20. śvitrakr̥micikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరం శ్విత్రకృమిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాయతే| చికిత్సాసామ్యమిత్యాహ-

Adhikarana shvitrakRumicitsitAdhyAyaH shvitre shIghracikitsAyAhetuH (2-1) · Śloka 1

అథాతః శ్విత్రకృమిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) కుష్ఠాదపి బీభత్సం యచ్ఛీఘ్రతరం చ యాత్యసాధ్యత్వం| శ్విత్రమతస్తచ్ఛాంత్యై యతేత దీప్తే యథా భవనే||1||

స0-యత్-యస్మాత్, కుష్ఠాదపి బీభత్సం-జుగుప్సితం నింద్యం, తథా శీఘ్రతరమసాధ్యత్వం శ్విత్రం యాతి| అతః-అస్మాద్ధేతోః, తస్య-శ్విత్రస్య శమాయ, యత్నం కుర్యాత్| యథా జ్వలితే గృహే| ఆర్యా|

Adhikarana shvitre pUrvaM saMshodhanaM shvitre virikte pipAsite ca peyA (2-3) · Śloka 3

సంశోధనం విశేషాత్ప్రయోజయేత్పూర్వమేవ దేహస్య| శ్విత్రే స్రంసనమగ్ర్యం మలయూరస ఇష్యతే సగుడః||2|| తం పీత్వాఽభ్యక్తతనుర్యథాబలం సూర్యపాదసంతాపం| సేవేత నిరిక్తతనుస్త్ర్యహం పిపాసుః పిబేత్పేయాం||3||

స0-ప్రథమమేవ శరీరస్య సంశోధనం విశేషేణ ప్రయోజయేత్| తదేవాహ-శ్విత్రే మలయూరసో-బాకుచీక్వాథః, సహ గుడయా-స్నుహ్యా, సగుడో విరేచనమిష్యతే| ముఖచపలా| తం-క్వాథం, పీత్వాఽవ్యక్తశరీరః సన్ యథాశక్తి సూర్యకిరణసంతాపం భజేత్| విరిక్తశ్చ సన్ పిపాసితః పేయాం త్రీణి దినాని పిబేత్|

Adhikarana shvitre kaNTakena sPoTaBedanaM shvitre nistrutasPoTe malayvAdikvAthaH shvitre nistru pAlAshakShAraH (4-5) · Śloka 5

శ్విత్రేఽంగే స్ఫోటా జాయంతే కంటకేన తాంభింద్యాత్| స్ఫోటేషు నిఃస్రుతేషు ప్రాతః ప్రాతః పిబేత్ త్రిదినం||4|| మలయూమసనం ప్రియంగూం శతపుష్పాం చాంభసా సముత్క్వాథ్య| పాలాశం వా క్షారం యథాబలం ఫాణితోపేతం||5||

స0-శ్విత్రే సాభ్యంగే యే స్ఫోటా ఉద్భవంతి, తాన్-స్ఫోటకాన్, కంటకేన భింద్యాత్| స్ఫోటేషు నిఃస్రుతేషు సత్సు ప్రాతః ప్రాతస్త్రీణి దినాని మలయ్వాదీని సముత్క్వాథ్య పిబేత్| పాలాశం వా క్షారం ఫాణితయుక్తం యథాశక్తి పిబేత్| తిస్ర ఆర్యాః|

Adhikarana shvitre sPoTodBave PalgvAdi kvAthAdi (6) · Śloka 6

ఫల్గ్వక్షవృక్షవల్కలనిర్యూహేణేందురాజికాకల్కం| పీత్వోష్ణస్థితస్య జాతే స్ఫోటే తక్రేణ భోజనం నిర్లవణం||6||

స0-ఫల్గోరక్షేస్య చ త్వచో యో నిర్యూహః-క్వాథః, తేన [ఇందురాజికాయాః-] బాకుచ్యాః, కల్కం పీత్వా ఉష్ణే-ఆతపే, స్థితస్య స్ఫోటేషు జాతేషు సత్సు తక్రేణ సహ భోజనం నిర్లవణం హితం| ఆర్యా గీతిః (?)|

Adhikarana shvitre gomUtrAriShTam (7) · Śloka 7

గవ్యం మూత్రం చిత్రకవ్యోషయుక్తం సర్పిఃకుంభే స్థాపితం క్షౌద్రమిశ్రం| పక్షాదూర్ధ్వం శ్విత్రిణా పేయమేతత్ కార్యం చాస్మై కుష్ఠదృష్టం విధానం||7||

స0-గోమూత్రం చిత్రకాదియుక్తం మాక్షికాన్వితం ఘృతకుంభే స్థాపితం పక్షం యావత్ పక్షాదూర్ధ్వం శ్విత్రవతైతత్పేయం| అస్మై చ-శ్విత్రిణే, కుష్ఠోక్తం విధానం| అస్మై ఇతి క్రియాగ్రహణాత్సంప్రదానత్వం| [శాలినీవృత్తం| ]

Adhikarana shvitre mArkavaM BuktvA bIjakaShRutaM dugdham (8) · Śloka 8

మార్కవమథవా స్వాదేద్భృష్ఠం తైలేన లోహపాత్రస్థం| బీజకశృతం చ దుగ్ధం తదను పిబోచ్ఛ్విత్రనాశాయ||8||

స0-భృంగరాజం వా తైలేన భృష్టం లోహపాత్రస్థం ఖాదేత్| భుక్త్వా చ పశ్చాద్బీజకశృతం క్షీరం శ్విత్రశాంత్యై పిబేత్| ఆర్యా|

Adhikarana shvitre pUtIkapallavAdilepaH (9) · Śloka 9

పూతికార్కవ్యాధిఘాతస్నుహీనాం ముత్రే పిష్టాః పల్లవా జాతిజాశ్చ| ఘ్నంత్యాలేపాచ్ఛ్విత్రదుర్నామదద్రూ- పామాకోఠాన్ దుష్టనాడీవ్రణాంశ్చ||9||

స0-పూతికాదీనాం పల్లవా గోమూత్రే పిష్టాస్తథా జాతిపల్లవా గోమూత్రే పిష్టాః ప్రలేపేన శ్విత్రాదీన్ ఘ్నంతి|

Adhikarana shvitre dagdhadvIpicarmalepaH (10) · Śloka 10

ద్వైపం దగ్ధం చర్మ మాతంగజం వాశ్విత్రే లేపస్తైలయుక్తో వరిష్ఠః| |10|

స0-ద్వీపసంబంధి చర్మ దగ్ధం హస్తిజం చ చర్మ దగ్ధం తైలాన్వితో లేపః శ్విత్రేఽతిశయేన వరః|

Adhikarana shvitre pUtiH kITalepaH (10) · Śloka 10

| పూతిఃకీటో రాజవృక్షోద్భవేన క్షారేణాక్తః శ్విత్రమేకోఽపి హంతి||10||

స0-పూతిఃకీటో రాజవృక్షజేన క్షారేణ లేపత ఏక ఏవ శ్విత్రం హంతి| పూతిఃకీటో-వర్షాకాలోద్భవః పిలిందికేతి లోకే ప్రసిద్ధః| శాలిన్యౌ వృత్తే|

Adhikarana shvitre BallAtakalepaH (11) · Śloka 11

రాత్రౌ గోమూత్రే వాసితాన్ జర్జరాంగా- నహ్ని చ్ఛాయాయాం శోషయేత్స్ఫోటహేతూన్| ఏవం వారాంస్త్రీంస్తైస్తతః శ్లక్ష్ణపిష్టైః స్నుహ్యాః క్షీరేణ శ్విత్రనాశాయ లేపః||11||

స0-స్ఫోటహేతూన్-భల్లాతకాన్, జర్జరీకృతాన్ నిశి గోమూత్రే స్థితాన్ దివసే ఛాయాయాం శోషయేత్| ఏవం త్రీన్ వారాన్ మూత్రస్థితాన్ శోషితాంశ్చ| తతః-అనంతరం, తైః స్నుహీక్షీరేణ శ్లక్ష్ణపిష్టైః శ్విత్రశాంత్యై లేపః| వైశ్వదేవీ|

Adhikarana shvitre kRuShNasarpamaShIlepaH,shvitre mayUrapittalepaH shvitre dagdhahrIberalepaH (12) · Śloka 12

అక్షతైలద్రుతా లేపః కృష్ణసర్పోద్భవా మషీ| శిఖిపిత్తం తథా, దగ్ధం హ్రీబేరం వా తదాప్లుతం||12||

స0-కృష్ణసర్పజా మషీ అక్షతైలేన ద్రుతా లేపః| మయూరపిత్తం చ లేపః పూర్వగుణః| అథవా, హ్రీబేరం దగ్ధం తేన-అక్షతైలేనాలోడితం, లేపస్తద్వత్|

Adhikarana shvitre savarNakaro bAkucIbIjAdilepaH (13) · Śloka 13

కుడవోఽవల్గుజబీజాద్ధరితాలచతుర్థభాగసమ్మిశ్రః| మూత్రేణ గవాం పిష్టః సవర్ణకరణం పరం శ్విత్రే||13||

స0-బాకుచీబీజం పలచతుష్టయం హరితాలపలం గోమూత్రేణ పిష్టం శ్విత్రే సవర్ణకరం స్యాత్| ఆర్యా|

Adhikarana shvitre gajapurIShakShArAdilepaH (14-15) · Śloka 15

క్షారే సుదగ్ధే గజలిండజే చ గజస్య మూత్రేణ పరిస్రుతే చ| ద్రోణప్రమాణే దశభాగయుక్తం దత్త్వా పచేద్బీజమవల్గుజానాం||14|| శ్విత్రం జయేచ్చిక్కణతాం గతేన తేన ప్రలింపన్ బహుశః ప్రఘృష్టం| కుష్ఠం మషం వా తిలకాలకం వా యద్వా వ్రణే స్యాదధిమాంసజాతం||15||

స0-గజపురీషజే క్షారే సుదగ్ధే ద్రోణప్రమాణే యథాప్రమాణం గజస్య మూత్రేణ క్షారవిధినా పరీస్రుతేఽస్మిన్ బాకుచీబీజం దత్త్వా పచేత్| కింభూతం ? దశభాగయుక్తం,-దశభిర్భాగైః ప్రకృతత్వాత్ క్షారస్య సంబంధిభిర్మిశ్రితం| తేన చిక్కణతాం-మదనరూపతాం, గతేన పురుషో బహుశః ప్రఘృష్టం శ్విత్రం ప్రలింపన్ జయేత్, కుష్ఠాదీంశ్చ| అధిమాంసరూపతో యచ్చ స్యాత్తచ్చ జయేత్| ఉపజాతీ|

Adhikarana shvitre BallAtakAdilepaH (16-17) · Śloka 17

భల్లాతకం ద్వీపిసుధార్కమూలం గుంజాఫలం త్ర్యూషణశంఖచూర్ణం| తుత్థం సకుష్ఠం లవణాని పంచ క్షారద్వయం లాంగలికాం చ పక్త్వా||16|| స్నుగర్కదుగ్ధే ఘనమాయసస్థం శలకయా తద్విదధీత లేపం| కుష్ఠే కిలాసే తిలకాలకేషు మషేషు దుర్నామసు చర్మకీలే||17||

స0-భల్లాతకాదికం స్నుగర్కయోర్దుగ్ధే పక్త్వా ఘనమాయసపాత్రే స్థితం తత్-ఏతత్, శలాకయా లేపం కుష్ఠాదిషు విదధీత| ఇంద్రవజ్రోపజాతీ|

Adhikarana shvitre kShINapApasya shuddhayAdiBiH shvitraprashamaH (18-1) · Śloka 1

శుద్ధ్యా శోణితమోక్షైర్విరూక్షణైర్భక్షణైశ్చ సక్తూనాం| శ్విత్రం కస్యచిదేవ ప్రశామ్యతి క్షీణపాపస్య||18|| ఇతి శ్విత్రచికిత్సితం||1||

శ్విత్రం కస్యచిదేవ నరస్య క్షీణకల్మషస్య శుద్ధ్యాదిభిః శామ్యతి| ఆర్యా| ఇతి శ్విత్రచికిత్సా| అస్మాదనంతరం కృమిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాయతే, చికిత్సాసామాన్యాత్|

Adhikarana kRumiShu snehasvedapUrvakaH surasAdigaNakvAthabastiH, tatastrivRutkalkavirecanam, tataH kaTvAdi kaShAyaiH pariShecanam, tato viDa~ggatailenAnu vAsanam (19-23) · Śloka 23

అథ కృమిచికిత్సితం| స్నిగ్ధస్విన్నే గుడక్షీరమత్స్యాద్యైః కృమిణోదరే| ఉత్క్లేశితకృమికఫే శర్వరీం తాం సుఖోషితే||19|| సురసాదిగణం మూత్రే క్వాథయిత్వాఽర్ధవారిణి| తం కషాయం కణాగాలకృమిజిత్కల్కయోజితం||20|| సతైలస్వర్జికాక్షారం యుంజ్యాద్వస్తిం తతోఽహని| తస్మిన్నేవ నిరూఢం తం పాయయేత విరేచనం||21|| త్రివృత్కల్కం ఫలకణాకషాయాలోడితం తతః| ఊర్ధ్వాధఃశోధితే కుర్యాత్పంచకోలయుతం క్రమం||22|| కటుతిక్తకషాయాణాం కషాయైః పరిషేచనం| కాలే విడంగతైలేన తతస్తమనువాసయేత్||23||

స0-కృమిణమదురం యస్యేతి పామాదిత్వాన్నప్రత్యయః| తస్మిన్ కృమిణోదరే నరే స్నిగ్ధస్విన్నే తథా గుడాదిభిరుత్క్లేశితాః-స్వస్థానాచ్చ్యావితాః , కృమయః కఫశ్చ యస్య తస్మింస్తథాభూత ఉదరే తథా సముత్క్లేశితాదనంతరం తాం రాత్రిం సుఖోషితే సతి సతైలస్వర్జికాక్షారం బస్తిం యుంజ్యాత్| కథం ? ఇత్యాహ-సురసాదిగణం (హృ. సూ. అ. 15|30) గోమూత్రేఽర్ధవారిణి క్వాథయిత్వా తతస్తం కషాయం కణాదీనాం కల్కేన యోజితం-మిశ్రం కృత్వా| తతో-నిరూహాదనంతరం , తస్మిన్నేవాహని తం-నిరూఢం , విరేచనం త్రివృత్కల్కం ఫలాదికషాయాలోడితం పాయయేత్| తతః-అనంతరం , ఊర్ధ్వాధఃశోధితే తస్మిన్ పంచకోలయుతం క్రమం-పేయావిలేప్యాదికం , కుర్యాత్| తతః కట్వాదిభిః కషాయైః పరిషేచితం సమనంతరం యదా సంధుక్షితోఽగ్నిస్తదా తస్మిన్ కాలే విడంగతైలేన తమనువాసయేత్|

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu shiroroganiShedhoktamanupraBUtatiktakAdiBojanam (24) · Śloka 24

శిరోరోగనిషేధోక్తమాచరేన్మూర్ధగేష్వను| ఉద్రిక్తతిక్తకటుకమల్పస్నేహం చ భోజనం||24||

స0-శిరోరోగప్రతిషేధే యదుక్తం తన్మూర్ధగేషు కృమిష్వాచరేత్| అను-పశ్చాత్, ప్రభూతతిక్తకటుకమల్పస్నేహం చ భోజనమాచరేత్|

Adhikarana kRumiShu takrasAdhitA yavAgUH (25) · Śloka 25

విడంగకృష్ణామరిచపిప్పలీమూలశిగ్రుభిః| పిబేత్సస్వర్జికాక్షారైర్యవాగూం తక్రసాధితం||25||

స0-తథా విడంగాదిభిస్తక్రసాధితాం పేయాం పిబేత్|

Adhikarana kRumiShu shirIShAdInAM pRuthagrasAH (26-27) · Śloka 27

రసం శిరీషకిణిహీపారిభద్రకకేంబుకాత్| పలాశబీజపత్తరపూతికాద్వా పృథక్ పిబేత్||26|| సక్షౌద్రం, సురసాదీన్ వా లిహ్యాత్క్షౌద్రయుతాన్ పృథక్| |27|

స0-శిరీషాదిరసం పిబేత్| కిణిహీ-గిరికర్ణికా| పలాశబీజాదీనాం వా రసం మాక్షికాన్వితం పృథక్ పిబేత్| అథవా , సురసాదీన్ (హృ. సూ. అ. 15|30) క్షౌద్రయుతాన్ పృథగ్ లిహ్యాత్|

Adhikarana kRumiShu ashvaviTcUrNam (27-28) · Śloka 28

| శతకృత్వోఽశ్వవిట్చూర్ణం విడంగక్వాథభావితం||27|| కృమిమాన్ మధునా లిహ్యాద్భావితం వా వరారసైః| |28|

స0-అశ్వపురీషచూర్ణం బహూన్ వారాన్ విడంగక్వాథేన భావితమథవాఽశ్వశకృచ్చూర్ణం త్రిఫలాక్వాథేన భావితం మధునా కృమిమాన్ లిహ్యాత్|

Adhikarana kRumiShu tasya pradhamanaM ca (28) · Śloka 28

| శిరోగతేషు కృమిషు చూర్ణం ప్రధమనం చ తత్||28||

శిరోగతేషు కృమిషు తత్-శిరోరోగనిషేధోక్తం, చూర్ణం ప్రధమనం-నస్యం , చాచరేత్|

Adhikarana kRumiShu AkhuparNIpallavAdipUpalikA (29-30) · Śloka 30

ఆఖుకర్ణీకిసలయైః సుపిష్టైః పిష్టమిశ్రితైః| పక్త్వా పూపలికాం ఖాదేద్ధాన్యామ్లం చ పిబేదను||29|| సపంచకోలలవణమసాంద్ర తక్రమేవ వా| |30|

స0-తథా, మూషకకర్ణీపల్లవైః సూక్ష్మచూర్ణితైః శాలిచూర్ణమిశ్రితైః పూపలికాం పక్త్వా ఖాదేత్| తదను-పశ్చాచ్చ, ధాన్యామ్లం పిబేత్| అథవా , తక్రం-మథితం , పంచకోలలవణయుతం పిబేత్|

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu tadanu dhAnyAmlaM takraM vA kRumiShu mUrdhaviD~ggacUrNamishrABakShyAH (30-31) · Śloka 31

| నీపమార్కవనిర్గుండీపల్లవేష్వప్యయం విధిః||30|| విడంగచూర్ణమిశ్రైర్వా పిష్టైర్భక్ష్యాన్ ప్రకల్పయేత్| |31|

స0-నీపాదిష్వయమేవ-పూర్వోక్తో మూషకకర్ణీపల్లవవిధిః , కల్ప్యః| అథవా , పిష్టైర్విడంగచూర్ణమిశ్రితైర్భక్ష్యాన్ ప్రకల్పయేత్|

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu pAne bastau ca ArUShkaraM tailam (31-32) · Śloka 32

| విడంగతండులైర్యుక్తమర్ధాంశైరాతపే స్థితం||31|| దినమారుష్కరం తైలం పానే బస్తౌ చ యోజయేత్| సురాహ్వసరలస్నేహం పృథగేవం చ కల్పయేత్||32||

స0-అరుష్కరజం తైలం పానే బస్తౌ చ యోజయేత్| కింభూతం ? అర్ధభాగప్రమాణైర్విడంగతండులైర్మిశ్రితం తథా దినమాతపే స్థితం| దినమిత్యత్యంతసంయోగే ద్వితీయా| దేవదార్వాదితైలం పృథగేవం-విడంగతండులాన్వితమాతపే స్థితం , కల్పయేత్|

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu surAhvasaralayoH snehau kRumiShu purIShajeShu basti virecane (33) · Śloka 33

పురీషజేషు సుతరాం దద్యాద్బస్తివిరేచనే| |33|

స0-పురీషజేషు కృమిషు సుతరాం బస్తిం విరేచనం చ దద్యాత్|

Adhikarana kRumiShu kaPajeShu nasyaM vamanaM shamanaM ca (33) · Śloka 33

| శిరోవిరేకం వమనం శమనం కఫజన్మసు||33||

కఫజన్మసు కృమిషు శిరోవిరేకం-నస్యం , వమనం శమనం చ కుర్యాత్|

Adhikarana kRumiShu raktajeShu kuShThcikitstoktAkriyA (34) · Śloka 34

రక్తజానాం ప్రతీకారం కుర్యాత్కుష్ఠచికిత్సితాత్| |34|

స0-రక్తోత్థానాం కృమీణాం కుష్ఠచికిత్సితాత్ ప్రతీకారం విదధ్యాత్| ల్యబ్లోపే పంచమీ , కుష్ఠచికిత్సితోక్తపేక్ష్యేత్యర్థః|

Adhikarana kRumiShu romaBojiShu indraluptavidhiH (34) · Śloka 34

| ఇంద్రలుప్తవిధిశ్చాత్ర విధేయో రోమభోజిషు||34||

స0-రోమభోజిషు కృమిష్వింద్రలుప్తవిధిః (హృ. ఉ. అ. 24|28) కార్యః|

Adhikarana kRumiShu kShIrAdIni varjyAni (20) · Śloka 20

క్షీరాణి మాంసాని ఘృతం గుడం చ దధీని శాకాని చ పర్ణవంతి| సమాసతోఽమ్లాన్మధురాన్ రసాంశ్చ కృమీన్ జిహాసుః పరివర్జయేత్||35|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే శ్విత్రకృమిచికిత్సితం నామ వింశోఽధ్యాయః||20||

స0-కృమీన్ జిహాసుః క్షీరాదీన్ వర్జయేత్| ఉపజాతివృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే శ్విత్రకృమిచికిత్సితం నామ వింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 20||