4. śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

కాసచికిత్సితాదనంతరం శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితం వ్యాఖ్యాయతే| సంబంధోఽత్ర నిదాన ఏవోక్తః |

Adhikarana shvAsahidhmAcikitsitAdhyAyaH shvAsacikitsitaM hidhmAsvapi kartavyam (2-1) · Śloka 1

అథాతః శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| శ్వాసహిధ్మా యతస్తుల్యహేత్వాద్యాః, సాధనం తతః| తుల్యమేవ|1|

స0-యస్మాత్ శ్వాసహిధ్మాస్తుల్యహేత్వాద్యాః| ఆదిగ్రహణాత్ ప్రాగ్రూపాదయో గృహ్యంతే| నిదానే హ్యుక్తం (హృ.ని.అ.4/18)-"శ్వాసైకహేతుప్రాగ్రూపసంఖ్యాప్రకృతిసంశ్రయాః|" ఇతి| తతః-తస్మాద్ధేతోః, సాధనం- చికిత్సితం, శ్వాసహిధ్మయోస్తుల్యమేవ విహితం|

Adhikarana tatra prathamaM svedaH (1-2) · Śloka 2

| తదార్థం చ పూర్వం స్వేదైరుపాచరేత్||1|| స్నిగ్ధైర్లవణతైలాక్తం| |2|

స0-తదార్తం-శ్వాసహిధ్మాతురం, పూర్వం-ఉపక్రమేభ్యః సర్వేభ్యోఽపి ప్రాక్, స్వేదైరుపాచరేత్| కింభూతైః ? స్నిగ్ధైః-న రూక్షైః, వాతకోపభయాత్| కింభూతం ? లవణాన్వితేన తైలేనాభ్యక్తం|

Adhikarana svedaPalam (2-3) · Śloka 3

కిమేవం సతి స్యాత్ ? ఇత్యాహ తైః ఖేషు గ్రథితః కఫః| సులీనోఽపి విలీనోఽస్య కోష్ఠం ప్రాప్తః సునిర్హరః||2|| స్రోతసాం స్యాన్మృదుత్వం చ మరుతశ్చానులోమతా| |3|

సం-తైః-స్వేదైః, ఖేషు-స్రోతఃసు, యోఽస్య-శ్వాసహిధ్మావతో, గ్రథితః-పిండితః, కఫః సులీనోఽపి-అతిశయేన శ్లిష్టోఽంత ర్భూతః, అనయేతికర్తవ్యతయా విలీనోఽస్య కోష్ఠం ప్రాప్తః సునిర్హరః స్యాత్-సుఖేన నిర్హర్తుం శక్యతే| తథా, స్రోతసాం-వాయుస్తబ్ధానాం, మృదుత్వం చ స్యాత్| మరుతశ్చానులోమతా-స్వమార్గగామిత్వం స్యాత్|

Adhikarana svinnaBojanam (3-5) · Śloka 5

| స్విన్నం చ భోజయేదన్నం స్నిగ్ధమానూపజై రసైః||3|| దధ్యుత్తరేణ వా, దద్యాత్తతోఽస్మై వమనం మృదు| విశేషాత్కాసవమథుహృద్గ్రహస్వరసాదినే||4|| పిప్పలీసైంధవక్షౌద్రయుక్తం వాతావిరోధి యత్| |5|

స0-స్నిన్నం చ సంతమాతురం స్నిగ్ధం-శాల్యాదికం న రూక్షం యవాదికం, ఆనూపజైః-సూకరాదిమాంసజై రసైః సహ, భోజయేత్| అథవా స్వేదాదనంతరమస్మై-శ్వాసహిధ్మావతే, దధ్యుత్తరేణ-దధిసరేణ, వమనం మృదు దద్యాత్| విశేషేణ కాసాదిమతే వమనం దద్యాత్| తచ్చ వమనం పిప్పలీసైంధవక్షౌద్రయుక్తం వాతావిరోధి-వాతం న కరోతి, యత్తద్దద్యాత్|

Adhikarana vamanaPalam (5-6) · Śloka 6

| నిర్హృతే సుఖమాపంపోతి స కఫే దుష్టవిగ్రహే||5|| స్రోతఃసు చ విశుద్ధేషు చరత్యవిహతోఽనిలః| |6|

స0-నిర్హృతే కఫేఽసౌ (సః)-శ్వాసహిధ్మావాన్, సుఖమశ్రుతే, రుంక్షివృత్తేః| కింభూతే కఫే ? దుష్టో విగ్రహః-శరీరం, యేన తస్మిన్| తథా, స్రోతఃసు విశుద్ధేషు-ఉపలేపాదిరహితేషు, వాయురవిహతో-న కేనచిద్రుద్ధగతిః, స్రోతఃసు చరతి|

Adhikarana virecanam (6-7) · Śloka 7

| ధ్మానోదావర్తతమకే మాతులుంగామ్లవేతసైః||6|| హింగుపీలుబిడైర్యుక్తమన్నం స్యాదనులోమనం| ససైంధవం ఫాలామ్లం వా కోష్ణం దద్యాద్విరేచనం||7||

స0-ధ్మానం-ఆనాహః| ఉదావర్తః-శకృదాదీనామప్రవృత్తిః| తమకః-శ్వాసవిశేషః| ధ్మానం చోదావర్తశ్చ తమకశ్చ ధ్మానోదావర్తతమకం, తస్మిన్-ప్రకృతత్వాత్ తథావిధే హిధ్మాశ్వాసవతి| మాతులుంగాద్యైస్తథా హింగుపీలుబిడైర్యుక్తమన్నమనులోమకారి స్యాత్| అథవా, అస్యామవస్థాయాం సైంధవేన సహ ఫలామ్లం ఫలేన-వాతానులోమనేన బీజపూరాదినా, అమ్లం-అమ్లీకృతం, తథా కోష్ణం-ఈషదుష్ణం, విరేచనం దద్యాత్|

Adhikarana shodhane yuktiH (8-9) · Śloka 9

స్రోతఃశుద్ధ్యర్థం కిమేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ ఏతే హి కఫసంరుద్ధగతిప్రాణప్రకోపజాః| తస్మాత్తన్మార్గశుద్ధ్యర్థమూర్ధ్వాధః శోధనం హితం||8|| ఉదీర్యతే భృశతరం మార్గరోధాద్వహజ్జలం| యథా తథాఽనిలస్తస్య మార్గమస్మాద్విశోధయేత్||9||

స0-యస్మాదేతే-హిధ్మాశ్వాసాః| కఫేన సంరుద్ధా గతిర్యస్య స ఏవం, కఫసంరుద్ధగతిశ్వాసౌ ప్రాణాశ్చ, తస్య ప్రకోపః, తతో జాతాః| యత ఏవం తస్మాద్ధేతోస్తన్మార్గశుద్ధ్యర్థం-తస్య ప్రాణస్య వాయోర్మార్గవిశుద్ధినిమిత్తం, ఊర్ధ్వమధశ్చ శోధనం హితం| ఏతచ్చ దృష్టాంతద్వారేణ స్పష్టయతి-ఉదీర్యత ఇత్యాది| యథా మార్గస్య రోధాజ్జలం వహత్ భృశతరం-సుతరాం, ఉదీర్యతే-వృద్ధిం యాతి| తథాఽనిలః స్వభావతో వహన్ మార్గరోధాత్-మార్గస్యావరణాత్, భృశతరముదీర్యతే| తస్య-వాయోః, మార్గమస్మాత్-యథోక్తాత్కారణాత్, విశోధయేత్|

Adhikarana shodhanenAshAntau dhUmaH kartavyaH (10) · Śloka 10

అశాంతౌ కృతసంశుద్ధేర్ధూమైర్లీనం మలం హరేత్| |10|

స0-పూర్వస్యాం క్రియాయాం కృతాయామప్యశమే సతి, కృతసంశుద్ధేః-శ్వాసహిధ్మార్తస్య, లీనం-సూక్ష్మస్రోతఃశ్లిష్టం, మలం-కఫాఖ్యం, ధూమైః-వక్ష్యమాణైః, హరేత్|

Adhikarana dhUmaprayogAH (10-14) · Śloka 14

| హరిద్రాపత్రమేరండమూలం లాక్షాం మనఃశిలాం||10|| సదేవదార్వలం మాంసీం పిష్ట్వా వర్తిం ప్రకల్పయేత్| తాం ఘృతాక్తాం పిబేద్ధూమం యవాన్ వా ఘృతసంయుతాన్||11|| మధూచ్ఛిష్టం సర్జరసం ఘృతం వా గురు వాఽగురు| చందనం వా తథా శృంగం వాలాన్వా స్నావ వా గవాం||12|| ఋక్షగోధకురంగైణచర్మశృంగఖురాణి వా| గుగ్గులుం వా మనోహ్వాం వా శాలినిర్యాసమేవ వా||13|| శల్లకీం గుగ్గులుం లోహం పద్మకం వా ఘృతాప్లుతం| |14|

స0-హరిద్రాదీని పిష్ట్వా జలేన వర్తిం ప్రకల్పయేత్| తాం-వర్తి, ఘృతాక్తాం కృత్వా ధూమం పిబేత్, సామర్థ్యాదగ్నిప్లుష్టాం| అథవా యవాన్ ఘృతాక్తాన్ ధూమం పిబేత్| మధూచ్ఛిష్టం-సిక్థకం, సర్జరసం ఘృతం వా ఏకీకృత్య ధూమం పిబేత్| అథవా, గురు-శ్రేష్ఠం, అగురు కృష్ణాగరు, ధూమం పిబేత్| అథవా, చందనం [ ధూమం పిబేత్ ]| అథవా, గవాం శృంగం ధూమం పిబేత్| అథవా, గవాం వాలాన్-గలకంబలజాని రోమణి, ధూమం పిబేత్| స్నావ వా-స్నాయు వా గవామేవ, ధూమం పిబేత్| రూక్షాదీనాం చర్మాదీని వా ధూమం పిబేత్| ఖురశబ్దస్యార్ధర్చాదిత్వాన్నపుంసకత్వం| గుగ్గులుం వా, అథవా మనః శిలాం శాలనిర్యాసం వా ధూమం పిబేత్| శల్లక్యాది ఘృతాప్లుతం వా|

Adhikarana svedaprayogAH (14-16) · Śloka 16

| అవశ్యం స్వేదనీయానామస్వేద్యానామపి క్షణం||14|| స్వేదయేత్ససితాక్షీరసుఖోష్ణస్నేహసేచనైః| ఉత్కారికోపనాహైశ్చ స్వేదాధ్యాయోక్తభేషజైః||15|| ఉరః కంఠం చ మృదుభిః| |16|

స0-అవశ్యం స్వేదనీయానాం తథాఽస్వేదార్హాణామపి క్షణమురః కంఠం చ మృదుభిః స్వేదైః స్వేదయేత్| కైః ? సశర్కరాక్షీరైః సుఖోష్ణైః స్నేహసేచనైః| తథా, స్వేదాధ్యాయే యాన్యుక్తాని ద్రవ్యాణి తత్కృతైరుత్కారికోపనాహైశ్చ స్వేదయేత్|

Adhikarana sAme AmavidhiH (16) · Śloka 16

సామే త్వామవిధిం చరేత్| |16|

స0-సామే చ శ్వాసహిధ్మావత్యామవిధిం-లంఘనపాచనాదికం, చరేత్ నిరామీకరణాయ|

Adhikarana shleShmauShadhAtiyoddatavAtasyauShadham (16-17) · Śloka 17

| అతియోగోద్ధతం వాతం దృష్ట్వా పవననాశనైః||16|| స్నిగ్ధై రసాద్యైర్నాత్యుష్ణైరభ్యంగైశ్చ శమం నయేత్| |17|

స0-అతియోగాద్వమనవిరేచనయోర్నరాణాముద్ధతం వాతం దృష్ట్వా పవననాశనైః స్నిగ్ధై రసాద్యైః-మాంసరసఘృతక్షీరాదిభిరాహారైః, తథా కించిదుష్ణైరభ్యంగైశ్చ శమం నయేత్|

Adhikarana shodhanAnarhANAM shamanam kShayAdyutpannasyauShadham (17-18) · Śloka 18

| అనుత్క్లిష్టకఫాస్విన్నదుర్బలానాం హి శోధనాత్||17|| వాయుర్లబ్ధాస్పదో మర్మ సంశోష్యాశు హరేదసూన్| కషాయలేహస్నేహాద్యైస్తేషాం సంశమయేదతః||18||

స0-అనుత్క్లిష్టకఫానామస్విన్నానాం దుర్బలానాం చ శోధనాద్ధేతోః పవనో లబ్ధాస్పదః సన్ అన్యస్థానాశ్రయవశాదాసాదిత సామర్థ్యోఽత ఏవామందః శోషణస్వభావత్వాద్ మర్మ-హృదయాఖ్యం, సంశోష్య శీఘ్రమసూన్ హరేత్| తస్మాదేవంవిధాన్ హిధ్మాశ్వాసవతో న శోధయేత్| అతోఽన్యథాభూతాంశ్చ శోధయేదిత్యర్థాదుక్తం భవతి| తథా చ తేషాం సంశోధనాదారోగ్యం సంపద్యతే| అనుత్క్లిష్టకఫాదీనాం శోధనాయోగ్యానాం తర్హి కిం కార్యం ? ఇత్యాహ-కషాయేత్యాది| యతో యస్మాత్తే సంశోధనాయోగ్యాస్తస్మాత్తేషాం కషాయాదిభిః సంశమయేత్, శ్వాసహిధ్మా ఇతి శేషః|

Adhikarana kShayAdyutpannasyauShadham (19) · Śloka 19

క్షీణక్షతాతిసారాసృక్పిత్తదాహానుబంధజాన్| మధురస్నిగ్ధశీతాద్యైర్హిధ్మాశ్వాసానుపాచరేత్||19||

స0-క్షీణక్షతాతిసారాసృక్పిత్తదాహానుబంధజాన్ హిధ్మాశ్వాసాన్ మధురాదిభిరుపక్రమేత్|

Adhikarana annapAnAni tatra rasAH (20) · Śloka 20

కులత్థదశమూలానాం క్వాథే స్యుర్జాఙగలా రసాః| యూషాశ్చ|20|

స0-కులత్థదశమూలానాం క్వాథే జాంగలరసా యూషాశ్చ స్యుః|

Adhikarana yUShAH yUShAntaram yUShAntaram (20-22) · Śloka 22

| శిగ్రువార్తాకకాసఘ్నవృషమూలకైః||20|| పల్లవైర్నింబకులకబృహతీమాతులుంగజైః| వ్యాఘ్రీదురాలభాశృంగీబిల్వమధ్యత్రికంటకైః||21|| సామృతాగ్నికులత్థైశ్చ యూషః స్యాత్క్వథితైర్జలే| తద్వద్రాస్నాబృహత్యాదిబలాముద్గైః సచిత్రకైః||22||

స0-శిగ్ర్వాదిభిశ్చ జలే క్వథితైర్యూషః స్యాత్| తథైవ రాస్నాదిభిర్యూషః స్యాత్|

Adhikarana peyAdvayam (23) · Śloka 23

పేయా చ చిత్రకాజాజీశృంగీసౌవర్చలైః కృతా| దశమూలేన వా కాసశ్వాసహిధ్మారుజాపహా||23||

స0-పేయా చ చిత్రకాదిభిః కృతాఽథవా దశమూలేన కృతా, సా చ కాసదిహరా|

Adhikarana kaShAyaH peyA ca (24-25) · Śloka 25

దశమూలశఠీరాస్నాభార్గీబిల్వర్ద్ధిపౌష్కరైః| కులీరశృంగీచపలాతామలక్యమృతౌషధైః||24|| పిబేత్కషాయం జీర్ణేఽస్మిన్ పేయాం తైరేవ సాధితాం| |25|

స0-దశమూలాదిభిః కషాయం పిబేత్| అస్మింకషాయే పరిణతే తైరేవ-దశమూలాదిభిః, సాధితాం పేయాం హిధ్మాశ్వాసీ పిబేత్|

Adhikarana annaM shAlyAdi (25-26) · Śloka 26

| శాలిషష్టికగోధూమయవముద్గకులత్థభుక్||25|| కాసహృద్గ్రహపార్శ్వార్తిహిధ్మాశ్వాసప్రశాంతయే| |26|

స0-తథా శాల్యాదిభుక్ స్యాత్, కాసాదిశాంత్యర్థం|

Adhikarana yavasaktavaH (26-27) · Śloka 27

| సక్తూన్ వాఽర్కాంకురక్షీరభావితానాం సమాక్షికాన్||26|| యవానాం దశమూలాదినిష్క్వాథలులితాన్ పిబేత్| |27|

స0-అథవాఽర్కాంకురక్షీరభవితానాం యవానాం సంబంధినః సక్తూన్ సమాక్షికాన్ దశమూలశఠీత్యాదినిర్యూహాన్వితాన్ పిబేత్|

Adhikarana anne kShArAdiyojanam (27-28) · Śloka 28

| అన్నే చ యోజయేత్ క్షారహింగ్వాజ్యబిడదాడిమాన్||27|| సపౌష్కరశఠీవ్యోషమాతులుంగామ్లవేతసాన్| |28|

స0-అన్నే-ఆహారే చ, క్షారాదీన్ యోజయేత్|

Adhikarana tRuShitasya dashamUlakkAthAdipAnam,tRuShitasya vArUNImaNDapAnam (28-29) · Śloka 29

| దశమూలస్య వా క్వాథమథవా దేవదారుణః||28|| పిబేద్వా వారుణీమండం హిధ్మాశ్వాసీ పిపాసితః| |29|

స0-హిధ్మాశ్వాసవాన్ పిపాసితో దశమూలస్య క్వాథం దేవదారుణో వా, అథవా వారుణీమండం పిబేత్|

Adhikarana tRuShitasya takravisheShapAnam (29-30) · Śloka 30

| పిప్పలీపిప్పలీమూలపథ్యాజంతుఘ్నచిత్రకైః||29|| కల్కితైర్లేపితే రూఢే నిఃక్షిపేద్ధృతభాజనే| తక్రం మాసస్థితం తద్ధి దీపనం శ్వాసకాసజిత్||30||

స0-పిప్పల్యాదిభిః కల్కితైర్లేపితే ఘృతభాజనే రూఢే-శుష్కే, తక్రం నిఃక్షిపేత్| తచ్చ తక్రం మాసస్థితం దీపనం శ్వాసకాసజిత్|

Adhikarana tRuShitasya surAmaNDapAnamtRuShitasya BArgIshuNThcambu pAnam tRuShitasya bAShpikAkkAthapAnam (31-32) · Śloka 32

పాఠాం మధురసాం దారు సరలం చ నిశి స్థితం| సురామండేఽల్పలవణం పిబేత్ప్రసృతసమ్మితం||31|| భార్గీశుంఠ్యో సుఖాంభోభిః క్షారం వా మరిచాన్వితం స్వక్వాథపిష్టాం లులితాం బాష్పికాం పాయయేత వా||32||

స0-పాఠాదికం సురామండే నిశి స్థితం కించిల్లవణం ప్రసృతసమ్మితం-పలద్వయమాత్రం, పిబేత్| అథవా, భార్గీశుంఠ్యావుష్ణాంబునా పిబేత్| యవక్షారం మరిచయుక్తం వా| బాష్పికాం-హింగుపత్రికాం, హింగు పత్రిక్వాథేన పిష్టాం తేనైవాలోడితాం వా పాయయేత్|

Adhikarana pittakaPAnuroge hidhmAshvAse saptaparNAdisvarasau pittAnude utkArikA vAtapittAnuge kShIram vAtApittAnuge kShIrAntaram (33-36) · Śloka 36

స్వరసః సప్తపర్ణస్య పుష్పాణాం వా శిశీషతః| హిధ్మాశ్వాసే మధుకణాయుక్తః పిత్తకఫానుగే||33|| ఉత్కారికా తుగాకృష్ణామధూలీఘృతనాగరైః| పిత్తానుబంధే యోక్తవ్యా, పవనే త్వనుబంధిని||34|| శ్వావిచ్ఛశామిషకణాఘృతశల్యకశోణీతైః| సువర్చలారసవ్యోషసర్పిర్భిః సహితం పయః||35|| అను శాల్యోదనం పేయం వాతపిత్తానుబంధిని| చతుర్గుణాంబుసిద్ధం వా ఛాగం సగుడనాగరం||36||

స0-సప్తపర్ణస్య-అయుగ్మచ్ఛదస్య స్వరసః, శిరీషాత్ పుష్పాణాం వా స్వరసః, ఏతౌ మధుకణాయుతౌ పిత్తకఫానుగే హిధ్మాశ్వాసే సతి పాయయేత్| పిత్తానుబంధిని హిధ్మాశ్వాసే తుగాదిభిరుత్కారికా యోజ్యా| మధూలీ-జలజా మధుయష్టీ, గోధూమవిశేషో వా| పవనే పునరనుబంధిని శ్వావిదాదిభిరుత్కారికా నిష్పాదితా యోజ్యా| హిధ్మాశ్వాసే వాతపిత్తానుబంధిని సతి సువర్చలారసాదిభిః సిద్ధం పయోఽను శాల్యోదనం భుక్త్వా పశ్చాత్ క్షీరం పేయం, గవ్యం ఛాగం వా దేశసాత్మ్యాదివశాత్| అథవా చతుర్గుణాంబుసిద్ధం వా పయశ్ఛాగం సగుడనాగరం పిబేత్|

Adhikarana pippalImUlAdilehaH (37) · Śloka 37

పిప్పలీమూలమధుకగుడగోశ్వశకృద్రసాన్| హిధ్మాభిష్యందకాసఘ్నాన్ లిహ్యాన్మధుఘృతాన్వితాన్||37||

స0-పిప్పలీమూలాదీన్ మధుఘృతాన్వితాన్ సమ్మిశ్ర్య హిధ్మాభిష్యందకాసఘ్నాన్ లిహ్యాత్|

Adhikarana kaPolbaNe gogajAdishakRudrasalehAH kaPolbaNe catuShpAccarmAdimaShIlehaH kaPolbaNe ashvagandhAmaShIlehaH kaPolbaNe shaThcAdilehaH kaPolbaNe pauShkarapippalIlehaH kaPolbaNe gairikAdilehaH kaPolbaNe kapitthasvarasalehaH kaPolbaNe dhAtryAdilehaH kaPolbaNe pathyAdilehaH kaPolbaNe kolAdilehaH kaPolbaNe guDAdilehaH kaPolbaNe uktaleha auShadhacUrNAnAM rasAdiBiH pAnam (38-43) · Śloka 43

గోగజాశ్వవరాహోష్ట్రఖరమేషాజవిడ్రసం| సమధ్వేకైకశో లిహ్యాద్బహుశ్లేష్మాఽథవా పిబేత్||38|| చతుష్పాచ్చర్మరోమాస్థిఖురశృంగోద్భవాం మషీం| తథైవ వాజిగంధాయా లిహ్యాచ్ఛ్వాసీ కఫోల్బణః||39|| శఠీపౌష్కరధాత్రీర్వా పౌష్కరం వా కణాన్వితం| గైరికాంజనకృష్ణా వా స్వరసం వా కపిత్థజం||40|| రసేన వా కపిత్థస్య ధాత్రీసైంధవపిప్పలీః| ఘృతక్షౌద్రేణ వా పథ్యావిడంగోషణపిప్పలీః||41|| కోలలాజామలద్రాక్షాపిప్పలీనాగరాణి వా| గుడతైలనిశాద్రాక్షాకణారాస్నోషణాని వా||42|| పిబేద్రసాంబుమద్యామ్లైర్లేహౌషధరజాంసి వా| |43|

స0-గోగజాదీనాం శకృద్రసం బహుకఫః సమాక్షికమేకైకశో లిహ్యాత్, అథవా పిబేత్| అథవా, చతుష్పదాం చర్మాదిజాం మషీం పిబేత్| శ్వాసీ కఫాధికోఽశ్వగంధాయాశ్చ మషీం తద్వత్-మధునా, లిహ్యాత్| శఠీపౌష్కరాదిణ్ వా మధునా లిహ్యాత్| పౌష్కరం సకణం వా లిహ్యాత్| గైరికాదీన్ వా లిహ్యాత్, కపిత్థజం స్వరసం వా| కపిత్థస్వరసేన ధాత్ర్యాదీన్ లిహ్యాత్| పథ్యావిడంగాదీన్ ఘృతక్షౌద్రేణ వా లిహ్యాత్| కోలాదీన్ వా పూర్వవల్లిహ్యాత్, గుడాదీన్ వా| అథవా, లేహస్య-అగస్త్యాదేః, ఔషధానాం చూర్ణాని మాంసరసాదిభిః పిబేత్|

Adhikarana jIvantyAdikaM dviguNasharkaraM cUrNam (43-45) · Śloka 45

| జీవంతీముస్తసురసత్వగేలాద్వయపౌష్కరం||43|| చండాతామలకీలోహభార్గీనాగరవాలకం| కర్కటాఖ్యాశఠీకృష్ణానాగకేసరచోరకం||44|| ఉపయుక్తం యథాకామం చూర్ణం ద్విగుణశర్కరం| పార్శ్వరుగ్జ్వరకాసఘ్నం హిధ్మాశ్వాసహరం పరం||45||

స0-జీవంత్యాదికం చూర్ణం భుక్తం పార్శ్వరుగాదిఘ్నం సుష్ఠు హిధ్మాదిహరం| లోహం-అగురు|

Adhikarana shaThyAdikaM aShTaguNasharkaraM cURnam (46) · Śloka 46

శఠీతామలకీభారంగీచండావాలకపౌష్కరం| శర్కరాష్టగుణం చూర్ణం హిధ్మాశ్వాసహరం పరం||46||

స0-శఠ్యాదికం చూర్ణం పూర్వగుణం|

Adhikarana nasyAni guDanAgaranasyam (47) · Śloka 47

తుల్యం గుడం నాగరం చ భక్ష్యేన్నావయేత వా| |47|

స0-తుల్యాం సగుడశుంఠీం చ భక్షయేత్ నస్యం వా దద్యాత్|

Adhikarana lashunamUlAdinasyacatuShkam makShikAviShThAdinasyatrayam stanyasiddaM ghRutam kShIram virecanauShadhasiddaM ghRutam (47-50) · Śloka 50

| లశునస్య పలాండోర్వా మూలం గృంజనకస్య వా||47|| చందనాద్వా రసం దద్యాన్నారీక్షీరేణ నావనం| స్తన్యేన మక్షికావిష్ఠామలక్తకరసేన వా||48|| ససైంధవం ఘృతాచ్ఛం వా, సిద్ధం స్తన్యేన వా ఘృతం| కల్కితైర్మధురద్రవ్యైస్తత్పిబేన్నావయేత వా||49|| సకృదుష్ణం సకృచ్ఛీతం వ్యత్యాసాత్ ససితామధు| తద్వత్పయస్తథా సిద్ధమధోభాగౌషధైర్ఘృతం||50||

స0-లశునాదీనాం మూలం పిష్ట్వా నారీక్షీరేణ పృథక్ పృథక్ నావనం చ స్యాత్ హిధ్మాశ్వాసార్తాయ| చందనాద్వా రసం నారీక్షీరేణ సహ నస్యం దద్యాత్| మక్షికావిష్ఠాం స్తన్యేన సహ నస్యం దద్యాత్, అలక్తకరసేన వా|

Adhikarana kaNAdighRutam jIvanIyaghRutam (51-52) · Śloka 52

కణాసౌవర్చలక్షారవయస్థాహింగుచోరకైః| సకాయస్థైర్ఘృతం మస్తుదశమూలరసే పచేత్||51|| తత్పిబేజ్జీవనీయైర్వా లిహ్యాత్సమధు సాధితం| |52|

స0-కణాదిభిః కల్కైర్మస్తుదశమూలరసే స్నేహపానవిధ్యుక్తపరిభాషామాశ్రిత్య ఘృతం పక్త్వా హిధ్మాశ్వాసార్తః పిబేత్| జీవనీయైర్వా ద్రవ్యైః కల్కైర్ఘృతం పక్త్వా సమాక్షికం లిహ్యాత్-న పిబేత్| విషయభేదాదేవం కార్యం| అథవా, వస్తుస్వభావాదేకస్మిన్నపి విషయే కణాదిభిః పక్వం ఘృతం పీతం హిధ్మాశ్వాసార్తానామారోగ్యాయ, జీవనీయైః పునః కల్కైః పక్వం ఘృతం లీఢం తేషామారోగ్యాయేతి|

Adhikarana tejovatyAdighRutam (52-55) · Śloka 55

| తేజోవత్యభయా కుష్ఠం పిప్పలీ కటురోహిణీ||52|| భూతీకం పౌష్కరం మూలం పలాశశ్చిత్రకః శఠీ| పటుద్వయం తామలకీ జీవంతీ బిల్వపేశికా||53|| వచా పత్రం చ తాలీసం కర్షాంశైస్తైర్విపాచయేత్| హింగుపాదైర్ఘృతప్రస్థం పీతమాశు నిహంతి తత్||54|| శాఖానిలార్శోగ్రహణీహిధ్మాహృత్పార్శ్వవేదనాః| |55|

స0-తేజోవత్యాదిభిః కల్కైః కర్షాంశైర్హింగుపాదైర్హింగునః పాదః-చతుర్థాంశో, యేషాం తైరేవంవిధైర్ఘృతం పచేత్| తత్పీతం దుష్టకఫావృతస్రోతసాం ప్రమాథితయా తేషాం వివృతత్వముత్పాదయన్ శాఖానిలాదీన్ హంతి|

Adhikarana ardhAMshakShAraghRutam ardhAMshalavaNaghRutam dhAnvantarAdighRutacatuShkasyAtideshaH (55-56) · Śloka 56

| అర్ధాంశేన పిబేత్సర్పిః క్షారేణ పటునాఽథవా||55|| ధాన్వంతరం వృషఘృతం దాధికం హపుషాది వా| |56|

స0-ధాన్వంతరాదిఘృతస్యార్ధాంశేన క్షారేణ, అథవా పటునా-లవణేన చార్ధాంశేన, సర్పిః పిబేత్| ధాన్వంతరం-ప్రమేహోక్తం (హృ. చి. అ. 12/19)| వృషఘృతం-రక్తపిత్తోక్తం (హృ. చి. అ. 2/40)| దాధికం-గుల్మోక్తం (హృ. చి. అ. 14/13)| హపుషాదికం-ఉదరోక్తం (హృ. చి. అ. 15/22)|

Adhikarana cittakShoBaNamauShadham (56-57) · Śloka 57

| శీతాంబుసేకః సహసా త్రాసవిక్షేపభీశుచః||56|| హర్షేర్ష్యోచ్ఛ్వాసరోధాశ్చ హితం కీటైశ్చ దంశనం| |57|

స0-సహసా-ఝటిత్యేవాజ్ఞాతసంకేతస్యైవ, హిధ్మాశ్వాసార్తస్య శీతాంబునా సేకో హితః| త్రాసః-చిత్తస్యోద్వేగకృత్కర్మ, విక్షేపః-అవధూననం, భీః-భయం, శుక్-శోకశ్చేతసః సంతాపః, త్రాసాదయశ్చతస్రస్తామసగుణోద్భవాః, ఈర్ష్యా-అసూయా పరగుణాసహిష్ణుతా, ఇయం రజోగుణోదయా, తథా ఉచ్ఛ్వాసస్య రోధః, ఏతే చ సర్వే హిధ్మాశ్వాసార్తాయ హితాః| తథా, కీటైః-పిపీలికాదిభిః, తస్మిన్ దంశనం హితం, వాతవేగవిఘాతాయ|

Adhikarana anuktasaMgrAhArthaM sAmAnya cikitsA (57-59) · Śloka 59

ఏవం హిధ్మాశ్వాసానాం విశేషేణ చికిత్సాముక్త్వా సామాన్యేనాహ యత్కించిత్కఫవాతఘ్నముష్ణం వాతానులోమనం||57|| తత్సేవ్యం ప్రాయశో యచ్చ సుతరాం మారుతాపహం| |59|

స0-యత్కించిత్-ఆహారవిహారౌషధాదికం, కఫవాతౌ-పృథక్ సహితౌ వా, నిహంతి తత్కఫవాతఘ్నం| తథా, ఉష్ణం-న-శీతం| కఫవాతఘ్నం హి ప్రాయేణోష్ణమేవ భవతి| ఉష్ణమితి యదిహ కృతం తదతిశయేనోష్ణం న త్వీషదుష్ణమితి ప్రతిపాదనార్థం| తథా, వాతానులోమనం కఫవాతఘ్నత్వేనైవ వాతానులోమనకారిత్వే లబ్ధే ప్రాధాన్యేన వాతప్రతిపక్షేణ స్నిగ్ధేన యద్యుక్తం తద్ధిధ్మాశ్వాసార్తైః కఫవాతఘ్నమధికోష్ణం సేవ్యమితి ప్రతిపాదనాయేతి| అత ఏవాహ-ప్రాయశ ఇత్యాది| ప్రాయశో-బాహుల్యేన, యత్ సుతరాం మారుతశమనం తత్ హిధ్మాశ్వాసార్తైః సేవ్యం|

Adhikarana shamanabRuMhaNaiScopacAraH (58-59) · Śloka 59

కిమిత్యేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ- | సర్వేషాం బృంహణే హ్యల్పః శక్యశ్చ ప్రాయశో భవేత్||58|| నాత్యర్థం శమనేఽపాయో భృశోఽశక్యశ్చ కర్షణే| శమనైర్బృంహణైశ్చాతో భూయిష్ఠం తానుపాచరేత్||59||

స0-సర్వేషాం-హిధ్మాశ్వాసార్తానాం, హి-యస్మాత్, బృంహణే విధీయమానే కదాచిద్దైవవశాత్ యోఽపాయో-రోగాధిక్యమన్యరోగప్రాదుర్భావో వా, భవేత్ స ప్రాయశోఽల్పస్తథా శక్యః-సాధయితుం సుఖసాధ్యః| తథా, తేషాం, శమనే భేషజాదౌ క్రియమాణేఽపాయో యది దైవాత్స్యాత్ స నాత్యర్థం-నాతిశయేన| కిం తర్హి ? మధ్యమయా వృత్త్యా| హిధ్మాశ్వాసశాంత్యర్థం కర్షణే భేషజాదౌ క్రియమాణే యోఽపాయో జాయతే స భృశో-దుఃసహః, అత ఏవాశక్యః-సాధయితుం న శక్యతే| యత ఏవం కర్షణే భృశోఽశక్యశ్చాపయో భవతి| అతః-అస్మాత్కారణాత్, తాన్-హిధ్మాశ్వాసాన్, భూయిష్ఠం-బాహుల్యేన, శమనైర్భేషజైస్తథా బృంహణైరుపాచరేత్|

Adhikarana kAsAdInAmanyonyaBeShajam (4) · Śloka 4

అధునా కాసాదీనాం పంచానామప్యేషాం సామాన్యేన చికిత్సితం వక్తుమాహ కాసశ్వాసక్షయచ్ఛర్దిహిధ్మాశ్చాన్యోన్యభేషజైః| 59 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||

స0-కాసోక్తైర్భేషజైః శ్వాసాదీనుపాచరేత్| శ్వాసాద్యుక్తైః కాసానుపాచరేత్| ఏవం పరస్పరం సర్వైర్యథోక్తైర్భేషజైః సర్వానేతానుపాచరేదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః సమాప్తః||4||