോ ജായതേ സ ഭൃശോ-ദുഃസഹഃ, അത ഏവാശക്യഃ-സാധയിതും ന ശക്യതേ| യത ഏവം കര്ഷണേ ഭൃശോऽശക്യശ്ചാപയോ ഭവതി| അതഃ-അസ്മാത്കാരണാത്, താന്-ഹിധ്മാശ്വാസാന്, ഭൂയിഷ്ഠം-ബാഹുല്യേന, ശമനൈര്ഭേഷജൈസ്തഥാ ബൃംഹണൈരുപാചരേത്|

Adhikarana kAsAdInAmanyonyaBeShajam (4) · Śloka 4

അധുനാ കാസാദീനാം പഞ്ചാനാമപ്യേഷാം സാമാന്യേന ചികിത്സിതം വക്തുമാഹ കാസശ്വാസക്ഷയച്ഛര്ദിഹിധ്മാശ്ചാന്യോന്യഭേഷജൈഃ| ൫൯ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ശ്വാസഹിധ്മാചികിത്സിതം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||

സ൦-കാസോക്തൈര്ഭേഷജൈഃ ശ്വാസാദീനുപാചരേത്| ശ്വാസാദ്യുക്തൈഃ കാസാനുപാചരേത്| ഏവം പരസ്പരം സര്വൈര്യഥോക്തൈര്ഭേഷജൈഃ സര്വാനേതാനുപാചരേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ശ്വാസഹിധ്മാചികിത്സിതം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൪||