Adhikarana shvayathucikitsitAdhyAyaH shvvayathau purA vishoShaNam shvvayathau tato laghuBojanam shvvayathau nAgarAdicUrNam shvvayathau vijayAdicUrNam shvvayathau navAyasam shvvayathau doShaDhaye mUtraharItakI shvvayathau doShADhye kaTukAdicUrNam shvvayathau doShADhye gugguluH shilAjatu ca (2-4) · Śloka 4
athātaḥ śvayathucikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
) sarvatra sarvāṅgasarē dōṣajē śvayathau purā|
sāmē viśōṣitō bhuktvā laghu kōṣṇāmbhasā pibēt||1||
nāgarātiviṣādāruviḍaṅgēndrayavōṣaṇam|
athavā vijayāśuṇṭhīdēvadārupunarnavam||2||
navāyasaṁ vā dōṣāḍhyaḥ śuddhyai mūtraharītakīḥ|
varākvāthēna kaṭukākumbhāyastryūṣaṇāni vā||3||
athavā gugguluṁ tadvajjatu vā śailasambhavam|
|4|
View original
अथातः श्वयथुचिकित्सितं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) सर्वत्र सर्वाङ्गसरे दोषजे श्वयथौ पुरा|
सामे विशोषितो भुक्त्वा लघु कोष्णाम्भसा पिबेत्||१||
नागरातिविषादारुविडङ्गेन्द्रयवोषणम्|
अथवा विजयाशुण्ठीदेवदारुपुनर्नवम्||२||
नवायसं वा दोषाढ्यः शुद्ध्यै मूत्रहरीतकीः|
वराक्वाथेन कटुकाकुम्भायस्त्र्यूषणानि वा||३||
अथवा गुग्गुलुं तद्वज्जतु वा शैलसम्भवम्|
|४|
Adhikarana shvvayathau mandAgnau AmapurIShAdau ca sauvarcalAdi yuktaM takraM shvvayathau dandAguDABayA guDanAgaraM ca (4-5) · Śloka 5
|
mandāgniḥ śīlayēdāmagurubhinnavibaddhaviṭ||4||
takraṁ sauvarcalavyōṣakṣaudrayuktaṁ guḍābhayām|
takrānupānamathavā tadvadvā guḍanāgaram||5||
View original
|
मन्दाग्निः शीलयेदामगुरुभिन्नविबद्धविट्||४||
तक्रं सौवर्चलव्योषक्षौद्रयुक्तं गुडाभयाम्|
तक्रानुपानमथवा तद्वद्वा गुडनागरम्||५||
Adhikarana shvvayathau mandAgnau samaguDArdrakasya mAsaM prayogaH (6-7) · Śloka 7
ārdrakaṁ vā samaguḍaṁ prakuñcārdhavivardhitam|
paraṁ pañcapalaṁ māsaṁ yūṣakṣīrarasāśanaḥ||6||
gulmōdarārśaḥśvayathupramēhān śvāsapratiśyālasakāvipākān|
sakāmalāśōṣamanōvikārān kāsaṁ kaphaṁ caiva jayētprayōgaḥ||7||
View original
आर्द्रकं वा समगुडं प्रकुञ्चार्धविवर्धितम्|
परं पञ्चपलं मासं यूषक्षीररसाशनः||६||
गुल्मोदरार्शःश्वयथुप्रमेहान् श्वासप्रतिश्यालसकाविपाकान्|
सकामलाशोषमनोविकारान् कासं कफं चैव जयेत्प्रयोगः||७||
Adhikarana shvvayathau mandAgnau ArdrakanAgaraghRutam (8) · Śloka 8
ghr̥tamārdrakanāgarasya kalka- svarasābhyāṁ payasā ca sādhayitvā|
śvayathukṣavathūdarāgnisādai- rabhibhūtō'pi piban bhavatyarōgaḥ||8||
View original
घृतमार्द्रकनागरस्य कल्क- स्वरसाभ्यां पयसा च साधयित्वा|
श्वयथुक्षवथूदराग्निसादै- रभिभूतोऽपि पिबन् भवत्यरोगः||८||
Adhikarana shvvayathau nirAme baddhapurIShe trikaTvAdipayaH shvvayathau nirAme gomahiShImUtraM sakShIram shvvayathau nirAme uShTrakShIravartanaH (9-10) · Śloka 10
nirāmō baddhaśamalaḥ pibēcchvayathupīḍitaḥ|
trikaṭutrivr̥tādantīcitrakaiḥ sādhitaṁ payaḥ||9||
mūtraṁ gōrvā mahiṣyā vā sakṣīraṁ kṣīrabhōjanaḥ|
saptāhaṁ māsamathavā syāduṣṭrakṣīravartanaḥ||10||
View original
निरामो बद्धशमलः पिबेच्छ्वयथुपीडितः|
त्रिकटुत्रिवृतादन्तीचित्रकैः साधितं पयः||९||
मूत्रं गोर्वा महिष्या वा सक्षीरं क्षीरभोजनः|
सप्ताहं मासमथवा स्यादुष्ट्रक्षीरवर्तनः||१०||
Adhikarana shvvayathau yavAnakAdighRutam (11-12) · Śloka 12
yavānakaṁ yavakṣāraṁ yavānīṁ pañcakōlakam|
maricaṁ dāḍimaṁ pāṭhāṁ dhānyakāmamlavētasam||11||
bālabilvaṁ ca karṣāṁśaṁ sādhayētsalilāḍhakē|
tēna pakvō ghr̥taprasthaḥ śōphārśōgulmamēhahā||12||
View original
यवानकं यवक्षारं यवानीं पञ्चकोलकम्|
मरिचं दाडिमं पाठां धान्यकामम्लवेतसम्||११||
बालबिल्वं च कर्षांशं साधयेत्सलिलाढके|
तेन पक्वो घृतप्रस्थः शोफार्शोगुल्ममेहहा||१२||
Adhikarana shvvayathau citrakadadhno ghRutaM shvvayathau citrakatakrasiddhaM ghRutam (13) · Śloka 13
dadhnaścitrakagarbhādvā ghr̥taṁ tattakrasaṁyutam|
pakvaṁ sacitrakaṁ tadvadguṇaiḥ|13|
View original
दध्नश्चित्रकगर्भाद्वा घृतं तत्तक्रसंयुतम्|
पक्वं सचित्रकं तद्वद्गुणैः|१३|
Adhikarana shvvayathau AsthAdoShAdyanusAreNadhAnvantarAdigutAni (13-14) · Śloka 14
|
yuñjyācca kālavit||13||
dhānvantaraṁ mahātiktaṁ kalyāṇamabhayāghr̥tam|
|14|
View original
|
युञ्ज्याच्च कालवित्||१३||
धान्वन्तरं महातिक्तं कल्याणमभयाघृतम्|
|१४|
Adhikarana shvvayathau dashamUlaharItakyaH (14-16) · Śloka 16
|
daśamūlakaṣāyasya kaṁsē pathyāśataṁ pacēt||14||
dattvā guḍatulāṁ tasmin lēhē dadyādvicūrṇitam|
trijātakaṁ trikaṭukaṁ kiñcicca yavaśūkajam||15||
prasthārdhaṁ ca himē kṣaudrāttannihantyupayōjitam|
pravr̥ddhaśōphajvaramēhagulma- kārśyāmavātāmlakaraktapittam|
vaivarṇyamūtrānilaśukradōṣa- śvāsāruciplīhagarōdaraṁ ca||16||
View original
|
दशमूलकषायस्य कंसे पथ्याशतं पचेत्||१४||
दत्त्वा गुडतुलां तस्मिन् लेहे दद्याद्विचूर्णितम्|
त्रिजातकं त्रिकटुकं किञ्चिच्च यवशूकजम्||१५||
प्रस्थार्धं च हिमे क्षौद्रात्तन्निहन्त्युपयोजितम्|
प्रवृद्धशोफज्वरमेहगुल्म- कार्श्यामवाताम्लकरक्तपित्तम्|
वैवर्ण्यमूत्रानिलशुक्रदोष- श्वासारुचिप्लीहगरोदरं च||१६||
Adhikarana shvvayathau dashamUlasiddhaM purANayavashAlyannam shvvayathau kShAravyoShAnvitamudgAdiyUShAH shvvayathau jA~ggalAdimAMsarasAH shvvayathau anamlatakraM sauShadhaM madyaM ca pAne (17-19) · Śloka 19
|
purāṇayavaśālyannaṁ daśamūlāmbusādhitam||17||
alpamalpapaṭusnēhaṁ bhōjanaṁ śvayathōrhitam|
kṣāravyōṣānvitairmaudgaiḥ kaulatthaiḥ sakaṇai rasaiḥ||18||
tathā jāṅgalajaiḥ kūrmagōdhāśalyakajairapi|
anamlaṁ mathitaṁ pānē madyānyauṣadhavanti ca||19||
View original
|
पुराणयवशाल्यन्नं दशमूलाम्बुसाधितम्||१७||
अल्पमल्पपटुस्नेहं भोजनं श्वयथोर्हितम्|
क्षारव्योषान्वितैर्मौद्गैः कौलत्थैः सकणै रसैः||१८||
तथा जाङ्गलजैः कूर्मगोधाशल्यकजैरपि|
अनम्लं मथितं पाने मद्यान्यौषधवन्ति च||१९||
Adhikarana shvvayathau ajAjyAdikRutA peyA (20-21) · Śloka 21
ajājīśaṭhījīvantīkāravīpauṣkarāgnikaiḥ|
bilvamadhyayavakṣāravr̥kṣāmlairbadarōnmitaiḥ||20||
kr̥tā pēyā''jyatailābhyāṁ yuktibhr̥ṣṭā paraṁ hitā|
śōphātisārahr̥drōgagulmārśōlpāgnimēhinām||21||
View original
अजाजीशठीजीवन्तीकारवीपौष्कराग्निकैः|
बिल्वमध्ययवक्षारवृक्षाम्लैर्बदरोन्मितैः||२०||
कृता पेयाऽऽज्यतैलाभ्यां युक्तिभृष्टा परं हिता|
शोफातिसारहृद्रोगगुल्मार्शोल्पाग्निमेहिनाम्||२१||
Adhikarana shvvayathau pAThAkRutA pa~jcakolakRutA ca peyA (22) · Śloka 22
guṇaistadvacca pāṭhāyāḥ pañcakōlēna sādhitā|
|22|
View original
गुणैस्तद्वच्च पाठायाः पञ्चकोलेन साधिता|
|२२|
Adhikarana shvvayathau shaileyAdiBiraBya~jjanaM tailaM lepaM snAnodakaM ca (22-24) · Śloka 24
|
śailēyakuṣṭhasthauṇēyarēṇukāgurupadmakaiḥ||22||
śrīvēṣṭakanakhaspr̥kkādēvadārupriyaṅgubhiḥ|
māṁsīmāgādhikāvanyadhānyadhyāmakavālakaiḥ||23||
caturjātakatālīsamustāgandhapalāśakaiḥ|
kuryādabhyañjanaṁ tailaṁ lēpaṁ snānāya tūdakam||24||
View original
|
शैलेयकुष्ठस्थौणेयरेणुकागुरुपद्मकैः||२२||
श्रीवेष्टकनख़स्पृक्कादेवदारुप्रियङ्गुभिः|
मांसीमागाधिकावन्यधान्यध्यामकवालकैः||२३||
चतुर्जातकतालीसमुस्तागन्धपलाशकैः|
कुर्यादभ्यञ्जनं तैलं लेपं स्नानाय तूदकम्||२४||
Adhikarana shvayathau nimbvAdijalena vA snAnam (25) · Śloka 25
snānaṁ vā nimbavarṣābhūnaktamālārkavāriṇā|
|25|
View original
स्नानं वा निम्बवर्षाभूनक्तमालार्कवारिणा|
|२५|
Adhikarana ekA~ggaje shvayathau varShABvAdilepaH (25-27) · Śloka 27
|
ēkāṅgaśōphē varṣābhūkaravīrakakiṁśukaiḥ||25||
viśālātriphalārōdhranalikādēvadārubhiḥ|
hiṁsrākōśātakīmādrītālaparṇījayantibhiḥ||26||
sthūlakākādanīśālanākulīvr̥ṣaparṇibhiḥ|
vr̥dhdyārddhihastikarṇaiśca sukhōṣṇairlēpanaṁ hitam||27||
View original
|
एकाङ्गशोफे वर्षाभूकरवीरककिंशुकैः||२५||
विशालात्रिफलारोध्रनलिकादेवदारुभिः|
हिंस्राकोशातकीमाद्रीतालपर्णीजयन्तिभिः||२६||
स्थूलकाकादनीशालनाकुलीवृषपर्णिभिः|
वृध्द्यार्द्धिहस्तिकर्णैश्च सुख़ोष्णैर्लेपनं हितम्||२७||
Adhikarana vAtaje shvayathau trivRutameraNDatailaM vA vAtaje shvyathau vAtaviDvibandhe eraNDatailaM vAtaje shvayathau vAtaghnAH svedABya~ggAH vAtaje shvayathau ekA~ggaje mAtulu~ggAdilepaH (28-30) · Śloka 30
athānilōtthē śvayathau māsārdhaṁ trivr̥taṁ pibēt|
tailamēraṇḍajaṁ vātaviḍvibandhē tadēva tu||28||
prāgbhaktaṁ payasā yuktaṁ rasairvā kārayēttathā|
svēdābhyaṅgān samīraghnān lēpamēkāṅgagē punaḥ||29||
mātuluṅgāgnimanthēna śuṇṭhīhiṁsrāmarāhvayaiḥ|
|30|
View original
अथानिलोत्थे श्वयथौ मासार्धं त्रिवृतं पिबेत्|
तैलमेरण्डजं वातविड्विबन्धे तदेव तु||२८||
प्राग्भक्तं पयसा युक्तं रसैर्वा कारयेत्तथा|
स्वेदाभ्यङ्गान् समीरघ्नान् लेपमेकाङ्गगे पुनः||२९||
मातुलुङ्गाग्निमन्थेन शुण्ठीहिंस्रामराह्वयैः|
|३०|
Adhikarana pittaje shvayathau tiktaM nyagrodhAdi vA ghRutam pittaje shvayathau tRuDdAhamohe kShIraM shItalASca lepABya~ggAH (30-31) · Śloka 31
|
paittē tiktaṁ pibētsarpirnyagrōdhādyēna vā śr̥tam||30||
kṣīraṁ tr̥ḍdāhamōhēṣu lēpābhyaṅgāśca śītalāḥ|
|31|
View original
|
पैत्ते तिक्तं पिबेत्सर्पिर्न्यग्रोधाद्येन वा शृतम्||३०||
क्षीरं तृड्दाहमोहेषु लेपाभ्यङ्गाश्च शीतलाः|
|३१|
Adhikarana pittaje shvayathau tRuD paTolamUlAdikvAthaH (31-33) · Śloka 33
|
paṭōlamūlatrāyantīyaṣṭyāhvakaṭukābhayāḥ||31||
dāru dārvī himaṁ dantī viśālā niculaṁ kaṇā|
taiḥ kvāthaḥ saghr̥taḥ pītō hantyantastāpatr̥ḍbhramān||32||
sasannipātavīsarpaśōphadāhaviṣajvarān|
|33|
View original
|
पटोलमूलत्रायन्तीयष्ट्याह्वकटुकाभयाः||३१||
दारु दार्वी हिमं दन्ती विशाला निचुलं कणा|
तैः क्वाथः सघृतः पीतो हन्त्यन्तस्तापतृड्भ्रमान्||३२||
ससन्निपातवीसर्पशोफदाहविषज्वरान्|
|३३|
Adhikarana kaPaje shvayathau AragdhAditailam (33) · Śloka 33
|
āragvadhādinā siddhaṁ tailaṁ ślēṣmōdbhavē pibēt||33||
View original
|
आरग्वधादिना सिद्धं तैलं श्लेष्मोद्भवे पिबेत्||३३||
Adhikarana kaPaje srotovibandhAdau kShAra cUrNAsavAdayaH (34) · Śloka 34
srōtōvibandhē mandē'gnāvarucau stimitāśayaḥ|
kṣāracūrṇāsavāriṣṭamūtratakrāṇi śīlayēt||34||
View original
स्रोतोविबन्धे मन्देऽग्नावरुचौ स्तिमिताशयः|
क्षारचूर्णासवारिष्टमूत्रतक्राणि शीलयेत्||३४||
Adhikarana kaPaje praleponmardane kRuShNAdikalkaH (35) · Śloka 35
kr̥ṣṇāpurāṇapiṇyākaśigrutvak''sikatātasīḥ|
pralēpōnmardanē yuñjyātsukhōṣṇā mūtrakalkitāḥ||35||
View original
कृष्णापुराणपिण्याकशिग्रुत्वक्ऽऽसिकतातसीः|
प्रलेपोन्मर्दने युञ्ज्यात्सुख़ोष्णा मूत्रकल्किताः||३५||
Adhikarana kaPaje snAne kuShThAdisiddhaM jalaM mUtraM ca kaPaje caNDA~agurUlepaH (36) · Śloka 36
snānaṁ mūtrāmbhasī siddhē kuṣṭhatarkāricitrakaiḥ|
kulatthanāgarābhyāṁ vā caṇḍā'guru vilēpanē||36||
View original
स्नानं मूत्राम्भसी सिद्धे कुष्ठतर्कारिचित्रकैः|
कुलत्थनागराभ्यां वा चण्डाऽगुरु विलेपने||३६||
Adhikarana kaPaje ekA~ggage kAlAdilepaH (37) · Śloka 37
kālājaśr̥ṅgīsaralabastagandhāhayāhvayāḥ|
ēkaiṣikā ca lēpaḥ syācchvayathāvēkagātragē||37||
View original
कालाजशृङ्गीसरलबस्तगन्धाहयाह्वयाः|
एकैषिका च लेपः स्याच्छ्वयथावेकगात्रगे||३७||
Adhikarana kaPaje shuddhiH shleShmAtisArevasecanaM ca miSradoShe shvayathau adhikadoShAnusAreNa kriyA (38) · Śloka 38
yathādōṣaṁ yathāsannaṁ śuddhiṁ raktāvasēcanam|
kurvīta, miśradōṣē tu dōṣōdrēkabalātkriyām||38||
View original
यथादोषं यथासन्नं शुद्धिं रक्तावसेचनम्|
कुर्वीत, मिश्रदोषे तु दोषोद्रेकबलात्क्रियाम्||३८||
Adhikarana tridoShaje shvayathau ajAjyAdi cUrNam (39) · Śloka 39
ajājipāthāghanapañcakōla- vyāghrārajanyaḥ sukhatōyapītāḥ|
śōphaṁ tridōṣaṁ cirajaṁ pravr̥ddhaṁ nighnanti bhūnimbamahauṣadhē ca||39||
View original
अजाजिपाथाघनपञ्चकोल- व्याघ्रारजन्यः सुखतोयपीताः|
शोफं त्रिदोषं चिरजं प्रवृद्धं निघ्नन्ति भूनिम्बमहौषधे च||३९||
Adhikarana tridoShaje shvayathau amRutAdi cUrNam (12)) · Śloka 40
amr̥tādvitayaṁ sivāṭikā surakāṣṭhaṁ sapuraṁ sagōjalam|
śvayathūdarakuṣṭhapāṇḍutā- kr̥mimēhōrdhvakaphānilāpaham||40||
View original
अमृताद्वितयं सिवाटिका सुरकाष्ठं सपुरं सगोजलम्|
श्वयथूदरकुष्ठपाण्डुता- कृमिमेहोर्ध्वकफानिलापहम्||४०||
Adhikarana kShataje shvayathau raktashodhanam viShaje shvayathau viShAjit (41) · Śloka 41
iti nijamadhikr̥tya pathyamuktaṁ kṣatajanitē kṣatajaṁ viśōdhanīyam|
srutihimaghr̥talēpasēkarēkai- rviṣajanitē viṣajicca śōpha iṣṭam||41||
View original
इति निजमधिकृत्य पथ्यमुक्तं क्षतजनिते क्षतजं विशोधनीयम्|
स्रुतिहिमघृतलेपसेकरेकै- र्विषजनिते विषजिच्च शोफ इष्टम्||४१||
Adhikarana shvayathau varjyANi (17) · Śloka 17
grāmyābjānūpaṁ piśitamabalaṁ śuṣkaśākaṁ tilānnaṁ gauḍaṁ piṣṭānnaṁ dadhi salavaṇaṁ vijjalaṁ madyamamlam|
dhānā vallūraṁ samaśanamathō gurvasātmyaṁ vidāhi svapnaṁ cārātrau śvayathugadavān varjayēnmaithunaṁ ca||42||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē śvayathucikitsitaṁ nāma saptadaśō'dhyāyaḥ||17||
View original
ग्राम्याब्जानूपं पिशितमबलं शुष्कशाकं तिलान्नं गौडं पिष्टान्नं दधि सलवणं विज्जलं मद्यमम्लम्|
धाना वल्लूरं समशनमथो गुर्वसात्म्यं विदाहि स्वप्नं चारात्रौ श्वयथुगदवान् वर्जयेन्मैथुनं च||४२||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने श्वयथुचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||