17. śvayathucikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતાદનન્તરં શોફચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાતું પ્રક્રમ્યતે| સમ્બન્ધશ્ચાસ્ય નિદાન એવોક્ત ઇત્યાહ-

Adhikarana shvayathucikitsitAdhyAyaH shvvayathau purA vishoShaNam shvvayathau tato laghuBojanam shvvayathau nAgarAdicUrNam shvvayathau vijayAdicUrNam shvvayathau navAyasam shvvayathau doShaDhaye mUtraharItakI shvvayathau doShADhye kaTukAdicUrNam shvvayathau doShADhye gugguluH shilAjatu ca (2-4) · Śloka 4

અથાતઃ શ્વયથુચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) સર્વત્ર સર્વાઙ્ગસરે દોષજે શ્વયથૌ પુરા| સામે વિશોષિતો ભુક્ત્વા લઘુ કોષ્ણામ્ભસા પિબેત્||૧|| નાગરાતિવિષાદારુવિડઙ્ગેન્દ્રયવોષણમ્| અથવા વિજયાશુણ્ઠીદેવદારુપુનર્નવમ્||૨|| નવાયસં વા દોષાઢ્યઃ શુદ્ધ્યૈ મૂત્રહરીતકીઃ| વરાક્વાથેન કટુકાકુમ્ભાયસ્ત્ર્યૂષણાનિ વા||૩|| અથવા ગુગ્ગુલું તદ્વજ્જતુ વા શૈલસમ્ભવમ્| |૪|

સ૦-સર્વત્ર દોષજે શ્વયથૌ સર્વાઙ્ગજે તથા સામે વિશોષિતઃ સન્ લઘુ ભુક્ત્વા કોષ્ણેન જલેન નાગરાદિ પિબેત્| વિશોષણમત્રોપવાસઃ| અથવા, વિજયાદીન્ કોષ્ણામ્ભસા પિબેત્| દોષબહુલો નવાયસં-પાણ્ડુરોગોક્તં (હૃ. ચિ. ૧૬|૧૪) , પિબેત્| શુધ્યર્થં ગોમૂત્રેણ હરીતકીઃ શીલયેત્| ત્રિફલાક્વાથેન સહ કટુકાત્રિવૃતાલોહચૂર્ણત્રિકટુકાણિ શીલયેત્| ગુગ્ગુલું વા શિલાજતુ વા ત્રિફલાક્વાથેનૈવ શીલયેત્|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau AmapurIShAdau ca sauvarcalAdi yuktaM takraM shvvayathau dandAguDABayA guDanAgaraM ca (4-5) · Śloka 5

| મન્દાગ્નિઃ શીલયેદામગુરુભિન્નવિબદ્ધવિટ્||૪|| તક્રં સૌવર્ચલવ્યોષક્ષૌદ્રયુક્તં ગુડાભયામ્| તક્રાનુપાનમથવા તદ્વદ્વા ગુડનાગરમ્||૫||

સ૦-મન્દાગ્નિરામગુરુભિન્નવિબદ્ધવિટ્ સન્ તક્રં સૌવર્ચલાદિયુતં શીલયેત્| ગુડયુતામભયાં તક્રાનુપાનાં વા| તથૈવ ગુડનાગરં તક્રાનુપાનં શીલયેત્|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau samaguDArdrakasya mAsaM prayogaH (6-7) · Śloka 7

આર્દ્રકં વા સમગુડં પ્રકુઞ્ચાર્ધવિવર્ધિતમ્| પરં પઞ્ચપલં માસં યૂષક્ષીરરસાશનઃ||૬|| ગુલ્મોદરાર્શઃશ્વયથુપ્રમેહાન્ શ્વાસપ્રતિશ્યાલસકાવિપાકાન્| સકામલાશોષમનોવિકારાન્ કાસં કફં ચૈવ જયેત્પ્રયોગઃ||૭||

સ૦-આર્દ્રકં વા તુલ્યગુડં પલાર્ધેન પ્રતિદિનં વર્ધિતં પરં પઞ્ચપલં યાવત્| એકસ્મિન્નેવ દિને પલપઞ્ચકપ્રમાણં સ્યાત્, પુનરપિ હ્રાસયેદર્ધપલં યાવત્| એવં માસં યાવદેષ પ્રયોગઃ| યથોચિતં કફપિત્તવાતાધિકો યૂષાદિભોજી સ્યાત્| એષ ચ પ્રયોગો ગુલ્માદીંશ્ચતુર્દશ કફાન્તાન્ જયેત્|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau ArdrakanAgaraghRutam (8) · Śloka 8

ઘૃતમાર્દ્રકનાગરસ્ય કલ્ક- સ્વરસાભ્યાં પયસા ચ સાધયિત્વા| શ્વયથુક્ષવથૂદરાગ્નિસાદૈ- રભિભૂતોઽપિ પિબન્ ભવત્યરોગઃ||૮||

સ૦-ઘૃતમાર્દ્રકનાગરસ્ય કલ્કસ્વરસાભ્યાં પયસા ચ સાધયિત્વા-પક્ત્વા, પિબન્ શોફાદિભિરભિભૂતોઽપિ નિરામયઃ સ્યાત્| આર્દ્રકનાગરમાર્દ્રકમુચ્યતે| ઉપજાત્યૌપચ્છન્દસિકે વૃત્તે|

Adhikarana shvvayathau nirAme baddhapurIShe trikaTvAdipayaH shvvayathau nirAme gomahiShImUtraM sakShIram shvvayathau nirAme uShTrakShIravartanaH (9-10) · Śloka 10

નિરામો બદ્ધશમલઃ પિબેચ્છ્વયથુપીડિતઃ| ત્રિકટુત્રિવૃતાદન્તીચિત્રકૈઃ સાધિતં પયઃ||૯|| મૂત્રં ગોર્વા મહિષ્યા વા સક્ષીરં ક્ષીરભોજનઃ| સપ્તાહં માસમથવા સ્યાદુષ્ટ્રક્ષીરવર્તનઃ||૧૦||

સ૦-નિરામો બદ્ધપુરીષઃ શોફાર્તઃ સન્ ત્રિવૃતા (ત્રિકટ્વા)- દિભિઃ સાધિતં પયઃ પિબેત્| ગોર્મહિષ્યા વા સમ્બન્ધિ મૂત્રં સ[ક્ષીરં] ક્ષીરભોજનઃ સન્ પિબેત્| તથા, ઉષ્ટ્રક્ષીરભોજનઃ પાનાહારાભ્યાં વિના સપ્તાહમથવા માસં સ્યાત્| ઉષ્ટ્રક્ષીરવર્તન ઇત્યત્ર "કુક્કુટ્યાદીનામણ્ડાદિષુ" પુંવદ્ભાવો વક્તવ્ય ઇત્યુષ્ટ્રીશબ્દસ્ય પુંવદ્ભાવઃ| કેચિદુષ્ટ્રીક્ષીરેતિ જગુઃ|

Adhikarana shvvayathau yavAnakAdighRutam (11-12) · Śloka 12

યવાનકં યવક્ષારં યવાનીં પઞ્ચકોલકમ્| મરિચં દાડિમં પાઠાં ધાન્યકામમ્લવેતસમ્||૧૧|| બાલબિલ્વં ચ કર્ષાંશં સાધયેત્સલિલાઢકે| તેન પક્વો ઘૃતપ્રસ્થઃ શોફાર્શોગુલ્મમેહહા||૧૨||

સ૦-યવાનકાદિ કર્ષાંશં જલાઢકે પચેત્| તેન-ક્વાથેન, ઘૃતપ્રસ્થઃ પક્વઃ શોફાદિહા સ્યાત્| બ્રહ્માદિશબ્દસ્ય પ્રાયિકત્વાચ્છોફાદિશબ્દોત્તરાદપિ હન્તેઃ ક્વિપ્|

Adhikarana shvvayathau citrakadadhno ghRutaM shvvayathau citrakatakrasiddhaM ghRutam (13) · Śloka 13

દધ્નશ્ચિત્રકગર્ભાદ્વા ઘૃતં તત્તક્રસંયુતમ્| પક્વં સચિત્રકં તદ્વદ્ગુણૈઃ|૧૩|

સ૦-ચિત્રકગર્ભાદ્દધ્નઃ-ચિત્રકચૂર્ણમિશ્રિતાત્ક્ષીરાદ્યજ્જાતં દધિ તસ્માન્મથ્યમાનાત્, તત્તક્રેણ-ચિત્રકતક્રેણ, સંયુક્તં પક્વં તદ્વત્-યવાનકાદિઘૃતસદૃશં, ગુણૈઃ|

Adhikarana shvvayathau AsthAdoShAdyanusAreNadhAnvantarAdigutAni (13-14) · Śloka 14

| યુઞ્જ્યાચ્ચ કાલવિત્||૧૩|| ધાન્વન્તરં મહાતિક્તં કલ્યાણમભયાઘૃતમ્| |૧૪|

સ૦-કાલવિત્-અવસ્થાદોષાદિવિત્, ધાન્વન્તરં (હૃ. ચિ. અ. ૧૨|૧૯) , મહાતિક્તં (હૃ. ચિ. અ.૧૯/૮) કલ્યાણકં (હૃ. ઉ. અ.૬/૨૭) અભયાઘૃતં (હૃ. ચિ. અ. ૧૫|૨૮) યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana shvvayathau dashamUlaharItakyaH (14-16) · Śloka 16

| દશમૂલકષાયસ્ય કંસે પથ્યાશતં પચેત્||૧૪|| દત્ત્વા ગુડતુલાં તસ્મિન્ લેહે દદ્યાદ્વિચૂર્ણિતમ્| ત્રિજાતકં ત્રિકટુકં કિઞ્ચિચ્ચ યવશૂકજમ્||૧૫|| પ્રસ્થાર્ધં ચ હિમે ક્ષૌદ્રાત્તન્નિહન્ત્યુપયોજિતમ્| પ્રવૃદ્ધશોફજ્વરમેહગુલ્મ- કાર્શ્યામવાતામ્લકરક્તપિત્તમ્| વૈવર્ણ્યમૂત્રાનિલશુક્રદોષ- શ્વાસારુચિપ્લીહગરોદરં ચ||૧૬||

સ૦-દશમૂલકષાયસ્યાઢકે પથ્યાશતં પચેત્| અત્ર ચ સામાન્યપરિભાષયા ક્વાથ્યદ્રવ્યસ્ય ચ દશમૂલસ્ય દ્વાત્રિંશત્ પલાનિ ભવન્તિ| એવં ચ તન્ત્રાન્તરે વિરોધઃ| તથા ચ તત્રૈવં કથ્યતે, (ચ. ચિ. અ. ૧૨|૫૦)- "દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય તુલાકષાયે કંસેઽભયાનાં ચ શતં ગુડાચ્ચ|" ઇતિ| તદેવં વિરોધં પશ્યન્તો વ્યાખ્યામેવંવિધાં વિદ્વાંસો વિદધતિ,-દશમૂલસ્ય તુલા, તસ્યાઃ કષાયો દશમૂલકષાય ઇતિ| મયૂરવ્યંસકાદિત્વાદુત્તરપદલોપિ સમાસઃ| એવં દશમૂલસ્ય પલશતં તત્ક્વાથસ્યાઢકે પથ્યાશતં પચેત્| ગુડતુલાં દત્ત્વા તસ્મિન્ લેહે વિચૂર્ણિતં ત્રિજાતકાદિ દદ્યાત્| એતેષાં ચ પ્રમાણં વાસિષ્ઠલેહવેત્ (હૃ. ચિ. અ. ૩|૧૩૩) કલ્પ્યમ્| યવક્ષારસ્ય કર્ષમાત્રં દેયમ્| તન્ત્રાન્તરે હ્યુક્તમ્-"વ્યોષાચ્ચતુષ્પલં દદ્યાત્ત્રિપલં ત્રિસુગન્ધતઃ| કર્ષમાત્રં યવક્ષારાત્" ઇતિ| શીતે ચ સતિ માક્ષિકાત્ પ્રસ્થાર્ધં દેયમ્| તત્-એતત્, ઉપયોજિતં પ્રવૃદ્ધશોફાદીન્ હન્તિ| ખરનાદસ્તુ જગાદ-"દશમૂલાઢકમભયાશતસહિતં પાચયેદપાં દ્રોણે| અવશેષિતચતુરંશે તસ્મિન્ પુનઃ પ્રક્ષિપેત્ પથ્યાઃ||" ઇતિ| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana shvvayathau dashamUlasiddhaM purANayavashAlyannam shvvayathau kShAravyoShAnvitamudgAdiyUShAH shvvayathau jA~ggalAdimAMsarasAH shvvayathau anamlatakraM sauShadhaM madyaM ca pAne (17-19) · Śloka 19

| પુરાણયવશાલ્યન્નં દશમૂલામ્બુસાધિતમ્||૧૭|| અલ્પમલ્પપટુસ્નેહં ભોજનં શ્વયથોર્હિતમ્| ક્ષારવ્યોષાન્વિતૈર્મૌદ્ગૈઃ કૌલત્થૈઃ સકણૈ રસૈઃ||૧૮|| તથા જાઙ્ગલજૈઃ કૂર્મગોધાશલ્યકજૈરપિ| અનમ્લં મથિતં પાને મદ્યાન્યૌષધવન્તિ ચ||૧૯||

સ૦-શ્વયથોઃ પુરાણયવાદિ દશમૂલાક્વાથસાધિતમલ્પં તથાઽલ્પલવણસ્નેહં ભોજનં હિતમ્| કૈઃ સહ ? મૌદ્ગૈ રસૈઃ| કિમ્ભૂતૈઃ ? ક્ષારત્ર્યૂષણયુક્તૈઃ| તથા કૌલત્થૈ રસૈઃ| કિમ્ભૂતૈઃ ? સપિપ્પલીકૈઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૧૨|૬૨)- "કુલત્થયૂષસ્તુ સપિપ્પલીકો મૌદ્ગસ્તુ સત્ર્યૂષણયાવશૂકઃ| રસસ્તથા જાઙ્ગલવિષ્કિરાણાં સકૂર્મગોધાશિખિશલ્લકાનામ્||" ઇતિ| અત્ર ચ શિખિનો જાઙ્ગલવિષ્કિરત્વેન ગૃહીતા અપિ પથ્યતરત્વપ્રતિપાદનાર્થં પુનરુપાત્તાઃ| તથાઽયમેવ તન્ત્રકૃદષ્ટાઙ્ગાવતારેઽધ્યગીષ્ટ (?)-"દશમૂલામ્ભસા સિદ્ધૈર્વ્યોષક્ષારરજોન્વિતૈઃ| રસૈર્જાઙ્ગલજૈર્મૌદ્નૈઃ કૌલત્થૈર્મૌલકૈરપિ||" ઇતિ| તથેત્યાદિ| તથા જાઙ્ગલમાંસજૈસ્તથા કચ્છપાદિજૈશ્ચ| પાને મથિતમનમ્લં મદ્યાનિ ચ સૌષધાનિ હિતાનિ|

Adhikarana shvvayathau ajAjyAdikRutA peyA (20-21) · Śloka 21

અજાજીશઠીજીવન્તીકારવીપૌષ્કરાગ્નિકૈઃ| બિલ્વમધ્યયવક્ષારવૃક્ષામ્લૈર્બદરોન્મિતૈઃ||૨૦|| કૃતા પેયાઽઽજ્યતૈલાભ્યાં યુક્તિભૃષ્ટા પરં હિતા| શોફાતિસારહૃદ્રોગગુલ્માર્શોલ્પાગ્નિમેહિનામ્||૨૧||

સ૦-અજાજીપ્રભૃતિભિઃ પેયા ઘૃતતૈલાભ્યાં યુક્ત્યા ભૄષ્ટાઽતિશયેન શોફાદિમતાં હિતા|

Adhikarana shvvayathau pAThAkRutA pa~jcakolakRutA ca peyA (22) · Śloka 22

ગુણૈસ્તદ્વચ્ચ પાઠાયાઃ પઞ્ચકોલેન સાધિતા| |૨૨|

સ૦-પઞ્ચકોલેન સાધિતા પેયા ગુણૈસ્તદ્વચ્ચ-પૂર્વોક્તગુણા| તથૈવ પાઠાયાઃ સાધિતા પેયા સ્યાત્|

Adhikarana shvvayathau shaileyAdiBiraBya~jjanaM tailaM lepaM snAnodakaM ca (22-24) · Śloka 24

| શૈલેયકુષ્ઠસ્થૌણેયરેણુકાગુરુપદ્મકૈઃ||૨૨|| શ્રીવેષ્ટકનખસ્પૃક્કાદેવદારુપ્રિયઙ્ગુભિઃ| માંસીમાગાધિકાવન્યધાન્યધ્યામકવાલકૈઃ||૨૩|| ચતુર્જાતકતાલીસમુસ્તાગન્ધપલાશકૈઃ| કુર્યાદભ્યઞ્જનં તૈલં લેપં સ્નાનાય તૂદકમ્||૨૪||

સ૦-તથા શૈલેયાદિભિરભ્યઞ્જનં તૈલં લેપં સ્નાનાર્થમુદકં ચ કુર્યાત્|

Adhikarana shvayathau nimbvAdijalena vA snAnam (25) · Śloka 25

સ્નાનં વા નિમ્બવર્ષાભૂનક્તમાલાર્કવારિણા| |૨૫|

સ૦-નિમ્બાદિવારિણા ચ (વા) સ્નાનં કુર્યાત્|

Adhikarana ekA~ggaje shvayathau varShABvAdilepaH (25-27) · Śloka 27

| એકાઙ્ગશોફે વર્ષાભૂકરવીરકકિંશુકૈઃ||૨૫|| વિશાલાત્રિફલારોધ્રનલિકાદેવદારુભિઃ| હિંસ્રાકોશાતકીમાદ્રીતાલપર્ણીજયન્તિભિઃ||૨૬|| સ્થૂલકાકાદનીશાલનાકુલીવૃષપર્ણિભિઃ| વૃધ્દ્યાર્દ્ધિહસ્તિકર્ણૈશ્ચ સુખોષ્ણૈર્લેપનં હિતમ્||૨૭||

સ૦-એકાઙ્ગજે શોફે પુનર્નવાદિભિર્જલપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈર્લેપો હિતઃ| ઇતિ સામાન્યેન શ્વયથોરુપક્રમઃ|

Adhikarana vAtaje shvayathau trivRutameraNDatailaM vA vAtaje shvyathau vAtaviDvibandhe eraNDatailaM vAtaje shvayathau vAtaghnAH svedABya~ggAH vAtaje shvayathau ekA~ggaje mAtulu~ggAdilepaH (28-30) · Śloka 30

અથાનિલોત્થે શ્વયથૌ માસાર્ધં ત્રિવૃતં પિબેત્| તૈલમેરણ્ડજં વાતવિડ્વિબન્ધે તદેવ તુ||૨૮|| પ્રાગ્ભક્તં પયસા યુક્તં રસૈર્વા કારયેત્તથા| સ્વેદાભ્યઙ્ગાન્ સમીરઘ્નાન્ લેપમેકાઙ્ગગે પુનઃ||૨૯|| માતુલુઙ્ગાગ્નિમન્થેન શુણ્ઠીહિંસ્રામરાહ્વયૈઃ| |૩૦|

સ૦-અનિલજે શોફે પક્ષં યાવત્ત્રિવૃતં તથૈરણ્ડતૈલં પિબેત્| વાતવિડ્વિબન્ધે સતિ તદેવ-પૂર્વોક્તમૌષધં, પ્રાગ્ભક્તં ક્ષીરેણ માંસરસેન વા [યુક્તં] પિબેત્| તથા, સ્વેદાભ્યઙ્ગાન્ વાતઘ્નાન્ કારયેત્, 'વૈદ્યઃ' ઇતિ શેષઃ| તથા, અનિલોત્થ એકાઙ્ગગે શોફે માતુલુઙ્ગાદિભિર્લેપં કારયેત્| હિંસ્રા-સિંહી|

Adhikarana pittaje shvayathau tiktaM nyagrodhAdi vA ghRutam pittaje shvayathau tRuDdAhamohe kShIraM shItalASca lepABya~ggAH (30-31) · Śloka 31

| પૈત્તે તિક્તં પિબેત્સર્પિર્ન્યગ્રોધાદ્યેન વા શૃતમ્||૩૦|| ક્ષીરં તૃડ્દાહમોહેષુ લેપાભ્યઙ્ગાશ્ચ શીતલાઃ| |૩૧|

સ૦-પિત્તશ્વયથૌ તિક્તકાખ્યં ઘૃતં પિબેત્| ન્યગ્રોધાદિગણેન (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૪૧) વા શૃતં પિબેત્| તથા, તૃડાદિષુ ક્ષીરં પિબેત્| તથા, લેપાભ્યઙ્ગાઃ શીતા હિતાઃ|

Adhikarana pittaje shvayathau tRuD paTolamUlAdikvAthaH (31-33) · Śloka 33

| પટોલમૂલત્રાયન્તીયષ્ટ્યાહ્વકટુકાભયાઃ||૩૧|| દારુ દાર્વી હિમં દન્તી વિશાલા નિચુલં કણા| તૈઃ ક્વાથઃ સઘૃતઃ પીતો હન્ત્યન્તસ્તાપતૃડ્ભ્રમાન્||૩૨|| સસન્નિપાતવીસર્પશોફદાહવિષજ્વરાન્| |૩૩|

સ૦-પટોલાદીનાં ક્વાથો ઘૃતસહિતઃ પીતોઽન્તસ્તાપતૃષ્ણાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana kaPaje shvayathau AragdhAditailam (33) · Śloka 33

| આરગ્વધાદિના સિદ્ધં તૈલં શ્લેષ્મોદ્ભવે પિબેત્||૩૩||

સ૦-કફોદ્ભવે શોફે આરગ્વધાદિના સિદ્ધં તૈલં પિબેત્|

Adhikarana kaPaje srotovibandhAdau kShAra cUrNAsavAdayaH (34) · Śloka 34

સ્રોતોવિબન્ધે મન્દેઽગ્નાવરુચૌ સ્તિમિતાશયઃ| ક્ષારચૂર્ણાસવારિષ્ટમૂત્રતક્રાણિ શીલયેત્||૩૪||

સ૦-સ્રોતોવિબન્ધે સતિ વહ્નૌ ચ મન્દેઽરોચકે ચ સતિ સ્તિમિતાશયઃ સન્ ક્ષારાદીન્ શીલયેત્|

Adhikarana kaPaje praleponmardane kRuShNAdikalkaH (35) · Śloka 35

કૃષ્ણાપુરાણપિણ્યાકશિગ્રુત્વક્ઽઽસિકતાતસીઃ| પ્રલેપોન્મર્દને યુઞ્જ્યાત્સુખોષ્ણા મૂત્રકલ્કિતાઃ||૩૫||

સ૦-કૃષ્ણાદીન્ કોષ્ણાન્ પ્રલેપ ઉન્મર્દને ચ મૂત્રકલ્કિતાન્ યુઞ્જીત|

Adhikarana kaPaje snAne kuShThAdisiddhaM jalaM mUtraM ca kaPaje caNDA~agurUlepaH (36) · Śloka 36

સ્નાનં મૂત્રામ્ભસી સિદ્ધે કુષ્ઠતર્કારિચિત્રકૈઃ| કુલત્થનાગરાભ્યાં વા ચણ્ડાઽગુરુ વિલેપને||૩૬||

સ૦-મૂત્રજલે કુષ્ઠાદિભિઃ સિદ્ધે સ્નાનાય હિતે| કુલત્થશુણ્ઠીભ્યાં વા ક્વથિતે ગોમૂત્રજલે હિતે| વિલેપને ચણ્ડાગુરુણી હિતે|

Adhikarana kaPaje ekA~ggage kAlAdilepaH (37) · Śloka 37

કાલાજશૃઙ્ગીસરલબસ્તગન્ધાહયાહ્વયાઃ| એકૈષિકા ચ લેપઃ સ્યાચ્છ્વયથાવેકગાત્રગે||૩૭||

સ૦-કાલાજશૃઙ્ગ્યાદય એકાઙ્ગગે શોફે લેપઃ સ્યાત્| કાલા-નીલિની| બસ્તગન્ધા-કારવી| એકૈષિકા-ત્રિવૃતા|

Adhikarana kaPaje shuddhiH shleShmAtisArevasecanaM ca miSradoShe shvayathau adhikadoShAnusAreNa kriyA (38) · Śloka 38

યથાદોષં યથાસન્નં શુદ્ધિં રક્તાવસેચનમ્| કુર્વીત, મિશ્રદોષે તુ દોષોદ્રેકબલાત્ક્રિયામ્||૩૮||

સ૦-યથાદોષં-દોષાનુસારેણ, શુદ્ધિં તથા રક્તાવસેચનં યથાસન્નં કુર્વીત| સંસર્ગજે તુ યથાભ્યધિકદોષાનુસારેણ ક્રિયાં કુર્યાત્|

Adhikarana tridoShaje shvayathau ajAjyAdi cUrNam (39) · Śloka 39

અજાજિપાથાઘનપઞ્ચકોલ- વ્યાઘ્રારજન્યઃ સુખતોયપીતાઃ| શોફં ત્રિદોષં ચિરજં પ્રવૃદ્ધં નિઘ્નન્તિ ભૂનિમ્બમહૌષધે ચ||૩૯||

સ૦-અજાજ્યાદયઃ કોષ્ણજલપીતાઃ શોફં ત્રિદોષોત્થં ચિરકાલોત્પન્નં વૃદ્ધિં ગતં નિઘ્નન્તિ| ભૂનિમ્બનાગરે ચ 'હતઃ' ઇતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana tridoShaje shvayathau amRutAdi cUrNam (12)) · Śloka 40

અમૃતાદ્વિતયં સિવાટિકા સુરકાષ્ઠં સપુરં સગોજલમ્| શ્વયથૂદરકુષ્ઠપાણ્ડુતા- કૃમિમેહોર્ધ્વકફાનિલાપહમ્||૪૦||

સ૦-અમૃતાયુગલાદિકં ગુગ્ગુલુસહિતં ગોમૂત્રેણ પીતં શોફાદીન્ હન્તિ| વૈતાલીયમ્| "ષડ્વિષમેઽષ્ટૌ સમે કલાસ્તાશ્ચ સમે સ્યુર્નો નિરન્તરાઃ| ન સમાઽત્ર પરાશ્રિતા કલા વૈતાલીયેઽન્તે રલૌ ગુરુઃ|" (વૃ. ર. અ. ૨|૧૨)|

Adhikarana kShataje shvayathau raktashodhanam viShaje shvayathau viShAjit (41) · Śloka 41

ઇતિ નિજમધિકૃત્ય પથ્યમુક્તં ક્ષતજનિતે ક્ષતજં વિશોધનીયમ્| સ્રુતિહિમઘૃતલેપસેકરેકૈ- ર્વિષજનિતે વિષજિચ્ચ શોફ ઇષ્ટમ્||૪૧||

સ૦-ઇતિ-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, નિજં શોફં-દોષજમધિકૃત્ય, [પથ્યં-] ચિકિત્સિતમુક્તમ્| ક્ષતોત્થે શોફે ક્ષતજં-અસૃક્, વિશોધ્યમ્| કૈઃ ? રક્તસ્રાવાદિભિઃ| વિષજનિતે શોફે વિષહરમિષ્ટમ્| પુષ્પિતાગ્રા|

Adhikarana shvayathau varjyANi (17) · Śloka 17

ગ્રામ્યાબ્જાનૂપં પિશિતમબલં શુષ્કશાકં તિલાન્નં ગૌડં પિષ્ટાન્નં દધિ સલવણં વિજ્જલં મદ્યમમ્લમ્| ધાના વલ્લૂરં સમશનમથો ગુર્વસાત્મ્યં વિદાહિ સ્વપ્નં ચારાત્રૌ શ્વયથુગદવાન્ વર્જયેન્મૈથુનં ચ||૪૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વયથુચિકિત્સિતં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||

સ૦-ગ્રામ્યાદિમંસાદિ શોફી વર્જયેત્| "મ્તૌ ન્યૌ યૌ જ્ઞેયા કુસુમિતલતાવેલ્લિતાઽક્ષર્તુલોકૈઃ|" ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વયથુચિકિત્સિતં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૭||