17. śvayathucikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

pāṇḍurōgacikitsitādanantaraṁ śōphacikitsitaṁ vyākhyātuṁ prakramyatē| sambandhaścāsya nidāna ēvōkta ityāha-

Adhikarana shvayathucikitsitAdhyAyaH shvvayathau purA vishoShaNam shvvayathau tato laghuBojanam shvvayathau nAgarAdicUrNam shvvayathau vijayAdicUrNam shvvayathau navAyasam shvvayathau doShaDhaye mUtraharItakI shvvayathau doShADhye kaTukAdicUrNam shvvayathau doShADhye gugguluH shilAjatu ca (2-4) · Śloka 4

athātaḥ śvayathucikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| ) sarvatra sarvāṅgasarē dōṣajē śvayathau purā| sāmē viśōṣitō bhuktvā laghu kōṣṇāmbhasā pibēt||1|| nāgarātiviṣādāruviḍaṅgēndrayavōṣaṇam| athavā vijayāśuṇṭhīdēvadārupunarnavam||2|| navāyasaṁ vā dōṣāḍhyaḥ śuddhyai mūtraharītakīḥ| varākvāthēna kaṭukākumbhāyastryūṣaṇāni vā||3|| athavā gugguluṁ tadvajjatu vā śailasambhavam| |4|

sa0-sarvatra dōṣajē śvayathau sarvāṅgajē tathā sāmē viśōṣitaḥ san laghu bhuktvā kōṣṇēna jalēna nāgarādi pibēt| viśōṣaṇamatrōpavāsaḥ| athavā, vijayādīn kōṣṇāmbhasā pibēt| dōṣabahulō navāyasaṁ-pāṇḍurōgōktaṁ (hr̥. ci. 16|14) , pibēt| śudhyarthaṁ gōmūtrēṇa harītakīḥ śīlayēt| triphalākvāthēna saha kaṭukātrivr̥tālōhacūrṇatrikaṭukāṇi śīlayēt| gugguluṁ vā śilājatu vā triphalākvāthēnaiva śīlayēt|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau AmapurIShAdau ca sauvarcalAdi yuktaM takraM shvvayathau dandAguDABayA guDanAgaraM ca (4-5) · Śloka 5

| mandāgniḥ śīlayēdāmagurubhinnavibaddhaviṭ||4|| takraṁ sauvarcalavyōṣakṣaudrayuktaṁ guḍābhayām| takrānupānamathavā tadvadvā guḍanāgaram||5||

sa0-mandāgnirāmagurubhinnavibaddhaviṭ san takraṁ sauvarcalādiyutaṁ śīlayēt| guḍayutāmabhayāṁ takrānupānāṁ vā| tathaiva guḍanāgaraṁ takrānupānaṁ śīlayēt|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau samaguDArdrakasya mAsaM prayogaH (6-7) · Śloka 7

ārdrakaṁ vā samaguḍaṁ prakuñcārdhavivardhitam| paraṁ pañcapalaṁ māsaṁ yūṣakṣīrarasāśanaḥ||6|| gulmōdarārśaḥśvayathupramēhān śvāsapratiśyālasakāvipākān| sakāmalāśōṣamanōvikārān kāsaṁ kaphaṁ caiva jayētprayōgaḥ||7||

sa0-ārdrakaṁ vā tulyaguḍaṁ palārdhēna pratidinaṁ vardhitaṁ paraṁ pañcapalaṁ yāvat| ēkasminnēva dinē palapañcakapramāṇaṁ syāt, punarapi hrāsayēdardhapalaṁ yāvat| ēvaṁ māsaṁ yāvadēṣa prayōgaḥ| yathōcitaṁ kaphapittavātādhikō yūṣādibhōjī syāt| ēṣa ca prayōgō gulmādīṁścaturdaśa kaphāntān jayēt|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau ArdrakanAgaraghRutam (8) · Śloka 8

ghr̥tamārdrakanāgarasya kalka- svarasābhyāṁ payasā ca sādhayitvā| śvayathukṣavathūdarāgnisādai- rabhibhūtō'pi piban bhavatyarōgaḥ||8||

sa0-ghr̥tamārdrakanāgarasya kalkasvarasābhyāṁ payasā ca sādhayitvā-paktvā, piban śōphādibhirabhibhūtō'pi nirāmayaḥ syāt| ārdrakanāgaramārdrakamucyatē| upajātyaupacchandasikē vr̥ttē|

Adhikarana shvvayathau nirAme baddhapurIShe trikaTvAdipayaH shvvayathau nirAme gomahiShImUtraM sakShIram shvvayathau nirAme uShTrakShIravartanaH (9-10) · Śloka 10

nirāmō baddhaśamalaḥ pibēcchvayathupīḍitaḥ| trikaṭutrivr̥tādantīcitrakaiḥ sādhitaṁ payaḥ||9|| mūtraṁ gōrvā mahiṣyā vā sakṣīraṁ kṣīrabhōjanaḥ| saptāhaṁ māsamathavā syāduṣṭrakṣīravartanaḥ||10||

sa0-nirāmō baddhapurīṣaḥ śōphārtaḥ san trivr̥tā (trikaṭvā)- dibhiḥ sādhitaṁ payaḥ pibēt| gōrmahiṣyā vā sambandhi mūtraṁ sa[kṣīraṁ] kṣīrabhōjanaḥ san pibēt| tathā, uṣṭrakṣīrabhōjanaḥ pānāhārābhyāṁ vinā saptāhamathavā māsaṁ syāt| uṣṭrakṣīravartana ityatra "kukkuṭyādīnāmaṇḍādiṣu" puṁvadbhāvō vaktavya ityuṣṭrīśabdasya puṁvadbhāvaḥ| kēciduṣṭrīkṣīrēti jaguḥ|

Adhikarana shvvayathau yavAnakAdighRutam (11-12) · Śloka 12

yavānakaṁ yavakṣāraṁ yavānīṁ pañcakōlakam| maricaṁ dāḍimaṁ pāṭhāṁ dhānyakāmamlavētasam||11|| bālabilvaṁ ca karṣāṁśaṁ sādhayētsalilāḍhakē| tēna pakvō ghr̥taprasthaḥ śōphārśōgulmamēhahā||12||

sa0-yavānakādi karṣāṁśaṁ jalāḍhakē pacēt| tēna-kvāthēna, ghr̥taprasthaḥ pakvaḥ śōphādihā syāt| brahmādiśabdasya prāyikatvācchōphādiśabdōttarādapi hantēḥ kvip|

Adhikarana shvvayathau citrakadadhno ghRutaM shvvayathau citrakatakrasiddhaM ghRutam (13) · Śloka 13

dadhnaścitrakagarbhādvā ghr̥taṁ tattakrasaṁyutam| pakvaṁ sacitrakaṁ tadvadguṇaiḥ|13|

sa0-citrakagarbhāddadhnaḥ-citrakacūrṇamiśritātkṣīrādyajjātaṁ dadhi tasmānmathyamānāt, tattakrēṇa-citrakatakrēṇa, saṁyuktaṁ pakvaṁ tadvat-yavānakādighr̥tasadr̥śaṁ, guṇaiḥ|

Adhikarana shvvayathau AsthAdoShAdyanusAreNadhAnvantarAdigutAni (13-14) · Śloka 14

| yuñjyācca kālavit||13|| dhānvantaraṁ mahātiktaṁ kalyāṇamabhayāghr̥tam| |14|

sa0-kālavit-avasthādōṣādivit, dhānvantaraṁ (hr̥. ci. a. 12|19) , mahātiktaṁ (hr̥. ci. a.19/8) kalyāṇakaṁ (hr̥. u. a.6/27) abhayāghr̥taṁ (hr̥. ci. a. 15|28) yuñjyāt|

Adhikarana shvvayathau dashamUlaharItakyaH (14-16) · Śloka 16

| daśamūlakaṣāyasya kaṁsē pathyāśataṁ pacēt||14|| dattvā guḍatulāṁ tasmin lēhē dadyādvicūrṇitam| trijātakaṁ trikaṭukaṁ kiñcicca yavaśūkajam||15|| prasthārdhaṁ ca himē kṣaudrāttannihantyupayōjitam| pravr̥ddhaśōphajvaramēhagulma- kārśyāmavātāmlakaraktapittam| vaivarṇyamūtrānilaśukradōṣa- śvāsāruciplīhagarōdaraṁ ca||16||

sa0-daśamūlakaṣāyasyāḍhakē pathyāśataṁ pacēt| atra ca sāmānyaparibhāṣayā kvāthyadravyasya ca daśamūlasya dvātriṁśat palāni bhavanti| ēvaṁ ca tantrāntarē virōdhaḥ| tathā ca tatraivaṁ kathyatē, (ca. ci. a. 12|50)- "dvipañcamūlasya tulākaṣāyē kaṁsē'bhayānāṁ ca śataṁ guḍācca|" iti| tadēvaṁ virōdhaṁ paśyantō vyākhyāmēvaṁvidhāṁ vidvāṁsō vidadhati,-daśamūlasya tulā, tasyāḥ kaṣāyō daśamūlakaṣāya iti| mayūravyaṁsakāditvāduttarapadalōpi samāsaḥ| ēvaṁ daśamūlasya palaśataṁ tatkvāthasyāḍhakē pathyāśataṁ pacēt| guḍatulāṁ dattvā tasmin lēhē vicūrṇitaṁ trijātakādi dadyāt| ētēṣāṁ ca pramāṇaṁ vāsiṣṭhalēhavēt (hr̥. ci. a. 3|133) kalpyam| yavakṣārasya karṣamātraṁ dēyam| tantrāntarē hyuktam-"vyōṣāccatuṣpalaṁ dadyāttripalaṁ trisugandhataḥ| karṣamātraṁ yavakṣārāt" iti| śītē ca sati mākṣikāt prasthārdhaṁ dēyam| tat-ētat, upayōjitaṁ pravr̥ddhaśōphādīn hanti| kharanādastu jagāda-"daśamūlāḍhakamabhayāśatasahitaṁ pācayēdapāṁ drōṇē| avaśēṣitacaturaṁśē tasmin punaḥ prakṣipēt pathyāḥ||" iti| upajātivr̥ttam|

Adhikarana shvvayathau dashamUlasiddhaM purANayavashAlyannam shvvayathau kShAravyoShAnvitamudgAdiyUShAH shvvayathau jA~ggalAdimAMsarasAH shvvayathau anamlatakraM sauShadhaM madyaM ca pAne (17-19) · Śloka 19

| purāṇayavaśālyannaṁ daśamūlāmbusādhitam||17|| alpamalpapaṭusnēhaṁ bhōjanaṁ śvayathōrhitam| kṣāravyōṣānvitairmaudgaiḥ kaulatthaiḥ sakaṇai rasaiḥ||18|| tathā jāṅgalajaiḥ kūrmagōdhāśalyakajairapi| anamlaṁ mathitaṁ pānē madyānyauṣadhavanti ca||19||

sa0-śvayathōḥ purāṇayavādi daśamūlākvāthasādhitamalpaṁ tathā'lpalavaṇasnēhaṁ bhōjanaṁ hitam| kaiḥ saha ? maudgai rasaiḥ| kimbhūtaiḥ ? kṣāratryūṣaṇayuktaiḥ| tathā kaulatthai rasaiḥ| kimbhūtaiḥ ? sapippalīkaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 12|62)- "kulatthayūṣastu sapippalīkō maudgastu satryūṣaṇayāvaśūkaḥ| rasastathā jāṅgalaviṣkirāṇāṁ sakūrmagōdhāśikhiśallakānām||" iti| atra ca śikhinō jāṅgalaviṣkiratvēna gr̥hītā api pathyataratvapratipādanārthaṁ punarupāttāḥ| tathā'yamēva tantrakr̥daṣṭāṅgāvatārē'dhyagīṣṭa (?)-"daśamūlāmbhasā siddhairvyōṣakṣārarajōnvitaiḥ| rasairjāṅgalajairmaudnaiḥ kaulatthairmaulakairapi||" iti| tathētyādi| tathā jāṅgalamāṁsajaistathā kacchapādijaiśca| pānē mathitamanamlaṁ madyāni ca sauṣadhāni hitāni|

Adhikarana shvvayathau ajAjyAdikRutA peyA (20-21) · Śloka 21

ajājīśaṭhījīvantīkāravīpauṣkarāgnikaiḥ| bilvamadhyayavakṣāravr̥kṣāmlairbadarōnmitaiḥ||20|| kr̥tā pēyā''jyatailābhyāṁ yuktibhr̥ṣṭā paraṁ hitā| śōphātisārahr̥drōgagulmārśōlpāgnimēhinām||21||

sa0-ajājīprabhr̥tibhiḥ pēyā ghr̥tatailābhyāṁ yuktyā bhr̥̄ṣṭā'tiśayēna śōphādimatāṁ hitā|

Adhikarana shvvayathau pAThAkRutA pa~jcakolakRutA ca peyA (22) · Śloka 22

guṇaistadvacca pāṭhāyāḥ pañcakōlēna sādhitā| |22|

sa0-pañcakōlēna sādhitā pēyā guṇaistadvacca-pūrvōktaguṇā| tathaiva pāṭhāyāḥ sādhitā pēyā syāt|

Adhikarana shvvayathau shaileyAdiBiraBya~jjanaM tailaM lepaM snAnodakaM ca (22-24) · Śloka 24

| śailēyakuṣṭhasthauṇēyarēṇukāgurupadmakaiḥ||22|| śrīvēṣṭakanakhaspr̥kkādēvadārupriyaṅgubhiḥ| māṁsīmāgādhikāvanyadhānyadhyāmakavālakaiḥ||23|| caturjātakatālīsamustāgandhapalāśakaiḥ| kuryādabhyañjanaṁ tailaṁ lēpaṁ snānāya tūdakam||24||

sa0-tathā śailēyādibhirabhyañjanaṁ tailaṁ lēpaṁ snānārthamudakaṁ ca kuryāt|

Adhikarana shvayathau nimbvAdijalena vA snAnam (25) · Śloka 25

snānaṁ vā nimbavarṣābhūnaktamālārkavāriṇā| |25|

sa0-nimbādivāriṇā ca (vā) snānaṁ kuryāt|

Adhikarana ekA~ggaje shvayathau varShABvAdilepaH (25-27) · Śloka 27

| ēkāṅgaśōphē varṣābhūkaravīrakakiṁśukaiḥ||25|| viśālātriphalārōdhranalikādēvadārubhiḥ| hiṁsrākōśātakīmādrītālaparṇījayantibhiḥ||26|| sthūlakākādanīśālanākulīvr̥ṣaparṇibhiḥ| vr̥dhdyārddhihastikarṇaiśca sukhōṣṇairlēpanaṁ hitam||27||

sa0-ēkāṅgajē śōphē punarnavādibhirjalapiṣṭaiḥ sukhōṣṇairlēpō hitaḥ| iti sāmānyēna śvayathōrupakramaḥ|

Adhikarana vAtaje shvayathau trivRutameraNDatailaM vA vAtaje shvyathau vAtaviDvibandhe eraNDatailaM vAtaje shvayathau vAtaghnAH svedABya~ggAH vAtaje shvayathau ekA~ggaje mAtulu~ggAdilepaH (28-30) · Śloka 30

athānilōtthē śvayathau māsārdhaṁ trivr̥taṁ pibēt| tailamēraṇḍajaṁ vātaviḍvibandhē tadēva tu||28|| prāgbhaktaṁ payasā yuktaṁ rasairvā kārayēttathā| svēdābhyaṅgān samīraghnān lēpamēkāṅgagē punaḥ||29|| mātuluṅgāgnimanthēna śuṇṭhīhiṁsrāmarāhvayaiḥ| |30|

sa0-anilajē śōphē pakṣaṁ yāvattrivr̥taṁ tathairaṇḍatailaṁ pibēt| vātaviḍvibandhē sati tadēva-pūrvōktamauṣadhaṁ, prāgbhaktaṁ kṣīrēṇa māṁsarasēna vā [yuktaṁ] pibēt| tathā, svēdābhyaṅgān vātaghnān kārayēt, 'vaidyaḥ' iti śēṣaḥ| tathā, anilōttha ēkāṅgagē śōphē mātuluṅgādibhirlēpaṁ kārayēt| hiṁsrā-siṁhī|

Adhikarana pittaje shvayathau tiktaM nyagrodhAdi vA ghRutam pittaje shvayathau tRuDdAhamohe kShIraM shItalASca lepABya~ggAH (30-31) · Śloka 31

| paittē tiktaṁ pibētsarpirnyagrōdhādyēna vā śr̥tam||30|| kṣīraṁ tr̥ḍdāhamōhēṣu lēpābhyaṅgāśca śītalāḥ| |31|

sa0-pittaśvayathau tiktakākhyaṁ ghr̥taṁ pibēt| nyagrōdhādigaṇēna (hr̥. sū. a. 15|41) vā śr̥taṁ pibēt| tathā, tr̥ḍādiṣu kṣīraṁ pibēt| tathā, lēpābhyaṅgāḥ śītā hitāḥ|

Adhikarana pittaje shvayathau tRuD paTolamUlAdikvAthaH (31-33) · Śloka 33

| paṭōlamūlatrāyantīyaṣṭyāhvakaṭukābhayāḥ||31|| dāru dārvī himaṁ dantī viśālā niculaṁ kaṇā| taiḥ kvāthaḥ saghr̥taḥ pītō hantyantastāpatr̥ḍbhramān||32|| sasannipātavīsarpaśōphadāhaviṣajvarān| |33|

sa0-paṭōlādīnāṁ kvāthō ghr̥tasahitaḥ pītō'ntastāpatr̥ṣṇādīn hanti|

Adhikarana kaPaje shvayathau AragdhAditailam (33) · Śloka 33

| āragvadhādinā siddhaṁ tailaṁ ślēṣmōdbhavē pibēt||33||

sa0-kaphōdbhavē śōphē āragvadhādinā siddhaṁ tailaṁ pibēt|

Adhikarana kaPaje srotovibandhAdau kShAra cUrNAsavAdayaH (34) · Śloka 34

srōtōvibandhē mandē'gnāvarucau stimitāśayaḥ| kṣāracūrṇāsavāriṣṭamūtratakrāṇi śīlayēt||34||

sa0-srōtōvibandhē sati vahnau ca mandē'rōcakē ca sati stimitāśayaḥ san kṣārādīn śīlayēt|

Adhikarana kaPaje praleponmardane kRuShNAdikalkaH (35) · Śloka 35

kr̥ṣṇāpurāṇapiṇyākaśigrutvak''sikatātasīḥ| pralēpōnmardanē yuñjyātsukhōṣṇā mūtrakalkitāḥ||35||

sa0-kr̥ṣṇādīn kōṣṇān pralēpa unmardanē ca mūtrakalkitān yuñjīta|

Adhikarana kaPaje snAne kuShThAdisiddhaM jalaM mUtraM ca kaPaje caNDA~agurUlepaH (36) · Śloka 36

snānaṁ mūtrāmbhasī siddhē kuṣṭhatarkāricitrakaiḥ| kulatthanāgarābhyāṁ vā caṇḍā'guru vilēpanē||36||

sa0-mūtrajalē kuṣṭhādibhiḥ siddhē snānāya hitē| kulatthaśuṇṭhībhyāṁ vā kvathitē gōmūtrajalē hitē| vilēpanē caṇḍāguruṇī hitē|

Adhikarana kaPaje ekA~ggage kAlAdilepaH (37) · Śloka 37

kālājaśr̥ṅgīsaralabastagandhāhayāhvayāḥ| ēkaiṣikā ca lēpaḥ syācchvayathāvēkagātragē||37||

sa0-kālājaśr̥ṅgyādaya ēkāṅgagē śōphē lēpaḥ syāt| kālā-nīlinī| bastagandhā-kāravī| ēkaiṣikā-trivr̥tā|

Adhikarana kaPaje shuddhiH shleShmAtisArevasecanaM ca miSradoShe shvayathau adhikadoShAnusAreNa kriyA (38) · Śloka 38

yathādōṣaṁ yathāsannaṁ śuddhiṁ raktāvasēcanam| kurvīta, miśradōṣē tu dōṣōdrēkabalātkriyām||38||

sa0-yathādōṣaṁ-dōṣānusārēṇa, śuddhiṁ tathā raktāvasēcanaṁ yathāsannaṁ kurvīta| saṁsargajē tu yathābhyadhikadōṣānusārēṇa kriyāṁ kuryāt|

Adhikarana tridoShaje shvayathau ajAjyAdi cUrNam (39) · Śloka 39

ajājipāthāghanapañcakōla- vyāghrārajanyaḥ sukhatōyapītāḥ| śōphaṁ tridōṣaṁ cirajaṁ pravr̥ddhaṁ nighnanti bhūnimbamahauṣadhē ca||39||

sa0-ajājyādayaḥ kōṣṇajalapītāḥ śōphaṁ tridōṣōtthaṁ cirakālōtpannaṁ vr̥ddhiṁ gataṁ nighnanti| bhūnimbanāgarē ca 'hataḥ' iti vacanavipariṇāmēna sambandhaḥ| upajātivr̥ttam|

Adhikarana tridoShaje shvayathau amRutAdi cUrNam (12)) · Śloka 40

amr̥tādvitayaṁ sivāṭikā surakāṣṭhaṁ sapuraṁ sagōjalam| śvayathūdarakuṣṭhapāṇḍutā- kr̥mimēhōrdhvakaphānilāpaham||40||

sa0-amr̥tāyugalādikaṁ guggulusahitaṁ gōmūtrēṇa pītaṁ śōphādīn hanti| vaitālīyam| "ṣaḍviṣamē'ṣṭau samē kalāstāśca samē syurnō nirantarāḥ| na samā'tra parāśritā kalā vaitālīyē'ntē ralau guruḥ|" (vr̥. ra. a. 2|12)|

Adhikarana kShataje shvayathau raktashodhanam viShaje shvayathau viShAjit (41) · Śloka 41

iti nijamadhikr̥tya pathyamuktaṁ kṣatajanitē kṣatajaṁ viśōdhanīyam| srutihimaghr̥talēpasēkarēkai- rviṣajanitē viṣajicca śōpha iṣṭam||41||

sa0-iti-pūrvōktēna prakārēṇa, nijaṁ śōphaṁ-dōṣajamadhikr̥tya, [pathyaṁ-] cikitsitamuktam| kṣatōtthē śōphē kṣatajaṁ-asr̥k, viśōdhyam| kaiḥ ? raktasrāvādibhiḥ| viṣajanitē śōphē viṣaharamiṣṭam| puṣpitāgrā|

Adhikarana shvayathau varjyANi (17) · Śloka 17

grāmyābjānūpaṁ piśitamabalaṁ śuṣkaśākaṁ tilānnaṁ gauḍaṁ piṣṭānnaṁ dadhi salavaṇaṁ vijjalaṁ madyamamlam| dhānā vallūraṁ samaśanamathō gurvasātmyaṁ vidāhi svapnaṁ cārātrau śvayathugadavān varjayēnmaithunaṁ ca||42|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē śvayathucikitsitaṁ nāma saptadaśō'dhyāyaḥ||17||

sa0-grāmyādimaṁsādi śōphī varjayēt| "mtau nyau yau jñēyā kusumitalatāvēllitā'kṣartulōkaiḥ|" iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē śvayathucikitsitaṁ nāma saptadaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||