4. śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana shvAsahidhmAcikitsitAdhyAyaH shvAsacikitsitaM hidhmAsvapi kartavyam (2-1) · Śloka 1

അഥാതഃ ശ്വാസഹിധ്മാചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ശ്വാസഹിധ്മാ യതസ്തുല്യഹേത്വാദ്യാഃ, സാധനം തതഃ| തുല്യമേവ|൧|

Adhikarana tatra prathamaM svedaH (1-2) · Śloka 2

| തദാര്ഥം ച പൂര്വം സ്വേദൈരുപാചരേത്||൧|| സ്നിഗ്ധൈര്ലവണതൈലാക്തം| |൨|

Adhikarana svedaPalam (2-3) · Śloka 3

കിമേവം സതി സ്യാത് ? ഇത്യാഹ തൈഃ ഖേഷു ഗ്രഥിതഃ കഫഃ| സുലീനോऽപി വിലീനോऽസ്യ കോഷ്ഠം പ്രാപ്തഃ സുനിര്ഹരഃ||൨|| സ്രോതസാം സ്യാന്മൃദുത്വം ച മരുതശ്ചാനുലോമതാ| |൩|

Adhikarana svinnaBojanam (3-5) · Śloka 5

| സ്വിന്നം ച ഭോജയേദന്നം സ്നിഗ്ധമാനൂപജൈ രസൈഃ||൩|| ദധ്യുത്തരേണ വാ, ദദ്യാത്തതോऽസ്മൈ വമനം മൃദു| വിശേഷാത്കാസവമഥുഹൃദ്ഗ്രഹസ്വരസാദിനേ||൪|| പിപ്പലീസൈന്ധവക്ഷൌദ്രയുക്തം വാതാവിരോധി യത്| |൫|

Adhikarana vamanaPalam (5-6) · Śloka 6

| നിര്ഹൃതേ സുഖമാപ്ന്പോതി സ കഫേ ദുഷ്ടവിഗ്രഹേ||൫|| സ്രോതഃസു ച വിശുദ്ധേഷു ചരത്യവിഹതോऽനിലഃ| |൬|

Adhikarana virecanam (6-7) · Śloka 7

| ധ്മാനോദാവര്തതമകേ മാതുലുങ്ഗാമ്ലവേതസൈഃ||൬|| ഹിങ്ഗുപീലുബിഡൈര്യുക്തമന്നം സ്യാദനുലോമനമ്| സസൈന്ധവം ഫാലാമ്ലം വാ കോഷ്ണം ദദ്യാദ്വിരേചനമ്||൭||

Adhikarana shodhane yuktiH (8-9) · Śloka 9

സ്രോതഃശുദ്ധ്യര്ഥം കിമേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ ഏതേ ഹി കഫസംരുദ്ധഗതിപ്രാണപ്രകോപജാഃ| തസ്മാത്തന്മാര്ഗശുദ്ധ്യര്ഥമൂര്ധ്വാധഃ ശോധനം ഹിതമ്||൮|| ഉദീര്യതേ ഭൃശതരം മാര്ഗരോധാദ്വഹജ്ജലമ്| യഥാ തഥാऽനിലസ്തസ്യ മാര്ഗമസ്മാദ്വിശോധയേത്||൯||

Adhikarana shodhanenAshAntau dhUmaH kartavyaH (10) · Śloka 10

അശാന്തൌ കൃതസംശുദ്ധേര്ധൂമൈര്ലീനം മലം ഹരേത്| |൧൦|

Adhikarana dhUmaprayogAH (10-14) · Śloka 14

| ഹരിദ്രാപത്രമേരണ്ഡമൂലം ലാക്ഷാം മനഃശിലാമ്||൧൦|| സദേവദാര്വലം മാംസീം പിഷ്ട്വാ വര്തിം പ്രകല്പയേത്| താം ഘൃതാക്താം പിബേദ്ധൂമം യവാന് വാ ഘൃതസംയുതാന്||൧൧|| മധൂച്ഛിഷ്ടം സര്ജരസം ഘൃതം വാ ഗുരു വാऽഗുരു| ചന്ദനം വാ തഥാ ശൃങ്ഗം വാലാന്വാ സ്നാവ വാ ഗവാമ്||൧൨|| ഋക്ഷഗോധകുരങ്ഗൈണചര്മശൃങ്ഗഖുരാണി വാ| ഗുഗ്ഗുലും വാ മനോഹ്വാം വാ ശാലിനിര്യാസമേവ വാ||൧൩|| ശല്ലകീം ഗുഗ്ഗുലും ലോഹം പദ്മകം വാ ഘൃതാപ്ലുതമ്| |൧൪|

Adhikarana svedaprayogAH (14-16) · Śloka 16

| അവശ്യം സ്വേദനീയാനാമസ്വേദ്യാനാമപി ക്ഷണമ്||൧൪|| സ്വേദയേത്സസിതാക്ഷീരസുഖോഷ്ണസ്നേഹസേചനൈഃ| ഉത്കാരികോപനാഹൈശ്ച സ്വേദാധ്യായോക്തഭേഷജൈഃ||൧൫|| ഉരഃ കണ്ഠം ച മൃദുഭിഃ| |൧൬|

Adhikarana sAme AmavidhiH (16) · Śloka 16

സാമേ ത്വാമവിധിം ചരേത്| |൧൬|

Adhikarana shleShmauShadhAtiyoddatavAtasyauShadham (16-17) · Śloka 17

| അതിയോഗോദ്ധതം വാതം ദൃഷ്ട്വാ പവനനാശനൈഃ||൧൬|| സ്നിഗ്ധൈ രസാദ്യൈര്നാത്യുഷ്ണൈരഭ്യങ്ഗൈശ്ച ശമം നയേത്| |൧൭|

Adhikarana shodhanAnarhANAM shamanam kShayAdyutpannasyauShadham (17-18) · Śloka 18

| അനുത്ക്ലിഷ്ടകഫാസ്വിന്നദുര്ബലാനാം ഹി ശോധനാത്||൧൭|| വായുര്ലബ്ധാസ്പദോ മര്മ സംശോഷ്യാശു ഹരേദസൂന്| കഷായലേഹസ്നേഹാദ്യൈസ്തേഷാം സംശമയേദതഃ||൧൮||

Adhikarana kShayAdyutpannasyauShadham (19) · Śloka 19

ക്ഷീണക്ഷതാതിസാരാസൃക്പിത്തദാഹാനുബന്ധജാന്| മധുരസ്നിഗ്ധശീതാദ്യൈര്ഹിധ്മാശ്വാസാനുപാചരേത്||൧൯||

Adhikarana annapAnAni tatra rasAH (20) · Śloka 20

കുലത്ഥദശമൂലാനാം ക്വാഥേ സ്യുര്ജാങഗലാ രസാഃ| യൂഷാശ്ച|൨൦|

Adhikarana yUShAH yUShAntaram yUShAntaram (20-22) · Śloka 22

| ശിഗ്രുവാര്താകകാസഘ്നവൃഷമൂലകൈഃ||൨൦|| പല്ലവൈര്നിമ്ബകുലകബൃഹതീമാതുലുങ്ഗജൈഃ| വ്യാഘ്രീദുരാലഭാശൃങ്ഗീബില്വമധ്യത്രികണ്ടകൈഃ||൨൧|| സാമൃതാഗ്നികുലത്ഥൈശ്ച യൂഷഃ സ്യാത്ക്വഥിതൈര്ജലേ| തദ്വദ്രാസ്നാബൃഹത്യാദിബലാമുദ്ഗൈഃ സചിത്രകൈഃ||൨൨||

Adhikarana peyAdvayam (23) · Śloka 23

പേയാ ച ചിത്രകാജാജീശൃങ്ഗീസൌവര്ചലൈഃ കൃതാ| ദശമൂലേന വാ കാസശ്വാസഹിധ്മാരുജാപഹാ||൨൩||

Adhikarana kaShAyaH peyA ca (24-25) · Śloka 25

ദശമൂലശഠീരാസ്നാഭാര്ഗീബില്വര്ദ്ധിപൌഷ്കരൈഃ| കുലീരശൃങ്ഗീചപലാതാമലക്യമൃതൌഷധൈഃ||൨൪|| പിബേത്കഷായം ജീര്ണേऽസ്മിന് പേയാം തൈരേവ സാധിതാമ്| |൨൫|

Adhikarana annaM shAlyAdi (25-26) · Śloka 26

| ശാലിഷഷ്ടികഗോധൂമയവമുദ്ഗകുലത്ഥഭുക്||൨൫|| കാസഹൃദ്ഗ്രഹപാര്ശ്വാര്തിഹിധ്മാശ്വാസപ്രശാന്തയേ| |൨൬|

Adhikarana yavasaktavaH (26-27) · Śloka 27

| സക്തൂന് വാऽര്കാങ്കുരക്ഷീരഭാവിതാനാം സമാക്ഷികാന്||൨൬|| യവാനാം ദശമൂലാദിനിഷ്ക്വാഥലുലിതാന് പിബേത്| |൨൭|

Adhikarana anne kShArAdiyojanam (27-28) · Śloka 28

| അന്നേ ച യോജയേത് ക്ഷാരഹിങ്ഗ്വാജ്യബിഡദാഡിമാന്||൨൭|| സപൌഷ്കരശഠീവ്യോഷമാതുലുങ്ഗാമ്ലവേതസാന്| |൨൮|

Adhikarana tRuShitasya dashamUlakkAthAdipAnam,tRuShitasya vArUNImaNDapAnam (28-29) · Śloka 29

| ദശമൂലസ്യ വാ ക്വാഥമഥവാ ദേവദാരുണഃ||൨൮|| പിബേദ്വാ വാരുണീമണ്ഡം ഹിധ്മാശ്വാസീ പിപാസിതഃ| |൨൯|

Adhikarana tRuShitasya takravisheShapAnam (29-30) · Śloka 30

| പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലപഥ്യാജന്തുഘ്നചിത്രകൈഃ||൨൯|| കല്കിതൈര്ലേപിതേ രൂഢേ നിഃക്ഷിപേദ്ധൃതഭാജനേ| തക്രം മാസസ്ഥിതം തദ്ധി ദീപനം ശ്വാസകാസജിത്||൩൦||

Adhikarana tRuShitasya surAmaNDapAnamtRuShitasya BArgIshuNThcambu pAnam tRuShitasya bAShpikAkkAthapAnam (31-32) · Śloka 32

പാഠാം മധുരസാം ദാരു സരലം ച നിശി സ്ഥിതമ്| സുരാമണ്ഡേऽല്പലവണം പിബേത്പ്രസൃതസമ്മിതമ്||൩൧|| ഭാര്ഗീശുണ്ഠ്യോ സുഖാമ്ഭോഭിഃ ക്ഷാരം വാ മരിചാന്വിതമ് സ്വക്വാഥപിഷ്ടാം ലുലിതാം ബാഷ്പികാം പായയേത വാ||൩൨||

Adhikarana pittakaPAnuroge hidhmAshvAse saptaparNAdisvarasau pittAnude utkArikA vAtapittAnuge kShIram vAtApittAnuge kShIrAntaram (33-36) · Śloka 36

സ്വരസഃ സപ്തപര്ണസ്യ പുഷ്പാണാം വാ ശിശീഷതഃ| ഹിധ്മാശ്വാസേ മധുകണായുക്തഃ പിത്തകഫാനുഗേ||൩൩|| ഉത്കാരികാ തുഗാകൃഷ്ണാമധൂലീഘൃതനാഗരൈഃ| പിത്താനുബന്ധേ യോക്തവ്യാ, പവനേ ത്വനുബന്ധിനി||൩൪|| ശ്വാവിച്ഛശാമിഷകണാഘൃതശല്യകശോണീതൈഃ| സുവര്ചലാരസവ്യോഷസര്പിര്ഭിഃ സഹിതം പയഃ||൩൫|| അനു ശാല്യോദനം പേയം വാതപിത്താനുബന്ധിനി| ചതുര്ഗുണാമ്ബുസിദ്ധം വാ ഛാഗം സഗുഡനാഗരമ്||൩൬||

Adhikarana pippalImUlAdilehaH (37) · Śloka 37

പിപ്പലീമൂലമധുകഗുഡഗോശ്വശകൃദ്രസാന്| ഹിധ്മാഭിഷ്യന്ദകാസഘ്നാന് ലിഹ്യാന്മധുഘൃതാന്വിതാന്||൩൭||

Adhikarana kaPolbaNe gogajAdishakRudrasalehAH kaPolbaNe catuShpAccarmAdimaShIlehaH kaPolbaNe ashvagandhAmaShIlehaH kaPolbaNe shaThcAdilehaH kaPolbaNe pauShkarapippalIlehaH kaPolbaNe gairikAdilehaH kaPolbaNe kapitthasvarasalehaH kaPolbaNe dhAtryAdilehaH kaPolbaNe pathyAdilehaH kaPolbaNe kolAdilehaH kaPolbaNe guDAdilehaH kaPolbaNe uktaleha auShadhacUrNAnAM rasAdiBiH pAnam (38-43) · Śloka 43

ഗോഗജാശ്വവരാഹോഷ്ട്രഖരമേഷാജവിഡ്രസമ്| സമധ്വേകൈകശോ ലിഹ്യാദ്ബഹുശ്ലേഷ്മാऽഥവാ പിബേത്||൩൮|| ചതുഷ്പാച്ചര്മരോമാസ്ഥിഖുരശൃങ്ഗോദ്ഭവാം മഷീമ്| തഥൈവ വാജിഗന്ധായാ ലിഹ്യാച്ഛ്വാസീ കഫോല്ബണഃ||൩൯|| ശഠീപൌഷ്കരധാത്രീര്വാ പൌഷ്കരം വാ കണാന്വിതമ്| ഗൈരികാഞ്ജനകൃഷ്ണാ വാ സ്വരസം വാ കപിത്ഥജമ്||൪൦|| രസേന വാ കപിത്ഥസ്യ ധാത്രീസൈന്ധവപിപ്പലീഃ| ഘൃതക്ഷൌദ്രേണ വാ പഥ്യാവിഡങ്ഗോഷണപിപ്പലീഃ||൪൧|| കോലലാജാമലദ്രാക്ഷാപിപ്പലീനാഗരാണി വാ| ഗുഡതൈലനിശാദ്രാക്ഷാകണാരാസ്നോഷണാനി വാ||൪൨|| പിബേദ്രസാമ്ബുമദ്യാമ്ലൈര്ലേഹൌഷധരജാംസി വാ| |൪൩|

Adhikarana jIvantyAdikaM dviguNasharkaraM cUrNam (43-45) · Śloka 45

| ജീവന്തീമുസ്തസുരസത്വഗേലാദ്വയപൌഷ്കരമ്||൪൩|| ചണ്ഡാതാമലകീലോഹഭാര്ഗീനാഗരവാലകമ്| കര്കടാഖ്യാശഠീകൃഷ്ണാനാഗകേസരചോരകമ്||൪൪|| ഉപയുക്തം യഥാകാമം ചൂര്ണം ദ്വിഗുണശര്കരമ്| പാര്ശ്വരുഗ്ജ്വരകാസഘ്നം ഹിധ്മാശ്വാസഹരം പരമ്||൪൫||

Adhikarana shaThyAdikaM aShTaguNasharkaraM cURnam (46) · Śloka 46

ശഠീതാമലകീഭാര്ങ്ഗീചണ്ഡാവാലകപൌഷ്കരമ്| ശര്കരാഷ്ടഗുണം ചൂര്ണം ഹിധ്മാശ്വാസഹരം പരമ്||൪൬||

Adhikarana nasyAni guDanAgaranasyam (47) · Śloka 47

തുല്യം ഗുഡം നാഗരം ച ഭക്ഷ്യേന്നാവയേത വാ| |൪൭|

Adhikarana lashunamUlAdinasyacatuShkam makShikAviShThAdinasyatrayam stanyasiddaM ghRutam kShIram virecanauShadhasiddaM ghRutam (47-50) · Śloka 50

| ലശുനസ്യ പലാണ്ഡോര്വാ മൂലം ഗൃഞ്ജനകസ്യ വാ||൪൭|| ചന്ദനാദ്വാ രസം ദദ്യാന്നാരീക്ഷീരേണ നാവനമ്| സ്തന്യേന മക്ഷികാവിഷ്ഠാമലക്തകരസേന വാ||൪൮|| സസൈന്ധവം ഘൃതാച്ഛം വാ, സിദ്ധം സ്തന്യേന വാ ഘൃതമ്| കല്കിതൈര്മധുരദ്രവ്യൈസ്തത്പിബേന്നാവയേത വാ||൪൯|| സകൃദുഷ്ണം സകൃച്ഛീതം വ്യത്യാസാത് സസിതാമധു| തദ്വത്പയസ്തഥാ സിദ്ധമധോഭാഗൌഷധൈര്ഘൃതമ്||൫൦||

Adhikarana kaNAdighRutam jIvanIyaghRutam (51-52) · Śloka 52

കണാസൌവര്ചലക്ഷാരവയസ്ഥാഹിങ്ഗുചോരകൈഃ| സകായസ്ഥൈര്ഘൃതം മസ്തുദശമൂലരസേ പചേത്||൫൧|| തത്പിബേജ്ജീവനീയൈര്വാ ലിഹ്യാത്സമധു സാധിതമ്| |൫൨|

Adhikarana tejovatyAdighRutam (52-55) · Śloka 55

| തേജോവത്യഭയാ കുഷ്ഠം പിപ്പലീ കടുരോഹിണീ||൫൨|| ഭൂതീകം പൌഷ്കരം മൂലം പലാശശ്ചിത്രകഃ ശഠീ| പടുദ്വയം താമലകീ ജീവന്തീ ബില്വപേശികാ||൫൩|| വചാ പത്രം ച താലീസം കര്ഷാംശൈസ്തൈര്വിപാചയേത്| ഹിങ്ഗുപാദൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം പീതമാശു നിഹന്തി തത്||൫൪|| ശാഖാനിലാര്ശോഗ്രഹണീഹിധ്മാഹൃത്പാര്ശ്വവേദനാഃ| |൫൫|

Adhikarana ardhAMshakShAraghRutam ardhAMshalavaNaghRutam dhAnvantarAdighRutacatuShkasyAtideshaH (55-56) · Śloka 56

| അര്ധാംശേന പിബേത്സര്പിഃ ക്ഷാരേണ പടുനാऽഥവാ||൫൫|| ധാന്വന്തരം വൃഷഘൃതം ദാധികം ഹപുഷാദി വാ| |൫൬|

Adhikarana cittakShoBaNamauShadham (56-57) · Śloka 57

| ശീതാമ്ബുസേകഃ സഹസാ ത്രാസവിക്ഷേപഭീശുചഃ||൫൬|| ഹര്ഷേര്ഷ്യോച്ഛ്വാസരോധാശ്ച ഹിതം കീടൈശ്ച ദംശനമ്| |൫൭|

Adhikarana anuktasaMgrAhArthaM sAmAnya cikitsA (57-59) · Śloka 59

ഏവം ഹിധ്മാശ്വാസാനാം വിശേഷേണ ചികിത്സാമുക്ത്വാ സാമാന്യേനാഹ യത്കിഞ്ചിത്കഫവാതഘ്നമുഷ്ണം വാതാനുലോമനമ്||൫൭|| തത്സേവ്യം പ്രായശോ യച്ച സുതരാം മാരുതാപഹമ്| |൫൯|

Adhikarana shamanabRuMhaNaiScopacAraH (58-59) · Śloka 59

കിമിത്യേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ- | സര്വേഷാം ബൃംഹണേ ഹ്യല്പഃ ശക്യശ്ച പ്രായശോ ഭവേത്||൫൮|| നാത്യര്ഥം ശമനേऽപായോ ഭൃശോऽശക്യശ്ച കര്ഷണേ| ശമനൈര്ബൃംഹണൈശ്ചാതോ ഭൂയിഷ്ഠം താനുപാചരേത്||൫൯||

Adhikarana kAsAdInAmanyonyaBeShajam (4) · Śloka 4

അധുനാ കാസാദീനാം പഞ്ചാനാമപ്യേഷാം സാമാന്യേന ചികിത്സിതം വക്തുമാഹ കാസശ്വാസക്ഷയച്ഛര്ദിഹിധ്മാശ്ചാന്യോന്യഭേഷജൈഃ| ൫൯ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ശ്വാസഹിധ്മാചികിത്സിതം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||