17. śvayathucikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

పాండురోగచికిత్సితాదనంతరం శోఫచికిత్సితం వ్యాఖ్యాతుం ప్రక్రమ్యతే| సంబంధశ్చాస్య నిదాన ఏవోక్త ఇత్యాహ-

Adhikarana shvayathucikitsitAdhyAyaH shvvayathau purA vishoShaNam shvvayathau tato laghuBojanam shvvayathau nAgarAdicUrNam shvvayathau vijayAdicUrNam shvvayathau navAyasam shvvayathau doShaDhaye mUtraharItakI shvvayathau doShADhye kaTukAdicUrNam shvvayathau doShADhye gugguluH shilAjatu ca (2-4) · Śloka 4

అథాతః శ్వయథుచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) సర్వత్ర సర్వాంగసరే దోషజే శ్వయథౌ పురా| సామే విశోషితో భుక్త్వా లఘు కోష్ణాంభసా పిబేత్||1|| నాగరాతివిషాదారువిడంగేంద్రయవోషణం| అథవా విజయాశుంఠీదేవదారుపునర్నవం||2|| నవాయసం వా దోషాఢ్యః శుద్ధ్యై మూత్రహరీతకీః| వరాక్వాథేన కటుకాకుంభాయస్త్ర్యూషణాని వా||3|| అథవా గుగ్గులుం తద్వజ్జతు వా శైలసంభవం| |4|

స0-సర్వత్ర దోషజే శ్వయథౌ సర్వాంగజే తథా సామే విశోషితః సన్ లఘు భుక్త్వా కోష్ణేన జలేన నాగరాది పిబేత్| విశోషణమత్రోపవాసః| అథవా, విజయాదీన్ కోష్ణాంభసా పిబేత్| దోషబహులో నవాయసం-పాండురోగోక్తం (హృ. చి. 16|14) , పిబేత్| శుధ్యర్థం గోమూత్రేణ హరీతకీః శీలయేత్| త్రిఫలాక్వాథేన సహ కటుకాత్రివృతాలోహచూర్ణత్రికటుకాణి శీలయేత్| గుగ్గులుం వా శిలాజతు వా త్రిఫలాక్వాథేనైవ శీలయేత్|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau AmapurIShAdau ca sauvarcalAdi yuktaM takraM shvvayathau dandAguDABayA guDanAgaraM ca (4-5) · Śloka 5

| మందాగ్నిః శీలయేదామగురుభిన్నవిబద్ధవిట్||4|| తక్రం సౌవర్చలవ్యోషక్షౌద్రయుక్తం గుడాభయాం| తక్రానుపానమథవా తద్వద్వా గుడనాగరం||5||

స0-మందాగ్నిరామగురుభిన్నవిబద్ధవిట్ సన్ తక్రం సౌవర్చలాదియుతం శీలయేత్| గుడయుతామభయాం తక్రానుపానాం వా| తథైవ గుడనాగరం తక్రానుపానం శీలయేత్|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau samaguDArdrakasya mAsaM prayogaH (6-7) · Śloka 7

ఆర్ద్రకం వా సమగుడం ప్రకుంచార్ధవివర్ధితం| పరం పంచపలం మాసం యూషక్షీరరసాశనః||6|| గుల్మోదరార్శఃశ్వయథుప్రమేహాన్ శ్వాసప్రతిశ్యాలసకావిపాకాన్| సకామలాశోషమనోవికారాన్ కాసం కఫం చైవ జయేత్ప్రయోగః||7||

స0-ఆర్ద్రకం వా తుల్యగుడం పలార్ధేన ప్రతిదినం వర్ధితం పరం పంచపలం యావత్| ఏకస్మిన్నేవ దినే పలపంచకప్రమాణం స్యాత్, పునరపి హ్రాసయేదర్ధపలం యావత్| ఏవం మాసం యావదేష ప్రయోగః| యథోచితం కఫపిత్తవాతాధికో యూషాదిభోజీ స్యాత్| ఏష చ ప్రయోగో గుల్మాదీంశ్చతుర్దశ కఫాంతాన్ జయేత్|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau ArdrakanAgaraghRutam (8) · Śloka 8

ఘృతమార్ద్రకనాగరస్య కల్క- స్వరసాభ్యాం పయసా చ సాధయిత్వా| శ్వయథుక్షవథూదరాగ్నిసాదై- రభిభూతోఽపి పిబన్ భవత్యరోగః||8||

స0-ఘృతమార్ద్రకనాగరస్య కల్కస్వరసాభ్యాం పయసా చ సాధయిత్వా-పక్త్వా, పిబన్ శోఫాదిభిరభిభూతోఽపి నిరామయః స్యాత్| ఆర్ద్రకనాగరమార్ద్రకముచ్యతే| ఉపజాత్యౌపచ్ఛందసికే వృత్తే|

Adhikarana shvvayathau nirAme baddhapurIShe trikaTvAdipayaH shvvayathau nirAme gomahiShImUtraM sakShIram shvvayathau nirAme uShTrakShIravartanaH (9-10) · Śloka 10

నిరామో బద్ధశమలః పిబేచ్ఛ్వయథుపీడితః| త్రికటుత్రివృతాదంతీచిత్రకైః సాధితం పయః||9|| మూత్రం గోర్వా మహిష్యా వా సక్షీరం క్షీరభోజనః| సప్తాహం మాసమథవా స్యాదుష్ట్రక్షీరవర్తనః||10||

స0-నిరామో బద్ధపురీషః శోఫార్తః సన్ త్రివృతా (త్రికట్వా)- దిభిః సాధితం పయః పిబేత్| గోర్మహిష్యా వా సంబంధి మూత్రం స[క్షీరం] క్షీరభోజనః సన్ పిబేత్| తథా, ఉష్ట్రక్షీరభోజనః పానాహారాభ్యాం వినా సప్తాహమథవా మాసం స్యాత్| ఉష్ట్రక్షీరవర్తన ఇత్యత్ర "కుక్కుట్యాదీనామండాదిషు" పుంవద్భావో వక్తవ్య ఇత్యుష్ట్రీశబ్దస్య పుంవద్భావః| కేచిదుష్ట్రీక్షీరేతి జగుః|

Adhikarana shvvayathau yavAnakAdighRutam (11-12) · Śloka 12

యవానకం యవక్షారం యవానీం పంచకోలకం| మరిచం దాడిమం పాఠాం ధాన్యకామమ్లవేతసం||11|| బాలబిల్వం చ కర్షాంశం సాధయేత్సలిలాఢకే| తేన పక్వో ఘృతప్రస్థః శోఫార్శోగుల్మమేహహా||12||

స0-యవానకాది కర్షాంశం జలాఢకే పచేత్| తేన-క్వాథేన, ఘృతప్రస్థః పక్వః శోఫాదిహా స్యాత్| బ్రహ్మాదిశబ్దస్య ప్రాయికత్వాచ్ఛోఫాదిశబ్దోత్తరాదపి హంతేః క్విప్|

Adhikarana shvvayathau citrakadadhno ghRutaM shvvayathau citrakatakrasiddhaM ghRutam (13) · Śloka 13

దధ్నశ్చిత్రకగర్భాద్వా ఘృతం తత్తక్రసంయుతం| పక్వం సచిత్రకం తద్వద్గుణైః|13|

స0-చిత్రకగర్భాద్దధ్నః-చిత్రకచూర్ణమిశ్రితాత్క్షీరాద్యజ్జాతం దధి తస్మాన్మథ్యమానాత్, తత్తక్రేణ-చిత్రకతక్రేణ, సంయుక్తం పక్వం తద్వత్-యవానకాదిఘృతసదృశం, గుణైః|

Adhikarana shvvayathau AsthAdoShAdyanusAreNadhAnvantarAdigutAni (13-14) · Śloka 14

| యుంజ్యాచ్చ కాలవిత్||13|| ధాన్వంతరం మహాతిక్తం కల్యాణమభయాఘృతం| |14|

స0-కాలవిత్-అవస్థాదోషాదివిత్, ధాన్వంతరం (హృ. చి. అ. 12|19) , మహాతిక్తం (హృ. చి. అ.19/8) కల్యాణకం (హృ. ఉ. అ.6/27) అభయాఘృతం (హృ. చి. అ. 15|28) యుంజ్యాత్|

Adhikarana shvvayathau dashamUlaharItakyaH (14-16) · Śloka 16

| దశమూలకషాయస్య కంసే పథ్యాశతం పచేత్||14|| దత్త్వా గుడతులాం తస్మిన్ లేహే దద్యాద్విచూర్ణితం| త్రిజాతకం త్రికటుకం కించిచ్చ యవశూకజం||15|| ప్రస్థార్ధం చ హిమే క్షౌద్రాత్తన్నిహంత్యుపయోజితం| ప్రవృద్ధశోఫజ్వరమేహగుల్మ- కార్శ్యామవాతామ్లకరక్తపిత్తం| వైవర్ణ్యమూత్రానిలశుక్రదోష- శ్వాసారుచిప్లీహగరోదరం చ||16||

స0-దశమూలకషాయస్యాఢకే పథ్యాశతం పచేత్| అత్ర చ సామాన్యపరిభాషయా క్వాథ్యద్రవ్యస్య చ దశమూలస్య ద్వాత్రింశత్ పలాని భవంతి| ఏవం చ తంత్రాంతరే విరోధః| తథా చ తత్రైవం కథ్యతే, (చ. చి. అ. 12|50)- "ద్విపంచమూలస్య తులాకషాయే కంసేఽభయానాం చ శతం గుడాచ్చ|" ఇతి| తదేవం విరోధం పశ్యంతో వ్యాఖ్యామేవంవిధాం విద్వాంసో విదధతి,-దశమూలస్య తులా, తస్యాః కషాయో దశమూలకషాయ ఇతి| మయూరవ్యంసకాదిత్వాదుత్తరపదలోపి సమాసః| ఏవం దశమూలస్య పలశతం తత్క్వాథస్యాఢకే పథ్యాశతం పచేత్| గుడతులాం దత్త్వా తస్మిన్ లేహే విచూర్ణితం త్రిజాతకాది దద్యాత్| ఏతేషాం చ ప్రమాణం వాసిష్ఠలేహవేత్ (హృ. చి. అ. 3|133) కల్ప్యం| యవక్షారస్య కర్షమాత్రం దేయం| తంత్రాంతరే హ్యుక్తం-"వ్యోషాచ్చతుష్పలం దద్యాత్త్రిపలం త్రిసుగంధతః| కర్షమాత్రం యవక్షారాత్" ఇతి| శీతే చ సతి మాక్షికాత్ ప్రస్థార్ధం దేయం| తత్-ఏతత్, ఉపయోజితం ప్రవృద్ధశోఫాదీన్ హంతి| ఖరనాదస్తు జగాద-"దశమూలాఢకమభయాశతసహితం పాచయేదపాం ద్రోణే| అవశేషితచతురంశే తస్మిన్ పునః ప్రక్షిపేత్ పథ్యాః||" ఇతి| ఉపజాతివృత్తం|

Adhikarana shvvayathau dashamUlasiddhaM purANayavashAlyannam shvvayathau kShAravyoShAnvitamudgAdiyUShAH shvvayathau jA~ggalAdimAMsarasAH shvvayathau anamlatakraM sauShadhaM madyaM ca pAne (17-19) · Śloka 19

| పురాణయవశాల్యన్నం దశమూలాంబుసాధితం||17|| అల్పమల్పపటుస్నేహం భోజనం శ్వయథోర్హితం| క్షారవ్యోషాన్వితైర్మౌద్గైః కౌలత్థైః సకణై రసైః||18|| తథా జాంగలజైః కూర్మగోధాశల్యకజైరపి| అనమ్లం మథితం పానే మద్యాన్యౌషధవంతి చ||19||

స0-శ్వయథోః పురాణయవాది దశమూలాక్వాథసాధితమల్పం తథాఽల్పలవణస్నేహం భోజనం హితం| కైః సహ ? మౌద్గై రసైః| కింభూతైః ? క్షారత్ర్యూషణయుక్తైః| తథా కౌలత్థై రసైః| కింభూతైః ? సపిప్పలీకైః| తథా చ మునిః (చ. చి. అ. 12|62)- "కులత్థయూషస్తు సపిప్పలీకో మౌద్గస్తు సత్ర్యూషణయావశూకః| రసస్తథా జాంగలవిష్కిరాణాం సకూర్మగోధాశిఖిశల్లకానాం||" ఇతి| అత్ర చ శిఖినో జాంగలవిష్కిరత్వేన గృహీతా అపి పథ్యతరత్వప్రతిపాదనార్థం పునరుపాత్తాః| తథాఽయమేవ తంత్రకృదష్టాంగావతారేఽధ్యగీష్ట (?)-"దశమూలాంభసా సిద్ధైర్వ్యోషక్షారరజోన్వితైః| రసైర్జాంగలజైర్మౌద్నైః కౌలత్థైర్మౌలకైరపి||" ఇతి| తథేత్యాది| తథా జాంగలమాంసజైస్తథా కచ్ఛపాదిజైశ్చ| పానే మథితమనమ్లం మద్యాని చ సౌషధాని హితాని|

Adhikarana shvvayathau ajAjyAdikRutA peyA (20-21) · Śloka 21

అజాజీశఠీజీవంతీకారవీపౌష్కరాగ్నికైః| బిల్వమధ్యయవక్షారవృక్షామ్లైర్బదరోన్మితైః||20|| కృతా పేయాఽఽజ్యతైలాభ్యాం యుక్తిభృష్టా పరం హితా| శోఫాతిసారహృద్రోగగుల్మార్శోల్పాగ్నిమేహినాం||21||

స0-అజాజీప్రభృతిభిః పేయా ఘృతతైలాభ్యాం యుక్త్యా భౄష్టాఽతిశయేన శోఫాదిమతాం హితా|

Adhikarana shvvayathau pAThAkRutA pa~jcakolakRutA ca peyA (22) · Śloka 22

గుణైస్తద్వచ్చ పాఠాయాః పంచకోలేన సాధితా| |22|

స0-పంచకోలేన సాధితా పేయా గుణైస్తద్వచ్చ-పూర్వోక్తగుణా| తథైవ పాఠాయాః సాధితా పేయా స్యాత్|

Adhikarana shvvayathau shaileyAdiBiraBya~jjanaM tailaM lepaM snAnodakaM ca (22-24) · Śloka 24

| శైలేయకుష్ఠస్థౌణేయరేణుకాగురుపద్మకైః||22|| శ్రీవేష్టకనఖస్పృక్కాదేవదారుప్రియంగుభిః| మాంసీమాగాధికావన్యధాన్యధ్యామకవాలకైః||23|| చతుర్జాతకతాలీసముస్తాగంధపలాశకైః| కుర్యాదభ్యంజనం తైలం లేపం స్నానాయ తూదకం||24||

స0-తథా శైలేయాదిభిరభ్యంజనం తైలం లేపం స్నానార్థముదకం చ కుర్యాత్|

Adhikarana shvayathau nimbvAdijalena vA snAnam (25) · Śloka 25

స్నానం వా నింబవర్షాభూనక్తమాలార్కవారిణా| |25|

స0-నింబాదివారిణా చ (వా) స్నానం కుర్యాత్|

Adhikarana ekA~ggaje shvayathau varShABvAdilepaH (25-27) · Śloka 27

| ఏకాంగశోఫే వర్షాభూకరవీరకకింశుకైః||25|| విశాలాత్రిఫలారోధ్రనలికాదేవదారుభిః| హింస్రాకోశాతకీమాద్రీతాలపర్ణీజయంతిభిః||26|| స్థూలకాకాదనీశాలనాకులీవృషపర్ణిభిః| వృధ్ద్యార్ద్ధిహస్తికర్ణైశ్చ సుఖోష్ణైర్లేపనం హితం||27||

స0-ఏకాంగజే శోఫే పునర్నవాదిభిర్జలపిష్టైః సుఖోష్ణైర్లేపో హితః| ఇతి సామాన్యేన శ్వయథోరుపక్రమః|

Adhikarana vAtaje shvayathau trivRutameraNDatailaM vA vAtaje shvyathau vAtaviDvibandhe eraNDatailaM vAtaje shvayathau vAtaghnAH svedABya~ggAH vAtaje shvayathau ekA~ggaje mAtulu~ggAdilepaH (28-30) · Śloka 30

అథానిలోత్థే శ్వయథౌ మాసార్ధం త్రివృతం పిబేత్| తైలమేరండజం వాతవిడ్విబంధే తదేవ తు||28|| ప్రాగ్భక్తం పయసా యుక్తం రసైర్వా కారయేత్తథా| స్వేదాభ్యంగాన్ సమీరఘ్నాన్ లేపమేకాంగగే పునః||29|| మాతులుంగాగ్నిమంథేన శుంఠీహింస్రామరాహ్వయైః| |30|

స0-అనిలజే శోఫే పక్షం యావత్త్రివృతం తథైరండతైలం పిబేత్| వాతవిడ్విబంధే సతి తదేవ-పూర్వోక్తమౌషధం, ప్రాగ్భక్తం క్షీరేణ మాంసరసేన వా [యుక్తం] పిబేత్| తథా, స్వేదాభ్యంగాన్ వాతఘ్నాన్ కారయేత్, 'వైద్యః' ఇతి శేషః| తథా, అనిలోత్థ ఏకాంగగే శోఫే మాతులుంగాదిభిర్లేపం కారయేత్| హింస్రా-సింహీ|

Adhikarana pittaje shvayathau tiktaM nyagrodhAdi vA ghRutam pittaje shvayathau tRuDdAhamohe kShIraM shItalASca lepABya~ggAH (30-31) · Śloka 31

| పైత్తే తిక్తం పిబేత్సర్పిర్న్యగ్రోధాద్యేన వా శృతం||30|| క్షీరం తృడ్దాహమోహేషు లేపాభ్యంగాశ్చ శీతలాః| |31|

స0-పిత్తశ్వయథౌ తిక్తకాఖ్యం ఘృతం పిబేత్| న్యగ్రోధాదిగణేన (హృ. సూ. అ. 15|41) వా శృతం పిబేత్| తథా, తృడాదిషు క్షీరం పిబేత్| తథా, లేపాభ్యంగాః శీతా హితాః|

Adhikarana pittaje shvayathau tRuD paTolamUlAdikvAthaH (31-33) · Śloka 33

| పటోలమూలత్రాయంతీయష్ట్యాహ్వకటుకాభయాః||31|| దారు దార్వీ హిమం దంతీ విశాలా నిచులం కణా| తైః క్వాథః సఘృతః పీతో హంత్యంతస్తాపతృడ్భ్రమాన్||32|| ససన్నిపాతవీసర్పశోఫదాహవిషజ్వరాన్| |33|

స0-పటోలాదీనాం క్వాథో ఘృతసహితః పీతోఽంతస్తాపతృష్ణాదీన్ హంతి|

Adhikarana kaPaje shvayathau AragdhAditailam (33) · Śloka 33

| ఆరగ్వధాదినా సిద్ధం తైలం శ్లేష్మోద్భవే పిబేత్||33||

స0-కఫోద్భవే శోఫే ఆరగ్వధాదినా సిద్ధం తైలం పిబేత్|

Adhikarana kaPaje srotovibandhAdau kShAra cUrNAsavAdayaH (34) · Śloka 34

స్రోతోవిబంధే మందేఽగ్నావరుచౌ స్తిమితాశయః| క్షారచూర్ణాసవారిష్టమూత్రతక్రాణి శీలయేత్||34||

స0-స్రోతోవిబంధే సతి వహ్నౌ చ మందేఽరోచకే చ సతి స్తిమితాశయః సన్ క్షారాదీన్ శీలయేత్|

Adhikarana kaPaje praleponmardane kRuShNAdikalkaH (35) · Śloka 35

కృష్ణాపురాణపిణ్యాకశిగ్రుత్వక్ఽఽసికతాతసీః| ప్రలేపోన్మర్దనే యుంజ్యాత్సుఖోష్ణా మూత్రకల్కితాః||35||

స0-కృష్ణాదీన్ కోష్ణాన్ ప్రలేప ఉన్మర్దనే చ మూత్రకల్కితాన్ యుంజీత|

Adhikarana kaPaje snAne kuShThAdisiddhaM jalaM mUtraM ca kaPaje caNDA~agurUlepaH (36) · Śloka 36

స్నానం మూత్రాంభసీ సిద్ధే కుష్ఠతర్కారిచిత్రకైః| కులత్థనాగరాభ్యాం వా చండాఽగురు విలేపనే||36||

స0-మూత్రజలే కుష్ఠాదిభిః సిద్ధే స్నానాయ హితే| కులత్థశుంఠీభ్యాం వా క్వథితే గోమూత్రజలే హితే| విలేపనే చండాగురుణీ హితే|

Adhikarana kaPaje ekA~ggage kAlAdilepaH (37) · Śloka 37

కాలాజశృంగీసరలబస్తగంధాహయాహ్వయాః| ఏకైషికా చ లేపః స్యాచ్ఛ్వయథావేకగాత్రగే||37||

స0-కాలాజశృంగ్యాదయ ఏకాంగగే శోఫే లేపః స్యాత్| కాలా-నీలినీ| బస్తగంధా-కారవీ| ఏకైషికా-త్రివృతా|

Adhikarana kaPaje shuddhiH shleShmAtisArevasecanaM ca miSradoShe shvayathau adhikadoShAnusAreNa kriyA (38) · Śloka 38

యథాదోషం యథాసన్నం శుద్ధిం రక్తావసేచనం| కుర్వీత, మిశ్రదోషే తు దోషోద్రేకబలాత్క్రియాం||38||

స0-యథాదోషం-దోషానుసారేణ, శుద్ధిం తథా రక్తావసేచనం యథాసన్నం కుర్వీత| సంసర్గజే తు యథాభ్యధికదోషానుసారేణ క్రియాం కుర్యాత్|

Adhikarana tridoShaje shvayathau ajAjyAdi cUrNam (39) · Śloka 39

అజాజిపాథాఘనపంచకోల- వ్యాఘ్రారజన్యః సుఖతోయపీతాః| శోఫం త్రిదోషం చిరజం ప్రవృద్ధం నిఘ్నంతి భూనింబమహౌషధే చ||39||

స0-అజాజ్యాదయః కోష్ణజలపీతాః శోఫం త్రిదోషోత్థం చిరకాలోత్పన్నం వృద్ధిం గతం నిఘ్నంతి| భూనింబనాగరే చ 'హతః' ఇతి వచనవిపరిణామేన సంబంధః| ఉపజాతివృత్తం|

Adhikarana tridoShaje shvayathau amRutAdi cUrNam (12)) · Śloka 40

అమృతాద్వితయం సివాటికా సురకాష్ఠం సపురం సగోజలం| శ్వయథూదరకుష్ఠపాండుతా- కృమిమేహోర్ధ్వకఫానిలాపహం||40||

స0-అమృతాయుగలాదికం గుగ్గులుసహితం గోమూత్రేణ పీతం శోఫాదీన్ హంతి| వైతాలీయం| "షడ్విషమేఽష్టౌ సమే కలాస్తాశ్చ సమే స్యుర్నో నిరంతరాః| న సమాఽత్ర పరాశ్రితా కలా వైతాలీయేఽంతే రలౌ గురుః|" (వృ. ర. అ. 2|12)|

Adhikarana kShataje shvayathau raktashodhanam viShaje shvayathau viShAjit (41) · Śloka 41

ఇతి నిజమధికృత్య పథ్యముక్తం క్షతజనితే క్షతజం విశోధనీయం| స్రుతిహిమఘృతలేపసేకరేకై- ర్విషజనితే విషజిచ్చ శోఫ ఇష్టం||41||

స0-ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, నిజం శోఫం-దోషజమధికృత్య, [పథ్యం-] చికిత్సితముక్తం| క్షతోత్థే శోఫే క్షతజం-అసృక్, విశోధ్యం| కైః ? రక్తస్రావాదిభిః| విషజనితే శోఫే విషహరమిష్టం| పుష్పితాగ్రా|

Adhikarana shvayathau varjyANi (17) · Śloka 17

గ్రామ్యాబ్జానూపం పిశితమబలం శుష్కశాకం తిలాన్నం గౌడం పిష్టాన్నం దధి సలవణం విజ్జలం మద్యమమ్లం| ధానా వల్లూరం సమశనమథో గుర్వసాత్మ్యం విదాహి స్వప్నం చారాత్రౌ శ్వయథుగదవాన్ వర్జయేన్మైథునం చ||42|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే శ్వయథుచికిత్సితం నామ సప్తదశోఽధ్యాయః||17||

స0-గ్రామ్యాదిమంసాది శోఫీ వర్జయేత్| "ంతౌ న్యౌ యౌ జ్ఞేయా కుసుమితలతావేల్లితాఽక్షర్తులోకైః|" ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే శ్వయథుచికిత్సితం నామ సప్తదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 17||