22. vātaśōṇitacikitsitadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

अस्मादनन्तरं वातरक्तचिकित्सितमारभ्यते| यतो वातशोणिताख़्यो व्याधिः प्रायो वातव्याधिरेव| शोणितयुक्तेन वायुना कृतत्वाद्बहुवक्तव्याच्च पृथगस्योपदेशः, इत्यत आह-

Adhikarana vAtashoNitacikitsitAdhyAyaH vAtarakte alpAlpaM raktaharaNam (2-1) · Śloka 1

अथातो वातशोणितचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत्| अल्पाल्पं पालयन् वायुं यथादोषं यथाबलम्||१||

स०-वातशोणितिनो नरस्य स्निग्धस्य सतो बहून् वारान् लोहितमल्पाल्पं हरेद्वातकोपभयात्| अत एवाह,-पालयन् वायुम्, तथा यथादोषं-दोषानतिक्रमेण, तथा बलानतिक्रमेण| यथादोषमित्युपलक्षणार्थम्, दूष्याद्यनतिक्रमेणापि रक्तं हरेत्|

Adhikarana vAtarakte rUgrAgAdiyute jalaukoBiH vAtarakte cimacimAdiyute shRu~ggatumbaiH vAtarakte deshAntaragate pracCAnasirABiH (2-3) · Śloka 3

रुग्रागतोददाहेषु जलौकोभिर्विनिर्हरेत्| शृङ्गतुम्बैश्चिमिचिमाकण्डूरुग्दूयनान्वितम्||२|| प्रच्छानेन सिराभिर्वा देशाद्देशान्तरं व्रजत्| |३|

स०-रुग्रागादिषु सत्सु जलौकोभी रुधिरं हरेत्| चिमिचिमाद्यन्वितं रक्तं शृङ्गतुम्बैर्हरेत्| देशाद्देशान्तरं गच्छदसृक् प्रच्छानेन सिरया वा हरेत्|

Adhikarana vAtarakte a~ggaglAnyAdau raktastrAvaniShedhaH vAtarakte raktakShayAt gamBIrashothAdayaH (3-4) · Śloka 4

| अङ्गग्लानौ तु न स्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत्||३|| गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायुसिरामयान्| ग्लानिमन्यांश्च वातोत्थान् कुर्याद्वायुरसृक्षयात्||४||

स०-अङ्गग्लानौ तु सत्यां न साध्यं स्यात्| तथा रूक्षे वातोत्तरे च यद्रक्तं तदपि न स्राव्यम्| रूक्षे सति वातचिकित्सितं सेवेत| ननु, कस्माद्रक्तस्रावो न विधीयते ? इत्याह-वायुरसृक्क्षयाद्गम्भीरशोफादीन् कुर्यात्|

Adhikarana vAtarakte virecye snehavirecanam (5) · Śloka 5

विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः| |५|

स०-विरेचनयोग्यः पुरुषः स्नेहयित्वा विरेचनद्रव्येः स्नेहयुतैर्विरेचनीयः|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike purANaM ghRutam (5) · Śloka 5

वातोत्तरे वातरक्ते पुराणं पाययेद्घृतम्| ||५||

वातोत्तरे वातरक्ते पुराणं घृतं पाययेत्|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike shrAvaNyAdighRutam (6) · Śloka 6

श्रावणीक्षीरकाकोलीक्षीरिणीजीवकैः समैः| सिद्धं सर्षभकैः सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत्||६||

स०-श्रावण्यादिभिः ऋषभयुक्तैः कल्कीकृतैः सिद्धं घृतं दुग्धयुक्तं वा वातशोणितहृत्|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike drAkShAdighRutam vAtarakte vAtAdhike guDUcIsiddhaN kShIram vAtarakte vAtAdhike tailapayaH sharkarAmishRuNam (7-8) · Śloka 8

द्राक्षामधूकवरिभ्यां सिद्धं वा ससितोपलम्| घृतं पिबेत्तथा क्षीरं गुडूचीस्वरसे शृतम्||७|| तैलं पयः शर्करां च पाययेद्वा सुमूर्च्छितम्| |८|

स०-द्राक्षामधूकयोः क्वाथे सिद्धं वा घृतं सशर्करं पिबेत्| क्षीरं च गुडूचीस्वरसे क्वथितं पिबेत्| तैलादि वा सम्मिश्रितं पाययेत्|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike balAdikShIram (8-9) · Śloka 9

| बलाशतावरीरास्नादशमूलैः सपीलुभिः||८|| श्यामैरण्डस्थिराभिश्च वातार्तिघ्नं शृतं पयः| |९|

स०-बलादिभिः शृतं पयो वातरुजानाशनं स्यात्|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike doShanulomanaM kShIram (9) · Śloka 9

| धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्||९||

स०-धारोष्णं क्षीरं गोमूत्रयुक्तं वा दोषानुलोमनं स्यात्|

Adhikarana vAtarakte pittAdhike shatAvaryAdikvAthaHvAtarakte pittAsvadutiktasiddhaM dhRutaM kShIraM vA (10) · Śloka 10

पैत्ते पक्त्वा वरीतिक्तापटोलत्रिफलामृताः| पिबेद्धृतं वा क्षीरं वा स्वादुतिक्तकसाधितम्||१०||

स०-पैत्ते-पित्ताधिके वातशोणिते, शतावर्यादीन् पक्त्वा पिबेत्| स्वादुतिक्तद्रव्यैः साधितं घृतं क्षीरं वा पिबेत्|

Adhikarana vAtarakte pittAbahudoShe virekArtha eraNDatailam (11) · Śloka 11

क्षीरेणैरण्डतैलं च प्रयोगेण पिबेन्नरः| बहुदोषो विरेकार्थे जीर्णे क्षीरौदनाशनः||११||

स०-बहुदोषो नरो विरेकार्थमेरण्डतैलं क्षीरेण पिबेत्| जीर्णे तस्मिन् क्षीरौदनाशी स्यात्|

Adhikarana vAtarakte pittAdoShe harItakI kaShAyaH,vAtarakte pittAdoShe trivRutAcUrNam (12) · Śloka 12

कषायमभयानां वा पाययेद्धृतभर्जितम्| क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णे द्राक्षारसेन वा||१२||

स०-अथवा, हरीतकीनां क्वाथं घृतभर्जितं पाययेत्| त्रिवृतामूलचूर्णं क्षीरानुपानं द्राक्षारसेन वा पाययेत्|

Adhikarana vAtarakte pittadoShe kShIrabastayaH vAtarakte pittadoShebastiprashaMsA (13-14) · Śloka 14

निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरबस्तिभिः| न हि बस्तिसमं किञ्चिद्वातरक्तचिकित्सितम्||१३|| विशेषात्प्युपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु| |१४|

स०-अथवा तस्य-वातरक्तवतो, मलं क्षीरबस्तिभिर्घृतान्वितैर्निर्हरेत्| यस्माद्बस्तितुल्यं नान्यद्वातरक्तचिकित्सितमस्ति| विशेषेण पाथ्वादिपीडासु बस्तिर्हितः|

Adhikarana vAtarakte kaPAdhike mustAdikathaH (14-15) · Śloka 15

| मुस्ताधात्रीहरिद्राणां पिबेत्क्वाथं कफोल्बणे||१४|| सक्षौद्रं त्रिफलाया वा गुडूचीं वा यथातथा| |१५|

स०-मुस्तादीनां क्वाथं माक्षिकान्वितं कफोत्तरे वातशोणिते पिबेत्| त्रिफलायाः क्वाथं वा समाक्षिकं पिबेत्| सर्वेण प्रकारेण गुडूचीं वा पिबेत्|

Adhikarana vAtarakterakte kaPAdhike triPalAkvAthaH,vAtarakte kaPAdhike guDUcIkvAthAdi vAtarakte kaPAdhike raktesneho vamanaM rUkShaNaM ca vAtarakte tridoShaje shUlAnvite triPalAdikalkaH (15-18) · Śloka 18

| यथार्हस्नेहपीतं च वामितं मृदु रूक्षयेत्||१५|| त्रिफलाव्योषपत्रैलात्वक्क्षीरीचित्रकं वचाम्| विडङ्गम् ं पिप्पलीमूलं लोमशां वृषकं त्वचम्||१६|| ऋद्धिं लाङ्गलिकीं चव्यं समभागानि पेषयेत्| कल्ये लिप्त्वाऽऽयसीं पात्रीं मध्याह्ने भक्षयेदिदम्||१७|| वातास्रे सर्वदोषेऽपि परं शूलान्विते हितम्| |१८|

स०-यो यस्यार्हः स्नेहस्तं पीतवन्तं कृतवमनं च मृदु कृत्वा रूक्षयेत्| स०-त्रिफलादीनि समांशानि जलेन पेषयेत्| पिष्ट्वा च प्रभाते लौहीं पात्रीं लिप्त्वा मध्याह्न इदं भक्षयेत्| एतच्च वातरक्ते सर्वदोषेऽपि परं शूलान्विते हितम्|

Adhikarana vAtarakte tridoShaje kokilAkShakakvAthaH (18-19) · Śloka 19

| कोकिलाक्षकनिर्यूहः पीतस्तच्छाकभोजिना||१८|| कृपाभ्यास इव क्रोधं वातरक्तं नियच्छति| |१९|

स०-कोकिलाक्षभोजिना कोकिलाक्षकक्वाथः पीतो वातरक्तं शमयति| कृपाभ्यासः क्रोधं यथा|

Adhikarana vAtarakte tridoShaje lelItakIvasA (19-20) · Śloka 20

| पञ्चमूलस्य धात्र्या वा रसैर्लेलीतकीं वसाम्||१९|| ख़ुडं सुरूढमप्यङ्गे ब्रह्मचारी पिबन् जयेत्| |२०|

स०-पञ्चमूलस्य रसैरामलकरसैर्वा लेलीतकीं वसां ब्रह्मचारी पिबन् शरीरे ख़ुडं सुस्थिरीभूतमपि जयेत्|

Adhikarana vAtarakte ityAByantaraM karmaM vAtarakte ataH paraM bAhyam (20) · Śloka 20

| इत्याभ्यन्तरमुद्दिष्टं कर्मबाह्यमतः परम्||२०||

स०-इति-एवं, अभ्यन्तरं कर्म-चिकित्सितमुक्तम्| स०-अतः परं बाह्यं कर्मोच्यते|

Adhikarana vAtarakte jvaradAhArtau AranAlatailam (21) · Śloka 21

आरनालाढके तैलं पादसर्जरसं शृतम्| प्रभूते ख़जितं तोये ज्वरदाहार्तिनुत्परम्||२१||

स०-काञ्जिकस्याढके तैलं चतुर्थभागसर्जरसं पक्वं प्रभूते जले मथितं परं ज्वरदाहार्तिनुत्|

Adhikarana vAtarakte rUjAyAM piNDatailam (22) · Śloka 22

समधूच्छिष्टमञ्जिष्ठं ससर्जरससारिवम्| पिण्डतैलं तदभ्यङ्गाद्वातरक्तरुजापहम्||२२||

स०-पूर्वोक्तं तैलं पक्वं सह मधूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाभिरावापरूपाभिर्वर्तते यत्तदेवभूतं सत्पिण्डतैलमुच्यते| तच्चाभ्यङ्गाद्वातरक्तरुजाहरम्|

Adhikarana vAtarakte rUjAyAM dashamUlashRutakShIreNa pariShekaH,vAtarakte rUjAyAM koShNasarpiShA (23) · Śloka 23

दशमूलशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम्| परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत्कोष्णेन सर्पिषा||२३||

स०-दशमूलेन क्षीरं सिद्धं शीघ्रमेव शूलहृत्, परिषेकेणेत्यर्थादवगम्यते| अत एवाह-परिषेकोऽनिलप्राये| तथेव कोष्णेन सर्पिषा-घृतेन, हितः|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte madhurasiddhasnehaiH pariShekaH (24) · Śloka 24

स्नेहैर्मधुरसिद्धैर्वा चतुर्भिः परिषेचयेत्| स्तम्भाक्षेपकशूकार्तं कोष्णैर्दाहे तु शीतलैः||२४||

स०-अथवा स्तम्भादिभिरार्तं नरं चतुर्भिर्मधुरद्रव्यसाधितैः स्नेहैः कोष्णैः परिषेचयेत्| दाहे पुनस्तैरेव शीतैः परिषेचयेत्|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtegavyAdikShIraiH (25) · Śloka 25

तद्वद्गव्याविकच्छागैः क्षीरैस्तैलविमिश्रितैः| |२५|

अथवा, गव्याविकच्छागैः क्षीरैस्तैलविमिश्रितैः कोष्णैः स्तम्भाक्षेपकशूलार्तं तद्वत्-प्राग्वत्, परिषेचयेत्| दाहे पुनरेतैरेव क्षीतैः परिषेचयेत्|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtejIvanIyakvAthaiHvAtarakte stamBAlaghupa~jcamUlakvAthaiH (25) · Śloka 25

| निःक्वाथैर्जीवनीयानां पञ्चमूलस्य वा लघोः||२५||

स०-जीवनीयानां द्रव्याणां निःक्वाथैर्लघोर्वा पञ्चमूलस्य क्वाथैः कोष्णैः स्तम्भाद्यार्तं परिषेचयेत्| दाहे तु शीतलैः|

Adhikarana vAtarakte stamBadyArtedrAkShekShurasAdyaiH (26) · Śloka 26

द्राक्षेक्षुरसमद्यानि दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकम्| सेकार्थं तण्डुलक्षौद्रशर्कराम्भश्च शस्यते||२६||

स०-दाहे द्राक्षारस इक्षुरस मद्यानि दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकं सेकार्थं शस्यते| तथा, तण्डुलाम्भः क्षौद्राम्भः शर्कराम्भश्च सेकार्थं शस्यते|

Adhikarana vAtarakte dAharUklkameShu priyanArIsparshaH (27) · Śloka 27

प्रियाः प्रियंवदा नार्यश्चन्दमार्द्रकरस्तनाः| स्पर्शशीताह् सुखस्पर्शा घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम्||२७||

स०-नार्यः प्रियाः-वल्लभाः, प्रियवचसश्चन्दनोनार्द्राः कराः स्तनाश्च यासां तां एवंविधाः स्पर्शेन शीताः सुखस्पर्शाश्च् दाहं [ रुजं ] क्लमं च घ्नन्ति|

Adhikarana vAtarakte sarAgAdike prapauNDarIkAdilepaH (28-29) · Śloka 29

सरागे सरुजे दाहे रक्तं हृत्वा प्रलेपयेत्| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठादार्वीमधुकचन्दनैः||२८|| सितोपलैरकासक्तुमसूरोशीरपद्मकैः| लेपो रुग्दाहवीसर्परागशोफनिबर्हणः||२९||

स०-दाहे सरागे सति रक्तं हृत्वा प्रपौण्डरीकादिभिर्लेपः कार्यः| स च लेपो रुग्दाहादिनिबर्हणः| दार्वी-दारुहरिद्रा| मधुकं-यष्टीमधु| सितोपला-शर्करा| एरकासक्तुः-एरकाबीजसक्तुः|

Adhikarana vAtarakte shUle vArandhasiddhaH kRusharo upanAhanam (30) · Śloka 30

वातघ्नैः साधितः स्निग्धः कृशरो मुद्गपायसः| तिलसर्षपपिण्डैश्च शूलघ्नमुपनाहनम्||३०||

स०-कृशरः-तिलमुद्गादिकृतो, वातघ्नैः साधितो मुद्रपायसो-मुद्रक्षीरे यो मिश्रितः, तिलसर्षपपिण्डैश्चैतदुपनाहनं शूलघ्नम्|

Adhikarana vAtarakte stamBAdike audakAdivesavArAH vAtarakte stamBAaudakAdivasA (31-32) · Śloka 32

औदकप्रसहानूपवेसवाराः सुसंस्कृताः| जीवनीयौषधैः स्नेहयुक्ताः स्युरुपनाहने||३१|| स्तम्भतोदरुगायामशोफाङ्गग्रहनाशनाः| जीवनीयौषधैः सिद्धा सपयस्का वसाऽपि वा||३२||

स०-औदकाद्या जीवनीयौषधैः साधिताः स्नेहयुक्ताः सुसंस्कृता उपनाहेन स्तम्भादिनाशनाः स्युः| अथवा, औदकादीनां वसा जीवनीयौषधैः सिद्धा सपयस्का स्तम्भादिनाशना स्यात्|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte ghRutAdilepaH vAtarakte stamBA BRuShTatilalepaH (33) · Śloka 33

घृतं सहचरान्मूलं जीवन्ती छागलं पयः| लेपः पिष्टास्तिलास्तद्वद्भृष्टाः पयसि निवृताः||३३||

स०-सहचरजीवन्तीमूलकल्को घृतच्छागपयोमिश्रो लेप उपयोगी भवति| पिष्टास्तिला भृष्टाः-भजिताः, पयसि-क्षीरे, निवृताः-प्रक्षिप्ताः, तद्वत्-प्राग्वत् प्रलेपे योज्याः|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhikedhike shUle umairaNDlepau (34) · Śloka 34

क्षारप्रिष्टक्षुमां लेपमेरण्डस्य फलानि वा| कुघार्च्छूलनिवृत्त्यर्थं शताह्वां वाऽनिलेऽधिके||३४||

स०-क्षुमां-अतसीं, क्षीरेण पिष्टामधिकेऽनिले शूलनिवृत्यर्थं लेपं कुर्यात्| यद्वा, एरण्डस्य फलानि क्षीरपिष्टानि शूलनिवृत्त्यर्थं लेपं कुर्यात्| यद्वा, शतपुष्पां क्षीरे पिष्ट्वा शूलनिवृत्त्यर्थं लेपं कुर्यात्|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhikemUtrAdipavkaM ghRutaM amya~jjanam (35) · Śloka 35

मूत्रक्षारसुरापक्वं ग़ृतमभ्यञ्जने हितम्| |३५|

स०-मूत्रादिभिः सिद्धं ग़ृतमधिकेऽनिलेऽभ्यञ्जने हितम्|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike siddhaM shuktaM sekABya~gge (36) · Śloka 36

| सिद्धं समधु शुक्तं वा सेकाभ्यङ्गे|३५| |३६|

स०-शुक्तं-चुक्रं, सिद्धं समाक्षिकं सेके परिषेकेऽभ्यङ्गे च हितम्||३६||

Adhikarana vAtarakterakte kaPottare shUle gRuhadhUmAdilepaH (35-36) · Śloka 36

| कफोत्तरे||३५|| गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनीद्वयम्| प्रलेपः शूलनुद्वातरक्ते|३६|

स०-कफोत्तरे वातरक्ते गृहधूमादिप्रलेपो हितो भवति| शताह्वा-शतपुष्पा| रजनीद्वयं-हरिद्रे द्वे|

Adhikarana vAtarakte vAtaraktekaPottare madhushiprubIjalepaH (36-37) · Śloka 37

| वातकफोत्तरे||३६|| मधुशिग्रोर्हितं तद्वद्बीजं धान्याम्लसंयुतम्| |३७|

स०-वातकफोत्तरे वातरक्ते मधुशिग्रोर्बीजं काञ्जिकसंयुक्तं तद्वत्-प्रलेपे हितम्|

Adhikarana vAtarakte vAtarakte amlaiH secanam (37) · Śloka 37

| मुहूर्तलिप्तमम्लैश्च सिञ्चेद्वातकफोत्तरे||३७||

स०-वातकफोत्तरे वातरक्ते मुहूर्तलिप्तमर्थादेव काञ्जिकपिष्टमधुशिग्रुबीजेन लिप्तमम्लैः-शुक्तादिभिः, सिञ्चेत्|

Adhikarana vAtarakte uttAne lepAdayaH (38) · Śloka 38

उत्तानं लेपनाभ्यङ्गपरिषेकावगाहनैः| |३८|

स०-उत्तानं वातरक्तं लेपादिभिराचरेत्-चिकित्सेत्|

Adhikarana vAtarakte gamBIre lepAdayaH (38) · Śloka 38

| विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्||३८||

स०-गम्भीरं वातशोणितं विरेकादिभिराचरेत्|

Adhikarana vAtarakte vAtarakteShleShmottare koShNA lepAdyAH shItalepanAdyaurvidAhAdivRuddhi (39) · Śloka 39

वातश्लेष्मोत्तरे कोष्णा लेपद्यास्तत्र शीतलैः| विदाहशोफरुक्कण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद्भवेत्||३९||

स०-वातश्लेष्मोत्तर उत्ताने वातशोणिते लेपाद्याः कोष्णा हिताः| तत्र-तस्मिन् वातश्लेष्मोत्तरे, शीतलैर्लेपनैः स्तम्भनात् विदाहादीनां विवृद्भिर्भवति|

Adhikarana vAtarakte pittaraktottare himAle pAdyAH uShNaiH lpoShAdayaH (40) · Śloka 40

पित्तरक्तोत्तरे वातरक्ते लेपादयो हिमाः| उष्णैः प्लोषोषरुग्रागस्वेदावदरणोद्भवः||४०||

स०-वातरक्ते पित्तरक्तोत्तरे हिमाः शीता लेपादयो हिताः| तत्र पित्तरक्तोत्तरे वातरक्त उष्णैर्लेपैः प्लेषादयो भवन्ति|

Adhikarana vAtarakte madhuyaShTItailam (41-44) · Śloka 44

मधुयष्ट्याः पलशतं कषाये पादशेषिते| तैलाढकं समक्षीरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः||४१|| स्थिरातामलकीदूर्वापयस्याभीरुचन्दनैः| लोहहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः||४२|| काकोलीक्षीरकाकोलीशतपुष्पर्द्धिपद्मकैः| जीवकर्षभजीवन्तीत्वक्ऽऽपत्रनख़वालकैः||४३|| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठासारिवैन्द्रीवितुन्नकैः| चतुष्प्रयोगं वातसृक्ऽऽपित्तदाहज्वरार्तिनुत्||४४||

स०-मधुयष्ट्याः पलशतं क्वाथकल्पनया क्वथितं तस्मिन्कषाये पादशेषिते चतुर्भागावशिष्टे तैलस्याढकं समक्षीरमाढकप्रमाणेन क्षीरेण तुल्यं स्थिरादिभिः पलोन्मितैः कल्कीकृतैर्युक्तं पचेत्| तत्तैलं चतुष्प्रयोगं-पाने नस्येऽनुवासने बस्तौ च योजितं, वातासृगादीनामर्तिनुद्भवेत्| स्थिरा-शालिपर्णी| तामलकी-भूधात्री| पयस्या-अर्कपुष्पी| अभीरुः-शतावरी| लोहं-अगरु| हंसपदी-कीटमारी| मधुपर्णी-गुडूची| ऐन्द्री-विशाला| वितुन्नकं-परिपेलवम्|

Adhikarana vAtarakte balAtailam (45-46) · Śloka 46

बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत्| सहस्रशतपाकं तद्वातासृग्वातरोगनुत्||४५|| रसायनं मुख़्यतममिन्द्रियाणां प्रसादनम्| जीवनं बृहणं स्वर्यं शुक्रासृग्दोषनाशनम्||४६||

स०-बलाकषायेण कल्केन च तैलं क्षीरेण समं तुल्यं पचेत्| तत्-तैलं, सहस्रपाकं शतपाकं वा वातशोणितवातरोगहरम्| तथा, मुख़्यतमं-श्रेष्ठम्, तद्रसायनमिन्द्रियाणां-चक्षुरादीनां, प्रसादनं-प्रसादजनकम्| जीवनं-प्राणधारणम्| बृंहणं-उपचयकरम्| स्वर्यं-स्वरकरम्| शुक्रासृग्दोषाणां नाशनम्|

Adhikarana vAtarakte mArgasaMrodhAtkupie vAte ADhcavAtoktaM karma, tataH snehanAdi (47-48) · Śloka 48

कुपिते मार्गसंरोधान्मेदसो वा कफस्य वा| अतिवृद्ध्याऽनिले शस्तं नादौ स्नेहनबृंहणम्||४७|| कृत्वा तत्राढ्यवातोक्तं वातशोणितिकं ततः| भेषजं स्नेहनं कुर्याद्यच्च रक्तप्रसादनम्||४८||

स०-अनिले-वाते, मेदसोऽतिवृद्ध्या कफस्य वाऽतिवृद्ध्या मार्गसंरोधात् कारणात् कुपिते स्नेहनबृंहणमौषधमादौ न शस्तम्| तत्र-मेदसावृते कफावृते वा वाते, आढ्यवातोक्तं यच्चिकित्सितमुक्तं तत्कार्यम्| ततः-अनन्तरं, वातशोणितिकं स्नेहनं भेषजं कुर्यात्| यच्चापि रक्तस्य प्रसादनं तदपि कुर्यात्| वातशोणितचिकित्सितमुक्त्वा प्राणादिचिकित्सामाह-

Adhikarana prANAdyAvRutavAtaraktecikitsA (49) · Śloka 49

प्राणादिकोपे युगपद्यथोद्दिष्टं यथामयम्| यथासन्नं च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद्यथाबलम्||४९||

स०-प्राणादीनां पञ्चानां युगपत्-तुल्यकालं कोपे, यथोद्दिष्टं-यथोक्तवातव्याधिचिकित्सानतिक्रमेण, यथामयं-प्राणादिकोपजनितरोगाद्यपेक्षया, यथासन्नं-प्राणादीनामन्यतममासन्नमनतिक्रम्य, यस्मिन्नेव रोगे य एव प्राणादीनामन्यतम आसन्नस्तमेव चिकित्सेत्| यथाबलं-बलानतिक्रमेण, प्राणादीनामन्यतमस्य बलिनः पूर्वप्रतीकारं कुर्यात्| इत्येवमत्र भैषज्यं-औषधं, विकल्प्यं-विकल्पनीयं, स्यात्-भवेत्|

Adhikarana vAte sAme svedAdayaH (50) · Śloka 50

नीते निरामतां सामे स्वेदलङ्घनपाचनैः| रूक्षैश्चालेपसेकाद्यैः कुर्यात्केवलवातनुत्||५०||

स०-सामे वाते स्वेदादिभिस्तथा रूक्षैः सेकलेपादिभिर्निरामतां नीते पश्चात् केवलवातनुत्-शुद्धवातचिकित्सितं, कुर्यात्|

Adhikarana shoShAdayo vAtarakterogA navAH sAdhyAH (51-53) · Śloka 53

शोषाक्षेपणसङ्कोचस्तम्भस्वपनकम्पनम्| हनुस्रंसोऽर्दितं ख़ाञ्ज्यं पाङ्गुल्यं ख़ुडवातता||५१|| सन्धिच्युतिः पक्षवधो मेदोमज्जास्थिगा गदाः| एते स्थानस्य गाम्भीर्यात्सिध्येयुर्यत्नतो नवाः||५२|| तस्माज्जयेन्नवानेतान् बलिनो निरुपद्रवान्| |५३|

स०-शोषः-अङ्गशोषः| आक्षेपणं-आयामः| सङ्कोचः-अङ्गावयवानाम्| स्तम्भो-दण्डवत् स्तब्धता| स्वपनं-अचैतन्यम्| कम्पनं-वेपथुः| हनुस्रंसो-हनुभ्रंशः| अर्दित्तं-वायुना वक्रीकृतं वक्रार्धम्| खाञ्ज्यं-खञ्जता| पाङ्गुल्यं-पङ्गुता| खुडवातो-वातशोणितम्| सन्धिच्युतिः-स्थानाद्भ्रंशः| पक्षवधः-पक्षाघातः| तथा, ये गदाः-रोगाः, मेदआदिस्थानस्था भवन्ति त एते स्थानस्य गाम्भीर्यभावेन जाता नवाः-अचिरकालोत्पन्नाः, यत्नतः सिध्येयुः, बलिनः पुंसः| तस्मादेतान् शोषादीन् निरुपद्रवान् [ नवान्- ] शीघ्रजन्मनो, जयेत्-चिकित्सेत्|

Adhikarana vAte pittAvRute paryAyeNa shItoShNA kriyA vAte pittAvRute jIvanIyaM sarpiH dhanvamAMsAdi ca (53-54) · Śloka 54

| वायौ पित्तावृते शीतामुष्णां च बहुशः क्रियाम्||५३|| व्यत्यासाद्योजयेत्सर्पिर्जीवनीयं च पाययेत्| धन्वमांसं यवाः शालिर्विरेकः क्षीरवान् मृदुः||५४||

स०-वायौ पित्तावृते व्यत्यासात्-पर्यायेण, शीतामुष्णां च क्रियां बःउशः-शतशो, योजयेत्| तथा, जीवनीयं सर्पिस्तमातुरं पाययेत्| अत्र च पित्तावृते वायौ धन्वमांसं-जाङ्गलं पिशितं, योज्यम्| यवाः शालयश्च, तथा क्षीरवान्-क्षीरयुक्तो, मृदुर्विरेको योज्यः|

Adhikarana vAtarakte pittA sakShIrA bastayo~anu vAsanaM ca (55) · Śloka 55

सक्षीरा बस्तयः क्षीरं पञ्चमूलबलाशृतम्| कालेऽनुवासनं तैलैर्मधुरौषधसाधितैः||५५||

स०-अत्रापि पित्तावृते वायौ बस्तयः सक्षीरा योज्याः| पञ्चमूलं-महत्, तेन बलासहितेन शृतं क्षीरं प्रयोक्तव्यम्| काले-यथावसरमनुवासनयोग्ये, मधुरौषधसाधितैस्तैलैरनुवासनं देयम्|

Adhikarana vAtarakte pittA madhuyaShTItailAdinA secanam (56) · Śloka 56

यष्टीमधुबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम्| पञ्चमूलकषायेण वारिणा शीतलेन वा||५६||

स०-मधुयष्टितैलेन बलातैलेन घृतेन क्षीरेण च सेचनं हितम्| पञ्चमूलस्य कषायेण-क्वाथेन, वा शीतलेन वारिणा पित्तावृते वाते सेचनं योज्यम्|

Adhikarana vAtaraktekaPAvRute yavAnnAdi svedanirUhAdayaH purANa ghRutAdi ca (57-58) · Śloka 58

कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| स्वेदास्तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम्||५७|| पुराणसर्पिस्तैलं च तिलसर्षपजं हितम्| |५८|

स०-कफावृते यवान्नानि हितानि| जाङ्गला मृगाः पक्षिणश्च तथा स्वेदा हिताः| तीक्ष्णा निरूहाः-आस्थापनविशेषाश्च| तीक्ष्णं वमनं सविरेचनं हितम्| पुराणं च सर्पिः, तिलसर्षपजं च तैलं हितम्|

Adhikarana vAte kaphAvRute Adau pittajayaH (58) · Śloka 58

| संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||५८||

स०-कफपित्ताभ्यां द्वाभ्यां संसृष्टे वात आदावेव पित्तं विनिर्हरेत्| पश्चात् कफं वातयुक्तं जयेत्|

Adhikarana vAte raktAvRute vAtarakteshoNitikIkriyA (59) · Śloka 59

कारयेद्रक्तसंसृष्टे वातशोणितिकीं क्रियाम्| |५९|

स०-रक्तसंसृष्टे वाते वातशोणितिकीं क्रियां कारयेत्|

Adhikarana vAtarakte mAMsAvRute svedAdayaH (59) · Śloka 59

| स्वेदाभ्यङ्गरसाः क्षीरं स्नेहो मांसावृते हितम्||५९||

स०-मांसावृते स्वेदाभ्यङ्गमांसरसाः क्षीरं स्नेहश्च यथायोगमेतद्धितम्|

Adhikarana vAtarakte asthimjjasthe svedAdayaH,vAtarakte retasAvRute shukrasthavAtoktam (60) · Śloka 60

प्रमेहमेदोवातघ्नमाढ्यवाते भिषग्जितम्| महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्वोक्तं रेतसाऽऽवृते||६०||

स०-आढ्यवाते-मेदसाऽऽवृते वायौ, प्रमेहनं मेदोघ्नं वातघ्नं च भिषग्जितं-औषधं, हितम्| स०-अस्थिमज्जस्थे वाते महस्नेहो-घृतमज्जावसातैलैः सिद्धो, यद्वा नारायणादिर्हितः| रेतसाऽऽवृते पूर्वोक्तं-वातव्याधौ शुक्रस्तवातोक्तं (हृ. चि. अ. २१|२०) , हितम्|

Adhikarana vAtarakte annAvRute pAcanIyAdi (61) · Śloka 61

अन्नावृते पाचनीयं वमनं दीपनं लघु| |६१|

स०-अन्नेनावृते पाचनीयमौषधं वमनं हितम्| दीपनीयं-आग्नेयं, यदौषधं लघु च-प्रकृत्या, तत्सर्वं हितम्|

Adhikarana vAtarakte mUtrAvRute mUtralAdi (61) · Śloka 61

| मूत्रावृते मूत्रलानि स्वेदाश्चोत्तरबस्तयः|६१|

स०-मूत्रेणावृते वाते मूत्रलानि-त्रपुसादीनि, स्वेदाश्चोत्तरबस्तयोः हिताः|

Adhikarana vAtarakte purIShAvRute eraNDatailAdi (61) · Śloka 61

एरण्डतैलं वर्चःस्थे बस्तिस्नेहाश्च मेदिनः| ||६१||

स०-वर्चसाऽऽवृते वात एरण्डतैलं बस्तयश्च स्नेहाश्च मेदिनो हिताः|

Adhikarana vAtarakte vAte sarvakuShTheShu sthAnAvRute kaPApittAvirUddhaM vAtAdhikenulomanaM strotaH shuddhikaraM bastivirecanaM rasAyanAni shilAjatu ityAdi (62-66) · Śloka 66

| कफपित्ताविरुद्धं यद्यश्च वातानुलोमनम्||६२|| सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत्कार्यं मातरिश्वनि| अनभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धिकारणम्||६३|| यापना बस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः| प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु कार्यं विरेचनम्||६४|| रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते| शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्धगुग्गुलोः||६५|| लेहो वा भार्गवस्तद्वदेकादशसिताशितः| |६६|

स०-सर्वस्थानावृते मातरिश्वनि-वायौ, आशु-शीघ्रमेव, यदौषधं कफपित्तयोरविरुद्धं वातस्य चानुलोमनं तत्कार्यम्|स०-तस्मिन् सर्वधात्वावृते मातरिश्वनि यदनभिष्यन्दि स्निग्धं स्रोतसां यच्छुद्धिकरं तत्सर्वमन्नपानौषधं योज्यम्| यापनसंज्ञा बस्तयो बाहुल्येन मधुराः सानुवासनाः-स्नेहबस्तयश्च, हिताः| बलस्याधिक्यं प्रसमीक्ष्य-बुद्ध्वा, मृदु विरेचनं हितम्| सर्वेषां रसायनप्रयोगाणामुपयोगः प्रशस्यते| तथा शुद्धस्य गुग्गुलोः प्रयोगः, भार्गवो लेहो-ब्राह्मरसायनोक्तश्च्यवनप्राशो वा, तद्वदेकादशसिताशितो-ब्राह्मरसायनोक्तः (?), प्रशस्यते|

Adhikarana vAtarakte apAne AvRute dIpanAdi (66-67) · Śloka 67

| अपाने त्वावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्||६६|| वातानुलोमनं कार्यं मूत्राशयविशोधनम्| |६७|

स०-अपाने वायौ येनकेनचिदावृते सर्वं भेषजं दीपनं-अग्नेः, ग्राहि-सङ्ग्रहणं, वातस्यानुलोमनं मूत्राशयस्य-बस्तेः, विशोधनं तत्सर्वं कार्यम्|

Adhikarana vAtarakte prANAdAvAvRutte sarvakuShTheShu M vicArya (67-68) · Śloka 68

| इति सङ्क्षेपतः प्रओक्तमावृतानां चिकित्सितम्||६७|| प्राणादीनां भिषक्कुर्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्| |६८|

स०-इति-अनन्तरोक्तेन प्रकारेण, आवृतानां सङ्क्षेपतश्चिकित्सितं-औषधं, प्रोक्तम्| यत् प्राणादीनां पञ्चानामावृतानां चिकित्सितं तत्-पूर्वोक्तं, भिषक् स्वयमेव वितर्क्य-विचार्य, कुर्यात्|

Adhikarana vAtarakte udAne AvRute UrdhvaM yojayetvAtarakte apAne AvRute anulomanam vAtarakte samAne avRute shamanam vAtarakte vyAne AvRute ridhAyojayet vAtarakte prANavAyoScaturBo rakShaNIyatvam vAtarakte evamAvRutavAtAdhikenAM svasthAnanayanama (68-70) · Śloka 70

| उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्||६८|| समानं शमयेद्विद्वांस्त्रिधा व्यानं तु योजयेत्| प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि तत्स्थितौ देहसंस्थितिः||६९|| स्वं स्वं स्थानं नयेदेवं वृतान् वातान् विमार्गगान्| |७०|

स०-उदानाख्यं वायुमूर्ध्वमेव योजयेत्-यतोऽसौ सदैवोर्ध्वगामी, तथा प्रयतेत यथोर्ध्वगामी भवति| अपानाख्यं चानिलमनुलोमयेत्-अधोगतिर्ह्ययं सदैव समीरणस्तस्मादधोगमनं यथाऽस्य सम्पद्येत तथा चिकित्सितं कार्यमित्यर्थः| समानाख्यं वायुं विद्वान् वैद्यो वातघ्नैरौषधैः शमयेत्| अयमभिप्रायो ग्रन्थकृतः-किल नास्योर्ध्वगामिता नैवाधोगामिता यथा सम्पद्यते तथा चिकित्सितं हितम्, किं तर्हि स्वस्थानप्रतिपत्तिरेवेत्येवं चिकित्सा कार्येति| व्यानाख्यं तु वायुं त्रिधा योजयेत्-ऊर्ध्वाधोमध्यगमनं यथाऽस्य शरीरे सम्पद्यते तथा चिकित्सा कार्येति| तथा, प्राणो वायुश्चतुर्भ्योऽपि-उदानापानसमानव्यानेभ्योऽपि, सर्वप्रयत्नेन रक्ष्यः-य्थोदानादिभिर्नास्य बाधा सम्पद्यते तथा चिकित्सा कार्येत्यर्थः| यतस्तस्य-प्राणस्य, स्थितौ सत्यां देहस्य-शरीरस्य, संस्थितिः-जीवनं भवति, प्राणं विना न जीवतीत्यथः| एवं-अनेन प्रकारेण, वातान् विमार्गगानावृतान् स्वं स्वं स्थानं नयेत्|

Adhikarana vAtarakte sarvAvareNe pittaraktavarjite lashunarasAyanam (70-71) · Śloka 71

| सर्वं चावरणं पित्तरक्तसंसर्गवर्जितम्||७०|| रसायनविधानेन लशुनो हन्ति शीलितः| |७१|

स०-सर्वमेवावरणं वातानां पित्तरक्तसंसर्गवर्जितं रसायनविधिना शीलितो लशुनो हन्ति| एतेन पित्तरक्तसंसृष्टमावरणं वर्जयित्वा सर्वावरणान्यन्यानि लशुनः केवल एव निहन्ति|

Adhikarana vAtarakte pittAvRute pittaharAde (71) · Śloka 71

| पित्तावृते पित्तहरं मरुतश्चानुलोमनम्||७१||

स०-पित्तावृत उदानादौ पित्तहरं पवनस्य चानुलोमनं हितम्|

Adhikarana vAtarakte raktAvRute tadvat khuDoktaM ca (72) · Śloka 72

रक्तावृतेऽपि तद्वच्च ख़ुडोक्तं यच्च भेषजम्| रक्तपित्तानिलहरं विविधं च रसायनम्||७२||

स०-रक्तावृते तद्वत्-पित्तहरं तथैव मारुतानुलोमनं, हितम्| यच्च ख़ुडोक्तं-वातशोणितोक्तं, भेषजं तथा पित्तरक्तानिलहरं च हितम्, विविधं रसायनं च| विविधं-नानाप्रकारं, सर्वदोषदूष्यादिकं चालोक्य यथायोगं विधेयम्|

Adhikarana evam ccikitsitasthAnaM AyurvedaPalaBUtam (73) · Śloka 73

यथानिदानं निर्दिष्टमिति सम्यक् चिकित्सितम्| आयुर्वेदफलं स्थानमेतत्सद्योऽर्तिनाशनात्||७३||

स०-इति-अनेन प्रकारेण, यथानिदानं-निदानानतिक्रमेण, यथोद्देशस्तथा निर्देशः| अनया रीत्या सर्वमेव चिकित्सितं निर्दिष्टम्| एतच्चायुर्वेदफलभूतं स्थानम्, एतदुपदेशेन सद्योऽर्तिनाशनाद्धेतोः|

Adhikarana auShadhasya paryAyAH iti cikitsitasthAnam (22) · Śloka 22

चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्जितम्| भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतमौषधम्||७४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने वातशोणितचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||

स०-चिकित्सितादय औषधस्य पर्यायाः स्मृता इति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख़्यायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने वातशोणितचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः समाप्तः|| २२||