17. śvayathucikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana shvayathucikitsitAdhyAyaH shvvayathau purA vishoShaNam shvvayathau tato laghuBojanam shvvayathau nAgarAdicUrNam shvvayathau vijayAdicUrNam shvvayathau navAyasam shvvayathau doShaDhaye mUtraharItakI shvvayathau doShADhye kaTukAdicUrNam shvvayathau doShADhye gugguluH shilAjatu ca (2-4) · Śloka 4

અથાતઃ શ્વયથુચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) સર્વત્ર સર્વાઙ્ગસરે દોષજે શ્વયથૌ પુરા| સામે વિશોષિતો ભુક્ત્વા લઘુ કોષ્ણામ્ભસા પિબેત્||૧|| નાગરાતિવિષાદારુવિડઙ્ગેન્દ્રયવોષણમ્| અથવા વિજયાશુણ્ઠીદેવદારુપુનર્નવમ્||૨|| નવાયસં વા દોષાઢ્યઃ શુદ્ધ્યૈ મૂત્રહરીતકીઃ| વરાક્વાથેન કટુકાકુમ્ભાયસ્ત્ર્યૂષણાનિ વા||૩|| અથવા ગુગ્ગુલું તદ્વજ્જતુ વા શૈલસમ્ભવમ્| |૪|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau AmapurIShAdau ca sauvarcalAdi yuktaM takraM shvvayathau dandAguDABayA guDanAgaraM ca (4-5) · Śloka 5

| મન્દાગ્નિઃ શીલયેદામગુરુભિન્નવિબદ્ધવિટ્||૪|| તક્રં સૌવર્ચલવ્યોષક્ષૌદ્રયુક્તં ગુડાભયામ્| તક્રાનુપાનમથવા તદ્વદ્વા ગુડનાગરમ્||૫||

Adhikarana shvvayathau mandAgnau samaguDArdrakasya mAsaM prayogaH (6-7) · Śloka 7

આર્દ્રકં વા સમગુડં પ્રકુઞ્ચાર્ધવિવર્ધિતમ્| પરં પઞ્ચપલં માસં યૂષક્ષીરરસાશનઃ||૬|| ગુલ્મોદરાર્શઃશ્વયથુપ્રમેહાન્ શ્વાસપ્રતિશ્યાલસકાવિપાકાન્| સકામલાશોષમનોવિકારાન્ કાસં કફં ચૈવ જયેત્પ્રયોગઃ||૭||

Adhikarana shvvayathau mandAgnau ArdrakanAgaraghRutam (8) · Śloka 8

ઘૃતમાર્દ્રકનાગરસ્ય કલ્ક- સ્વરસાભ્યાં પયસા ચ સાધયિત્વા| શ્વયથુક્ષવથૂદરાગ્નિસાદૈ- રભિભૂતોઽપિ પિબન્ ભવત્યરોગઃ||૮||

Adhikarana shvvayathau nirAme baddhapurIShe trikaTvAdipayaH shvvayathau nirAme gomahiShImUtraM sakShIram shvvayathau nirAme uShTrakShIravartanaH (9-10) · Śloka 10

નિરામો બદ્ધશમલઃ પિબેચ્છ્વયથુપીડિતઃ| ત્રિકટુત્રિવૃતાદન્તીચિત્રકૈઃ સાધિતં પયઃ||૯|| મૂત્રં ગોર્વા મહિષ્યા વા સક્ષીરં ક્ષીરભોજનઃ| સપ્તાહં માસમથવા સ્યાદુષ્ટ્રક્ષીરવર્તનઃ||૧૦||

Adhikarana shvvayathau yavAnakAdighRutam (11-12) · Śloka 12

યવાનકં યવક્ષારં યવાનીં પઞ્ચકોલકમ્| મરિચં દાડિમં પાઠાં ધાન્યકામમ્લવેતસમ્||૧૧|| બાલબિલ્વં ચ કર્ષાંશં સાધયેત્સલિલાઢકે| તેન પક્વો ઘૃતપ્રસ્થઃ શોફાર્શોગુલ્મમેહહા||૧૨||

Adhikarana shvvayathau citrakadadhno ghRutaM shvvayathau citrakatakrasiddhaM ghRutam (13) · Śloka 13

દધ્નશ્ચિત્રકગર્ભાદ્વા ઘૃતં તત્તક્રસંયુતમ્| પક્વં સચિત્રકં તદ્વદ્ગુણૈઃ|૧૩|

Adhikarana shvvayathau AsthAdoShAdyanusAreNadhAnvantarAdigutAni (13-14) · Śloka 14

| યુઞ્જ્યાચ્ચ કાલવિત્||૧૩|| ધાન્વન્તરં મહાતિક્તં કલ્યાણમભયાઘૃતમ્| |૧૪|

Adhikarana shvvayathau dashamUlaharItakyaH (14-16) · Śloka 16

| દશમૂલકષાયસ્ય કંસે પથ્યાશતં પચેત્||૧૪|| દત્ત્વા ગુડતુલાં તસ્મિન્ લેહે દદ્યાદ્વિચૂર્ણિતમ્| ત્રિજાતકં ત્રિકટુકં કિઞ્ચિચ્ચ યવશૂકજમ્||૧૫|| પ્રસ્થાર્ધં ચ હિમે ક્ષૌદ્રાત્તન્નિહન્ત્યુપયોજિતમ્| પ્રવૃદ્ધશોફજ્વરમેહગુલ્મ- કાર્શ્યામવાતામ્લકરક્તપિત્તમ્| વૈવર્ણ્યમૂત્રાનિલશુક્રદોષ- શ્વાસારુચિપ્લીહગરોદરં ચ||૧૬||

Adhikarana shvvayathau dashamUlasiddhaM purANayavashAlyannam shvvayathau kShAravyoShAnvitamudgAdiyUShAH shvvayathau jA~ggalAdimAMsarasAH shvvayathau anamlatakraM sauShadhaM madyaM ca pAne (17-19) · Śloka 19

| પુરાણયવશાલ્યન્નં દશમૂલામ્બુસાધિતમ્||૧૭|| અલ્પમલ્પપટુસ્નેહં ભોજનં શ્વયથોર્હિતમ્| ક્ષારવ્યોષાન્વિતૈર્મૌદ્ગૈઃ કૌલત્થૈઃ સકણૈ રસૈઃ||૧૮|| તથા જાઙ્ગલજૈઃ કૂર્મગોધાશલ્યકજૈરપિ| અનમ્લં મથિતં પાને મદ્યાન્યૌષધવન્તિ ચ||૧૯||

Adhikarana shvvayathau ajAjyAdikRutA peyA (20-21) · Śloka 21

અજાજીશઠીજીવન્તીકારવીપૌષ્કરાગ્નિકૈઃ| બિલ્વમધ્યયવક્ષારવૃક્ષામ્લૈર્બદરોન્મિતૈઃ||૨૦|| કૃતા પેયાઽઽજ્યતૈલાભ્યાં યુક્તિભૃષ્ટા પરં હિતા| શોફાતિસારહૃદ્રોગગુલ્માર્શોલ્પાગ્નિમેહિનામ્||૨૧||

Adhikarana shvvayathau pAThAkRutA pa~jcakolakRutA ca peyA (22) · Śloka 22

ગુણૈસ્તદ્વચ્ચ પાઠાયાઃ પઞ્ચકોલેન સાધિતા| |૨૨|

Adhikarana shvvayathau shaileyAdiBiraBya~jjanaM tailaM lepaM snAnodakaM ca (22-24) · Śloka 24

| શૈલેયકુષ્ઠસ્થૌણેયરેણુકાગુરુપદ્મકૈઃ||૨૨|| શ્રીવેષ્ટકનખસ્પૃક્કાદેવદારુપ્રિયઙ્ગુભિઃ| માંસીમાગાધિકાવન્યધાન્યધ્યામકવાલકૈઃ||૨૩|| ચતુર્જાતકતાલીસમુસ્તાગન્ધપલાશકૈઃ| કુર્યાદભ્યઞ્જનં તૈલં લેપં સ્નાનાય તૂદકમ્||૨૪||

Adhikarana shvayathau nimbvAdijalena vA snAnam (25) · Śloka 25

સ્નાનં વા નિમ્બવર્ષાભૂનક્તમાલાર્કવારિણા| |૨૫|

Adhikarana ekA~ggaje shvayathau varShABvAdilepaH (25-27) · Śloka 27

| એકાઙ્ગશોફે વર્ષાભૂકરવીરકકિંશુકૈઃ||૨૫|| વિશાલાત્રિફલારોધ્રનલિકાદેવદારુભિઃ| હિંસ્રાકોશાતકીમાદ્રીતાલપર્ણીજયન્તિભિઃ||૨૬|| સ્થૂલકાકાદનીશાલનાકુલીવૃષપર્ણિભિઃ| વૃધ્દ્યાર્દ્ધિહસ્તિકર્ણૈશ્ચ સુખોષ્ણૈર્લેપનં હિતમ્||૨૭||

Adhikarana vAtaje shvayathau trivRutameraNDatailaM vA vAtaje shvyathau vAtaviDvibandhe eraNDatailaM vAtaje shvayathau vAtaghnAH svedABya~ggAH vAtaje shvayathau ekA~ggaje mAtulu~ggAdilepaH (28-30) · Śloka 30

અથાનિલોત્થે શ્વયથૌ માસાર્ધં ત્રિવૃતં પિબેત્| તૈલમેરણ્ડજં વાતવિડ્વિબન્ધે તદેવ તુ||૨૮|| પ્રાગ્ભક્તં પયસા યુક્તં રસૈર્વા કારયેત્તથા| સ્વેદાભ્યઙ્ગાન્ સમીરઘ્નાન્ લેપમેકાઙ્ગગે પુનઃ||૨૯|| માતુલુઙ્ગાગ્નિમન્થેન શુણ્ઠીહિંસ્રામરાહ્વયૈઃ| |૩૦|

Adhikarana pittaje shvayathau tiktaM nyagrodhAdi vA ghRutam pittaje shvayathau tRuDdAhamohe kShIraM shItalASca lepABya~ggAH (30-31) · Śloka 31

| પૈત્તે તિક્તં પિબેત્સર્પિર્ન્યગ્રોધાદ્યેન વા શૃતમ્||૩૦|| ક્ષીરં તૃડ્દાહમોહેષુ લેપાભ્યઙ્ગાશ્ચ શીતલાઃ| |૩૧|

Adhikarana pittaje shvayathau tRuD paTolamUlAdikvAthaH (31-33) · Śloka 33

| પટોલમૂલત્રાયન્તીયષ્ટ્યાહ્વકટુકાભયાઃ||૩૧|| દારુ દાર્વી હિમં દન્તી વિશાલા નિચુલં કણા| તૈઃ ક્વાથઃ સઘૃતઃ પીતો હન્ત્યન્તસ્તાપતૃડ્ભ્રમાન્||૩૨|| સસન્નિપાતવીસર્પશોફદાહવિષજ્વરાન્| |૩૩|

Adhikarana kaPaje shvayathau AragdhAditailam (33) · Śloka 33

| આરગ્વધાદિના સિદ્ધં તૈલં શ્લેષ્મોદ્ભવે પિબેત્||૩૩||

Adhikarana kaPaje srotovibandhAdau kShAra cUrNAsavAdayaH (34) · Śloka 34

સ્રોતોવિબન્ધે મન્દેઽગ્નાવરુચૌ સ્તિમિતાશયઃ| ક્ષારચૂર્ણાસવારિષ્ટમૂત્રતક્રાણિ શીલયેત્||૩૪||

Adhikarana kaPaje praleponmardane kRuShNAdikalkaH (35) · Śloka 35

કૃષ્ણાપુરાણપિણ્યાકશિગ્રુત્વક્ઽઽસિકતાતસીઃ| પ્રલેપોન્મર્દને યુઞ્જ્યાત્સુખોષ્ણા મૂત્રકલ્કિતાઃ||૩૫||

Adhikarana kaPaje snAne kuShThAdisiddhaM jalaM mUtraM ca kaPaje caNDA~agurUlepaH (36) · Śloka 36

સ્નાનં મૂત્રામ્ભસી સિદ્ધે કુષ્ઠતર્કારિચિત્રકૈઃ| કુલત્થનાગરાભ્યાં વા ચણ્ડાઽગુરુ વિલેપને||૩૬||

Adhikarana kaPaje ekA~ggage kAlAdilepaH (37) · Śloka 37

કાલાજશૃઙ્ગીસરલબસ્તગન્ધાહયાહ્વયાઃ| એકૈષિકા ચ લેપઃ સ્યાચ્છ્વયથાવેકગાત્રગે||૩૭||

Adhikarana kaPaje shuddhiH shleShmAtisArevasecanaM ca miSradoShe shvayathau adhikadoShAnusAreNa kriyA (38) · Śloka 38

યથાદોષં યથાસન્નં શુદ્ધિં રક્તાવસેચનમ્| કુર્વીત, મિશ્રદોષે તુ દોષોદ્રેકબલાત્ક્રિયામ્||૩૮||

Adhikarana tridoShaje shvayathau ajAjyAdi cUrNam (39) · Śloka 39

અજાજિપાથાઘનપઞ્ચકોલ- વ્યાઘ્રારજન્યઃ સુખતોયપીતાઃ| શોફં ત્રિદોષં ચિરજં પ્રવૃદ્ધં નિઘ્નન્તિ ભૂનિમ્બમહૌષધે ચ||૩૯||

Adhikarana tridoShaje shvayathau amRutAdi cUrNam (12)) · Śloka 40

અમૃતાદ્વિતયં સિવાટિકા સુરકાષ્ઠં સપુરં સગોજલમ્| શ્વયથૂદરકુષ્ઠપાણ્ડુતા- કૃમિમેહોર્ધ્વકફાનિલાપહમ્||૪૦||

Adhikarana kShataje shvayathau raktashodhanam viShaje shvayathau viShAjit (41) · Śloka 41

ઇતિ નિજમધિકૃત્ય પથ્યમુક્તં ક્ષતજનિતે ક્ષતજં વિશોધનીયમ્| સ્રુતિહિમઘૃતલેપસેકરેકૈ- ર્વિષજનિતે વિષજિચ્ચ શોફ ઇષ્ટમ્||૪૧||

Adhikarana shvayathau varjyANi (17) · Śloka 17

ગ્રામ્યાબ્જાનૂપં પિશિતમબલં શુષ્કશાકં તિલાન્નં ગૌડં પિષ્ટાન્નં દધિ સલવણં વિજ્જલં મદ્યમમ્લમ્| ધાના વલ્લૂરં સમશનમથો ગુર્વસાત્મ્યં વિદાહિ સ્વપ્નં ચારાત્રૌ શ્વયથુગદવાન્ વર્જયેન્મૈથુનં ચ||૪૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વયથુચિકિત્સિતં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||