21. vātavyādhicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

अस्मादनन्तरं वातव्याधिचिकित्सितं व्याख़्यातुमुपक्रम्यते , सर्वचिकित्साबाधितत्वात्|

Adhikarana vAtavyAdhicikitsitAdhyAyaHvAte nirupastamBe Adau snehAH vAte nirupastamBe tataH sha~gkarAdyaiH punaH punaH svedaH (2-4) · Śloka 4

अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) केवलं निरुपस्तम्भमादौ स्नेहैरुपाचरेत्| वायुं सर्पिर्वसामज्जतैलपानैर्नरं ततः||१|| स्नेहक्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत्पुनः| यूषैर्ग्राम्योदकानूपरसैर्वा स्नेहसंयुतैः||२|| पायसैः कृसरैः साम्ललवणैः सानुवासनैः| नावनैस्तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धैः स्वेदयेत्ततः||३|| स्वभ्यक्तं स्नेहसंयुक्तैः शङ्कराद्यैः पुनः पुनः| |४|

स०-केवलं-शुद्धं , तथा निरुपस्तम्भं-अन्येनाधानकेन समीपसम्भविनाऽनाधारितं , ईदृशं वायुं स्नेहैरादावेवोपाचरेत्| कथम् ? इत्याह-सर्पिरित्यादि| ननु, तैलस्य पवनविजये प्राधान्यादेवं निर्देशः कर्तुं युक्तः , तैलवसामज्जसर्पिःपानैरिति| युक्तमाह भवान्| किन्तु, आजन्मसात्म्यात् सर्पिः प्रधानमनवरतमिति सर्पिः प्रागुपन्यस्तम्| सर्पिःपानादिभिस्तावत् स्नेहयेत् यावत् "स्नेहोद्वेगः क्लमः " (हृ. सू. अ. १६|३०) इत्यादि स्नेहलक्षणं स्यात्| स्नेहक्लान्तं च नरं पयोभिः समाश्वास्य पुनर्यूषादिभिः स्नेहान्वितैः स्नेहयेत्| तथा तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धैः स्नेहयेत्| ततः-अनन्तरं , सुष्ट्वभ्यक्तं अन्तं शङ्कराद्यैः-स्वेदैः स्वेदविधिगदितैः, पुनः पुनः स्वेदयेत्| एव स्वेदिते सति यो गुणः स्यात्तमाह-

Adhikarana vAte snehasvedayoH prayojanam (4-5) · Śloka 5

| स्नेहाक्तं स्विन्नमङ्गं तु वक्रं स्तब्धं सवेदनम्||४|| यथेष्टमानामयितुं सुख़मेव हि शक्यते| |५|

स०-स्नेहाभ्यक्तं गात्रं स्विन्नं सद्वक्रं तथा स्तब्धं तथा सरुजं यथेष्टं सुख़मेवानामयितुं शक्यते| "जलह्वलह्मलनमामनुपसर्गाणां वा मित्वम्|" इति नामयितुमित्यत्र न हृस्वत्वम्| एतदेव दृष्टान्तद्वारेण प्रतिपादयन्नाह--

Adhikarana vAte atra dRuShTAntaH (5-6) · Śloka 6

| शुष्काण्यपि हि काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः||५|| शक्यं कर्मण्यतां नेतुं किमु गात्राणि जीविताम्| |६|

स०-हि-यस्मात्, शुष्काण्यपि काष्ठानि स्नेहस्वेदसंयोजनेन कर्मण्यतां नेतुं शक्यन्ते| किमुत जीवतां गात्राणि न शक्यन्ते ? शक्यन्त एवेत्यर्थः| शक्यमिति पूर्वोक्तक्रममात्रे नपुंसकत्वमेकत्वं च| यथा कालिदासस्य-"शक्यमङ्गुलिभिरुद्धृतैरधः शाख़िनां पतितपुष्पकोमलैः| पत्रजर्जरशशिप्रभालवैरेभिरुत्कचयितुं तवालकान्||" इति|

Adhikarana vAte svedasya Palam (6-7) · Śloka 7

| हर्षतोदरुगायामशोफस्तम्भग्रहादयः||६|| स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते| |७|

स०-स्विन्नस्य पुंसो हर्षादयः शीघ्रं प्रशाम्यन्ति| मृदुत्वं च गात्रेषु जायते|

Adhikarana vAte snehasya Palam (7-8) · Śloka 8

| स्नेहश्च धातून् संशुष्कान् पुष्णात्याशूपयोजितः||७|| बलमग्निबलं पुष्टिं प्राणांश्चास्याभिवर्धयेत्| |८|

स०-तथा, स्निन्नस्य स्नेह उपयोजितो धातून् विशुष्कान् द्रागेव पुष्णाति| तथा, अस्य-वातरोगिणो, बलादीनभिवर्धयेत्|

Adhikarana vAte punaH punaH snehasvedAH vAte evaM snehamRudukoShThe vAtarogA na tiShThanti (8-9) · Śloka 9

| असकृत्तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश्च प्रतिपादयेत्||८|| तथा स्नेहमृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः| |९|

स०-तं-आतुरं, पुनः स्नेहस्वेदाभ्यां योजयेत्| तथा-एवं कृते स्नेहमृदौ कोष्ठे सति सर्वे वातरोगा नश्यन्ति|

Adhikarana vAte evaM SamABAve mRudusneha virecanam (9-10) · Śloka 10

| यद्येतेन सदोषत्वात्कर्मणा न प्रशाम्यति||९|| मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैर्भेषजैस्तं विशोधयेत्| |१०|

स०-अनेन कर्मणा चेन्न प्रशाम्यति वातामयस्तदा तं-वातामयिनं, मृदुभिर्द्रव्यैः-कर्णिकारादिभिः, स्नेहान्वितैर्विशोधयेत्|

Adhikarana vAte tilvakaghRutaM sAtalA ghRutameraNDatailaM vA (10-11) · Śloka 11

| घृतं तिल्वकसिद्धं वा सातलासिद्धमेव वा||१०|| पयसैरण्डतैलं वा पिबेद्दोषहरं शिवम्| |११|

स०-तिल्वकेन पक्वं सातलया वा पक्वं क्षीरेण वा सहैरण्डतैलं पिबेत्| तच्च पीतं दोषहरं शिवं च स्यात्| ननु, किमित्यनुलोमनं क्रियते ? इत्याह-

Adhikarana vAte anulomane hetuH (11-12) · Śloka 12

| स्निग्धाम्ललवणोष्णाद्यैराहारैर्हि मलश्चितः||११|| स्रोतो बद्ध्वाऽनिलं रुन्ध्यात्तस्मात्तमनुलोमयेत्| |१२|

स०-यस्मात् स्निग्धादिभिराहारैर्मलश्चितः स्रोतांसि रुद्ध्वा वायुं रुन्ध्यात्, तस्मान्मारुतमनुलोमयेत्|

Adhikarana vAte avirecyasya nirUhAH vAte pradIpte~agnau punaH snehasvedau (12-13) · Śloka 13

| दुर्बलो योऽविरेच्यः स्यात्तं निरूहैरुपाचरेत्||१२|| दीपनैः पाचनीयैर्वा भोज्यैर्वा तद्युतैर्नरम्| संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेहस्वेदौ पुनर्हितौ||१३||

स०-यो नरो दुर्बलो विरेचनानर्हो भवेत् तं-नरं, निरूहैरुपाचरेत्| किम्भूतैः ? दीपनै पाचनीयैश्च| अथवा, तद्युतैः-दीपनीयपाचनीययुतैः, भोज्यैरुपाचरेत्| अनन्तरं सम्यक्शुद्धस्य वह्नौ चोत्थिते सति पुनरपि स्नेहस्वेदौ हितौ|

Adhikarana vAte AmAshayage ShaDdharaNAdiH (14-15) · Śloka 15

आमाशयगते वायौ वमितप्रतिभोजिते| सुख़ाम्बुना षड्धरणं वचादिं वा प्रयोजयेत्||१४|| सन्धुक्षितेऽग्नौ परतो विधिः केवलवातिकः| |१५|

स०-आमाशयगते वाते सति तथा वमितश्चासौ प्रतिभोजितश्च तस्मिन् वमितप्रतिभोजिते नर उष्णजलेन षड्धरणं वचादिगणं (हृ. सू. अ. १५|३५) वा प्रयोजयेत्| षड्धरणयोगः सङ्ग्रहादेवावगन्तव्यः| तत्रैवं पठ्यते (चि. अ. २१)- "दार्वीकलिङ्गकटुकातिविषाग्निपाठा मूत्रेण सूक्ष्मरजसो धरणप्रमाणाः| पीता जयन्ति गुदजोदरकुष्ठमेहकोष्ठानिलाढ्यपवनग्रहणीप्रदोषान्||" इति| धरणं-पलस्य दशमो भागः| अग्नौ सन्दीपिते सति, अनन्तरं केवलवातिको विधिः, 'कार्यः' इति शेषः|

Adhikarana vAte nABipradeshasthe matsyAH (15) · Śloka 15

| मत्स्यान्नाभिप्रदेशस्थे सिद्धान्बिल्वशलाटुभिः||१५||

स०-नाभिप्रदेशस्थे वाते मत्स्यान् बिल्वशलाटुभिः सिद्धा योजयेत्|

Adhikarana vAte adhonABisthe bastikarmAvapIDakaSca (16) · Śloka 16

बस्तिकर्म त्वधोनाभेः शस्यते चावपीडकः| |१६|

स०-अधोनाभेः स्थिते वातेऽवपीडकः शस्यते| चशब्दान्मत्स्याश्च|

Adhikarana vAte koShThage kShAracUrNAdyAH (16) · Śloka 16

| कोष्ठगे क्षारचूर्णाद्या हिताः पाचनदीपनाः||१६||

स०-कोष्ठगे वायौ क्षाराद्याः पाचना दीपनाश्च हिताः|

Adhikarana vAte hRutsthe sthirAsiddhaM kShIram (17) · Śloka 17

हृत्स्थे पयः स्थिरासिद्धम्| |१७|

स०-हृदयस्थिते समीरणे क्षीरं शालिपर्ण्या शृतं हितम्|

Adhikarana vAte shirogate shirobastyAdi (17) · Śloka 17

शिरोबस्तिः शिरोगते| स्नैहिकं नावनं धूमः श्रोत्रादीनां च तर्पणम्||१७||

स०-शिरोगते शिरोबस्तिः शस्यते| स्नैहिकं नस्यं तथा धूमः कर्णादितर्पणं च हितम्|

Adhikarana vAte tvagAshrite svedAdIni (18) · Śloka 18

स्वेदाभ्यङ्गनिवातानि हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते| |१८|

स-त्वक्स्थे मरुति स्वेदादीनि हितानि| हृदयप्रियं चान्नं हितम्|

Adhikarana vAte raktasthe shItA lepAdayaH (18) · Śloka 18

| शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्||१८||

स०-रक्तस्थे वाते शीताः प्रदेहा रक्तमोक्षणं च हितम्|

Adhikarana vAte mAMsamedasthe virekAdayaH (19) · Śloka 19

विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च| |१९|

स०-मांसमेदःस्थिते वायौ विरेकस्तथा निरूहाः शमनानि च हितानि|

Adhikarana vAte asthimajjage snehAH (19) · Śloka 19

| बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत्||१९||

स०-अस्थिमज्जस्थं मारुतं बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैर्जयेत्|

Adhikarana vAte shukrasthe praharShAdayaH (20) · Śloka 20

प्रहर्षोऽन्नं च शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्| |२०|

स०-शुक्रस्थे समीरणे प्रहर्षणं तथा बलशुक्रकारि चान्नं हितम्|

Adhikarana vAte vibaddhamArge shukre virecanAdi (20-21) · Śloka 21

| विबद्धमार्गं दृष्ट्वा तु शुक्रं दद्याद्विरेचनम्||२०|| विरिक्तं प्रतिभुक्तं च पूर्वोक्तां कारयेत्क्रियां| |२१|

स०-शुक्रं च रुद्धमार्गं दृष्ट्वा विरेकं दद्यात्| विरिक्तं प्रतिभुक्तं च नरं पूर्वोदितां क्रियां कारयेत्| "हृक्रोरन्यतरस्याम्|" इति प्रतिभुक्तस्यापि कर्मत्वम्|

Adhikarana vAte garBe bAle ca shuShke sitAdipayaH (21-22) · Śloka 22

| गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां च विशुष्यताम्||२१|| सिताकाश्मर्यमधुकैः सिद्धमुत्थापने पयः| |२२|

स०-वातेन गर्भे शुष्के सति बालानां च विशुष्यतां शर्करादिभिः सिद्धं क्षीरमुत्थापने हितम्|

Adhikarana vAte snAvAdiprApte snehAdi (22) · Śloka 22

| स्नावसन्धिशिराप्राप्ते स्नेहदाहोपनाहनम्||२२||

स०-स्नावादिप्राप्ते स्नेहदाहोपनाहनं हितम्|

Adhikarana vAtesa~gkucite~a~gge mAShAditailam (23) · Śloka 23

तैलं सङ्कुचितेऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम्| |२३|

स०-सङ्कुचितेऽङ्गे सति माषसैन्धवसाधितं तैलमभ्यङ्गः|

Adhikarana vAte supte~a~gge raktamokSho AgAradhUmAdilepaSca (23-24) · Śloka 24

| आगारधूमलवणतैलैर्लेपः स्रुतेऽसृजि||२३|| सुप्तेऽङ्गे वेष्टयुक्ते तु कर्तव्यमुपनाहनम्| |२४|

स०-रक्ते स्रुते सत्यागारधूमादिभिर्लेपः| सुप्ते गात्रे तथा वेष्टनयुक्ते चोपनाहः कार्यः| आक्षेपकादीनां मध्यात् महात्ययत्वादपतानकस्य तावच्चिकित्सामाह-

Adhikarana vAte veShTayukte~gge upanAhanam vAte apatAnake shIghramupacAraH (24-25) · Śloka 25

| अथापतानकेनार्तमस्रस्ताक्षमवेपनम्||२४|| अस्तब्धमेढ्रमस्वेदं बहिरायामवर्जितम्| अखट्वाघातिनं चैनं त्वरितं समुपाचरेत्||२५||

स०-अथ-अनन्तरं, वातव्याधयः संज्ञानिर्दिष्टाः प्रस्तूयन्ते| एनं-अपतानकार्तं नरं, अस्रस्ताक्षादियुक्तं यावदखट्वाघातिनं च त्वरितं कृत्वोपक्रमेत्|

Adhikarana vAte pUrvaM nasyaM tato~acCapAnaM ghRutam (26-27) · Śloka 27

तत्र प्रागेव सुस्निग्धस्विन्नाङ्गे तीक्ष्णनावनम्| स्रोतोविशुद्धये युञ्ज्यादच्छपानं ततो घृतम्||२६|| विदार्यादिगणक्वाथदधिक्षीररसैः शृतम्| नातिमात्रं तथा वायुर्व्याप्नोति सहसैव वा||२७||

स०-तस्मिन्नपतानकार्ते नरे, पूर्वमेव च सुष्ठु स्निग्धाङ्गे स्विन्नाङ्गे च तीक्ष्णं नस्यं-त्रिकटुकादिना, स्रोतोविशुद्धये योज्यम्| ततः-अनन्तरं, अच्छपानं घृतं युञ्जीत| कतरत् ? इत्याह-विदार्यादिगणक्वाथादिशृतम्| घृताद्विदार्यादिगणक्वाथश्चतुर्गुणो दधिक्षीररसाः सर्पिःसमा ग्राह्याः| तथा-एवंकृते सति, मारुतोऽतिमात्रं न व्याप्नोति| सहसा-झटित्येव च, नाश्रुते|

Adhikarana vAte sekABya~ggAdau mahAsnehaH (28-30) · Śloka 30

कुलत्थयवकोलानि भद्रदार्वादिकं गणम्| निःक्वाथ्यानूपमांसं च तेनाम्लैः पयसाऽपि च||२८|| स्वादुस्कन्धप्रतीवापं महास्नेहं विपाचयेत्| सेकाभ्यङ्गावगाहान्नपाननस्यानुवासनैः||२९|| स हन्ति वातं, ते ते च स्नेहस्वेदाः सुयोजिताः| |३०|

स०-कुलत्थादीनानूपमांसं च निःक्वाथ्य तेन क्वाथेनाम्लैः-धान्याम्लादिभिः, स्वादुस्कन्धकृतकल्कं महास्नेहं विपाचयेत्| सः-महास्नेहो, वातं हन्ति| ते ते च-पूर्वोक्ताः स्नेहाः स्वेदाः, सम्यग्योजिताः वातं घ्नन्ति|

Adhikarana vAte vegAntare punaH punaH mUrdhavirekaH (30-31) · Śloka 31

| वेगान्तरेषु मूर्धानमसकृच्चास्य रेचयेत्||३०|| अवपीडैः प्रधमनैस्तीक्ष्णैः श्लेष्मनिबर्हणैः| श्वसनासु विमुक्तासु तथा संज्ञां स विन्दति|३१|

स०-वेगान्तरेषु-वेगान्तरालेषु, मूर्धानमसकृत्-बहून् वारान्, रेचयेत्| कैः ? इत्याह-अवपीडैः-"कल्काद्यैरवपीडस्तु स तीक्ष्णैर्मूर्धरेचनः|" (हृ. सू. अ. २०|७) इत्युक्तैः| तथा प्रधमनैः-"ध्मानं विरेचनेश्चूर्णैर्युञ्ज्यात्" (हृ. सू. अ. २०|८) इत्युक्तैः| एतैश्च तीक्ष्णैः-तीक्ष्णद्रव्यकृतैः, अत एव श्लेष्मनाशनैः| [ तथा- ] एवंकृते सति, श्वसनासु श्लेष्मविमुक्तासु संज्ञां-चेतनां, सः-रोगी, लभते| प्राणनाड्यो हृदाश्रिताः श्वसना इत्युच्यन्ते|

Adhikarana vAte vAtAdhike sauvarcalAdi ghRutam (31) · Śloka 31

सौवर्चलाभयाव्योषसिद्धं सर्पिश्चलेऽधिके||३१|| ||३१||

स०-वायावधिके सौवर्चलादिभिः कल्कीकृतैः सिद्धं सर्पिर्हितम्|

Adhikarana vAte vAtAdhike tilvakaghRutam (32-33) · Śloka 33

पलाष्टकं तिल्वकतो वरायाः प्रस्थं पलांशं गुरुपञ्चमूलम्| सैरण्डसिंहीत्रिवृतं घटेऽपां पक्त्वा पचेत्पादशृतेन तेन||३२|| दध्नः पात्रे यावशूकात्त्रिबिल्वैः सर्पिःप्रस्थं हन्ति तत्सेव्यमानम्| दुष्टान् वातानेकसर्वाङ्गसंस्थान् योनिव्यापद्गुल्मवर्ध्मोदरं च||३३||

स०-तिल्वकतो-लोध्रात् पलाष्टकं, त्रिफलायाः प्रस्थं, महत्पञ्चमूलं पृथक् पलभागम्| किम्भुतं पञ्चमूलम् ? एरण्डव्याघ्रीत्रिवृताभिर्युक्तम्| एतेऽपि पलांशा इत्यर्थः| जलद्रोणे पचेत्| तेन च पादावशेषेण तथा दध्न आढके यवक्षारपलैस्त्रिभिघृतप्रस्थं पचेत्| एतच्च घृतं सेव्यमानं दुष्टवातादीन् हन्ति| उपजातिशालिन्यौ वृत्ते|

Adhikarana vAte vAtAdhike ramyakaghRutam vAte vAtAdhike ashokaghRutam (34) · Śloka 34

| विधिस्तिल्वकवज्ज्ञेयो रम्यकशोकयोरपि||३४||

स०-तिल्वकस्येव तिल्वकवत् महानिम्बस्याशोकस्य च विधर्ज्ञेयः|

Adhikarana vAte saMsRuShTadoShe tumbarvAdi cUrNam (35) · Śloka 35

चिकित्सितमिदं कुर्याच्छुद्धवातापतानके| संसृष्टदोषे संसृष्टं|३५|

स०-एवमुपक्रमं शुद्धवातापतानके कुर्यात्| संसृष्टदोषे संसृष्टं-दोषद्वयोक्तं, चिकित्सितं कुर्यात्|

Adhikarana vAte kaPAnvite tumbarvAdicUrNaM vAte kaPAnvite hi~ggvAdi cUrNam vAte kaPAnvite kaPavAtahRudrogoktaM ca karma (35-37) · Śloka 37

| चूर्णयित्वा कफान्विते||३५|| तुम्बरूण्यभया हिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम्| यवक्वाथाम्बुना पेयं हृत्पार्श्वार्त्यपतन्त्रके||३६|| हिङ्गु सौवर्चलं शुण्ठी दाडिमं साम्लवेतसम्| पिबेद्वा श्लेष्मपवनहृद्रोगोक्तं च शस्यते||३७||

स०-कफयुक्ते तुम्बर्वादिकं चूर्णयित्वा यवक्वाथजलेन पेयं हृत्पीडादिषु(के)| अथवा, हिङ्ग्वादिकं यवक्वाथाम्बुना पेयम्| श्लेष्मवातहृद्रोगे च यत्कथितं तच्च शस्यते|

Adhikarana vAte AyAmayorarditavat tailadroNyAM shayanaM ca (38) · Śloka 38

आयामयोरर्दितवद्बाह्याभ्यन्तरयोः क्रिया| तैलद्रोण्यां च शयनमान्तरोऽत्र सुदुस्तरः||३८||

स०-आयामयोर्बाह्याभ्यन्तरयोरर्दितवत्क्रिया स्यात्| तैलद्रोण्यां शयनं च| अत्र-अनयोर्मध्यात्, आन्तर आयामः सुदुस्तरः-अतिकष्टसाध्यः|

Adhikarana vAte dhanuShkamBasya sAdhyAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

विवर्णदन्तवदनः स्रस्ताङ्गो नष्टचेतनः| प्रस्विद्यंश्च धनुषम्भी दशरात्रं न जीवति||३९||

स०-विवर्णदन्तास्यः स्रस्ताङ्गादिः प्रस्वेदवांश्च धनुष्कम्भी दशरात्रं न जीवति|

Adhikarana hanusraMse snehasvedAdi (40-42) · Śloka 42

वेगेष्वतोऽन्यथा जीवेन्मन्देषु विनतो जडः| ख़ञ्जः कुणिः पक्षहतः पङ्गुलो विकलोऽथवा||४०|| हनुस्रंसे हनू स्निग्धस्विन्नौ स्वस्थानमानयेत्| उन्नामयेच्च कुशलश्चिबुकं विवृते मुख़े||४१|| नामयेत्संवृते शेषमेकायामवदाचरेत्| |४२|

स०-अतोऽन्यथा-विवर्णदन्तादिविपर्ययेण, तथा मन्देषु वेगेषु सत्सु जीवेत्| जीवंश्च विनतादिगुणः स्यात्| स०-हनुस्रंसे तु हनू स्निग्धस्विन्नौ सन्तौ स्वस्थानं प्रापयेत्| कुशलो भिषक् विवृते मुख़े सति चिबुकमूर्ध्वं नामयेत्| संवृते तु मुख़े चिबुकं नामयेत्| शेषं चिकित्सितमेकयामवदाचरेत्-अर्दितवदाचरेत्|

Adhikarana jihvAstamBe vAtacikitsA (42) · Śloka 42

| जिह्वास्तम्भे यथावस्थं कार्यं वातचिकित्सितम्||४२||

स०-जिह्वायाः स्तम्भे सति यथावस्थं वातस्योपक्रमः कार्यः स्नेहस्वेदान्वितः|

Adhikarana ardrite nasyaM mUrddhatailAdi ca ardrite sashoPe vamanam ardrite dAharAgayukte sirAvyadhaH (43) · Śloka 43

अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं श्रोत्राक्षितर्पणम्| सशोफे वमनं, दाहरागयुक्ते सिराव्यधः||४३||

स०-अर्दिते नावनादि चिकित्सितम्| शोफान्विते सति वमनं कार्यम्| दाहादियुक्ते सति सिराव्यधः|

Adhikarana pakShAghAte snehanaM snehavirekaSca (44) · Śloka 44

स्नेहनं स्नेहसंयुक्तं पक्षाघाते विरेचनम्| |४४|

स०-पक्षाघाते स्नेहनं तथा विरेकः कार्यः स्नेहान्वितः|

Adhikarana avabAhau nasyaM snehaSca (44) · Śloka 44

| अवबाहौ हितं नस्यं स्नेहश्चोत्तरभक्तिकः||४४||

स०-अवबाहौ नस्यादि हितम्| आमे तूपवास एव हित इत्युवाच सङ्ग्रहे (?)|

Adhikarana UrUstamBe snehasaMshodhana niShedhaH UrUstamBe rUkShopacAro yavAdyannaM jA~ggalamAsaM madhvamBoriShTapAnAdi UrUstamBe vatsakAdigaNAdikvAthAH (45-48) · Śloka 48

ऊरुस्तम्भे तु न स्नेहो न च संशोधनं हितम्| श्लेष्माममेदोबाहुल्याद्युक्त्या तत्क्षपणान्यतः||४५|| कुर्याद्रूक्षोपचारश्च यवश्यामाककोद्रवाः| शाकैरलवणैः शस्ताः किञ्चित्तैलैर्जलैः शृतैः||४६|| जाङ्गलैरघृतैर्मांसैर्मध्वम्भोरिष्टपायिनः| वत्सकादिर्हरिद्रादिर्वचादिर्वा ससैन्धवः||४७|| आढ्यवाते सुखाम्भोभिः पेयः षड्धरणोऽथवा| |४८|

स०-ऊरुस्तम्भे तु स्नेहादि न हितं श्लेष्माममेदोबाहुल्यात्| [अतः-] अस्माच्च हेतोः, तयोः-आमश्लेष्मणोः, क्षपणानि-क्षयकरणानि, युञ्ज्यात्| रूक्षोपचारार्थं मध्वम्भोरिष्टपायिनो यवादयः शाकैरीषल्लवणैस्तथा जलैः शृतैः| तथा मांसैः सह| किम्भूतैः ? जाङ्गलैस्तथा घृतरहितैर्हिताः|

Adhikarana UrUstamBe triPalAdikalkaScavyAdikalkaSca (48-49) · Śloka 49

| लिह्यात्क्षौद्रेण वा श्रेष्ठाचव्यतिक्ताकणाघनात्||४८|| कल्कं समधु वा चव्यपथ्याग्निसुरदारुजम्| मूत्रैर्वा शीलयेत्पथ्यां गुग्गुलुं गिरिसम्भवम्||४९||

स०-अथवा क्षौद्रेण त्रिफलादिकं कल्कं लिह्यात्| चव्यादिकं वा कल्कं माक्षिकान्वितं लिह्यात्| अथवा, गोमूत्रेण हरीतकीमभ्यसेत्| तथा, गुग्गुलुं शिलाजतु वा शीलयेत्|

Adhikarana UrUstamBe mUtraharItakirgugguluH (50) · Śloka 50

व्योषाग्निमुस्तत्रिफलाविडङ्गैर्गुग्गुलुं समम्| ख़ादन् सर्वान् जयेद्व्याधीन् मेदः श्लेष्मामवातजान्||५०||

स०-व्योषादिभिर्नवभिर्द्रव्यैर्गुग्गुलं तुल्यं भक्षयन् सर्वान् मेदःश्लेष्मामवातजान् व्याधीन् हन्ति|

Adhikarana UrUstamBe kShAramUtrayuktAH svedAdayaH UrUstamBe kara~jjaPalAdilepAH UrUstamBe sthalolla~gghanAdivyAyAmAH (51-54) · Śloka 54

शाम्यत्येवं कफाक्रान्तः समेदस्कः प्रभञ्जनः| क्षारमूत्रान्वितान् स्वेदान् सेकानुद्वर्तनानि च||५१|| कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः| मूलैर्वाऽप्यर्कतर्कारीनिम्बजैः ससुराह्वयैः||५२|| सक्षौद्रसर्षपापक्वलोष्टवल्मीकमृत्तिकैः| कफक्षयार्थं व्यायामे सह्ये चैनं प्रवर्तयेत्||५३|| स्थलान्युल्लङ्घयेन्नारीः शक्तितः परिशीलयेत्| स्थिरतोयं सरः क्षेमं प्रतिस्रोतो नदीं तरेत्||५४||

स०-एवं-प्रागुक्ते क्रियाक्रमे कृते सति, कफावृतो मरुत् समेदस्कः शाम्यति| तथा क्षारमूत्रयुतान् स्वेदादीन् कुर्यात्| तथा, करञ्जफलसर्षपैः प्रभूतमूत्रालोडितैर्लिम्पेत्| अथवा, मूलैरर्कादिजैः क्षौद्रादियुतैर्लिम्पेत्| एनं-ऊरुस्तम्भिनं, सोढुं शक्ये व्यायामे च कफक्षयाय प्रवर्तयेत्| शक्य इति "शकिसहोश्च" इति यत्| व्यायामं शनैः कारयेदित्यर्थः| तमेव व्यायाममाह-स्थलान्युल्लङ्घयेत्| नारीर्यथाशक्ति शीलयेत्| स्थिरतोयं सरस्तरेत्| क्षेमं-ग्रहादिरहितम्| तथा नदीं तरेत्| कथम् ? प्रतिस्रोतः-स्रोतोभिमुखम्|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaH kShaye snehAdayaH (55) · Śloka 55

श्लेष्ममेदःक्षये चात्र स्नेहादीनवचारयेत्| स्थानदूष्यादि चालोच्य कार्या शेषेष्वपि क्रिया||५५||

स०-श्लेष्ममेदःक्षये सत्यस्मिन् स्नेहादीनवचारयेत्| स०-शेषेषु च वातरोगेषु स्थानदूष्यादीन्निरूप्य चिकित्सितं कार्यम्|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkshaye pAne sahacarAdi tailam (56) · Śloka 56

सहचरं सुरदारुं सनागरं क्वथितमम्भसि तैलविमिश्रितम्| पवनपीडितदेहगतिः पिबन् द्रुतविलम्बितगो भवतीच्छया||५६||

स०-सहचरादि क्वथितं तैलयुतं पिबन् मारुतार्दितशरीर इच्छया द्रुतगमनो विलम्बितगमनो वा भवति| तन्त्रकृता सुमतिनैतद्वातस्य वृत्तस्य नामापि श्लिष्टं कृत्वा विबद्धम्| द्रुतविलम्बिताख़्यं ह्येतद्वृत्तम्| तस्य च लक्षणम् (वृ. र. अ. ३|४९)- "द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ|" इति|

Adhikarana UrUstamBe rAsnAdi ghRutam (57) · Śloka 57

रास्नामहौषधद्वीपिप्पलीशठिपौष्करम्| पिष्ट्वा विपाचयेत्सर्पिर्वातरोगहरं परम्||५७||

स०-रास्नादीन् पिष्ट्वा सर्पिः सामान्यपरिभाषया विपाचयेत्| तच्च सुष्ठु वातरोगहृत्|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkShaye nimbAdighRutam (58-61) · Śloka 61

निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकानां भागान् पृथक् दश पलान् विपचेद्धटेऽपाम्| अष्टांशशेषितरसेन पुनश्च तेन प्रस्थं घृतस्य विपचेत्पिचुभागकल्कैः||५८|| पाठाविडङ्गसुरदारुगजोपकुल्या- द्विक्षारनागरनिशामिशिचव्यकुष्ठैः| तेजोवतीमरिचवत्सकदीप्यकाग्नि- रोहिण्यरुष्करवचाकणमूलयुक्तैः||५९|| मञ्जिष्ठयाऽतिविषया विषया यवान्या संशुद्धगुग्गुलुपलैरपि पञ्चसङ्ख्यैः| तत्सेवितं विधमति प्रबलं समीरं सन्ध्यस्थिमज्जगतमप्यथ कुष्ठमीदृक्||६०|| नाडीव्रणार्बुदभगन्दरगण्डमाला- जत्रूर्ध्वसर्वगदगुल्मगुदोत्थमेहान्| यक्ष्मारुचिश्वसनपीनसकासशोफ- हृत्पाण्डुरोगमदविद्रधिवातरक्तम्||६१||

स०-निम्बादीनां पृथक् पृथक् दशपलानम्बुद्रोणे पचेत्| तेनाष्टांशशेषेण क्वाथेन पाठादिभिर्यवान्यन्तैः कल्कीकृतैः कर्षांशैः श्रेष्ठगुग्गुलुपलैश्च पञ्चभिः सर्पिषः पुनः प्रस्थं विपचेत्| तत्-सर्पिः, शीलितं वायुमतिबलं सन्ध्यादिगतमपि पराकरोति| कुष्ठमपीदृशं(क्)-सन्ध्यादिगतं, हन्ति| तथा, नाडीव्रणादीन् शमयति| वसन्ततिलकाश्चतस्रः|

Adhikarana shirogate vAte ghRutamaNDa nasyam (62) · Śloka 62

बलाबिल्वशृते क्षीरे ग़ृतमण्डं विपाचयेत्| तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं वाते शिरोगते||६२||

स०-बलाबिल्वाभ्यां क्वथिते क्षीरे ग़ृतमण्डं विपाचयेत्| तस्य-ग़ृतमण्डस्य पक्वस्य, कर्षद्वयं पलं वा नस्यं शिरोगते वाते प्रयोक्तव्यम्|

Adhikarana kevale vAte nakrAdivasAnasyam (63) · Śloka 63

तद्वत्सिद्धा वसा नक्रमत्स्यकूर्मचुलूकजा| विशेषेण प्रयोक्तव्या केवले मातरिश्वनि||६३||

स०-तद्वत्-घृतमण्डवत्, नक्रादिजा वसा केवले वाते विशेषेण प्रयोज्या|

Adhikarana kaPayukte nasyam jIrNapiNyAkAditailam (64) · Śloka 64

जीर्णं पिण्याकं पञ्चमूलं पृथक् च क्वाथं क्वाथाभ्यामेकस्तैलमाभ्याम्| क्षीरादष्टांशं पाचयेत्तेन पाना- द्वाता नश्येयुः श्लेष्मयुक्ता विशेषात्||६४||

स०-पुराणं पिण्याकं पञ्चमूलं च पृथक् क्वाथ्यम्| क्वाथाभ्यामेताभ्यां तैलमेकतः-एकस्मिन् तैलं मिश्रितं, क्षीरादष्टांशं पाचयेत्| तेन तैलेन वाता नश्यन्ति, विशेषेण कफयुक्ताः| वैश्वदेवी|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau prasAriNItailam (65-66) · Śloka 66

प्रसारिणीतुलाक्वाथे तैलप्रस्थं पयःसमम्| द्विमेदामिशिमञ्जिष्ठाकुष्ठरास्नाकुचन्दनैः||६५|| जीवकर्षभकाकोलीयुगुलामरदारुभिः| कल्कितैर्विपचेत्सर्वमारुतामयनाशनम्||६६||

स०-प्रसारिणीतुलाक्वाथे तैलप्रस्थं क्षीरसमं द्विमेदादिभिः कल्कितैः सामान्यपरिभाषयोक्तकल्कप्रमाणैर्विपचेत्| तच्चाशेषवातरोगघ्नम्|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau sahAcarAditailam (67-69) · Śloka 69

समूलशाख़स्य सहाचरस्य तुलां समेतां दशमूलतश्च| पलानि पञ्चाशदभीरुतश्च पादावशेषं विपचेद्वहेऽपाम्||६७|| तत्र सेव्यनख़कुष्ठहिमैला- स्पृक्प्रियङ्गुनलिकाम्बुशिलाजैः| लोहितानलदलोहसुराह्वैः कोपनामिशितुरुष्कनतैश्च||६८|| तुल्यक्षीरं पालिकैस्तैलपात्रं सिद्धं कृच्छ्रान् शीलितं हन्ति वातान्| कम्पाक्षेपस्तम्भशोषादियुक्तान् गुल्मोन्मादौ पीनसं योनिरोगान्||६९||

स०-सहाचरस्य मूलशाख़ान्वितस्य तुलां समेतां दशमूलाच्च तुलां शतावर्याः पलानि पञ्चाशत् जलस्य चतुर्द्रोणे पादावशेषं विपचेत्| तस्मिन् पादावशेषे सेव्यादिभिः पालिकैस्तैलाढकं तुल्यक्षीरं सिद्धं शीलितं कृच्छ्रान् मारुतान् कम्पादियुतान् गुल्मादींश्च हन्ति| स्वागताशालिन्यौ वृत्ते|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau BeDasammataM sahAcarAdi tailam (70-73) · Śloka 73

सहाचरतुलायास्तु रसे तैलाढकं पचेत्| मूलकल्काद्दशपलं पयो दत्त्वा चतुर्गुणम्||७०|| अथवा नतषड्ग्रन्थास्थिराकुष्ठसुराह्वयात्| सैलानलदशैलेयशताह्वारक्तचन्दनात्||७१|| सिद्धेऽस्मिन् शर्कराचूर्णादष्टादशपलं क्षिपेत्| भेडस्य सम्मतं तैलं तत्कृच्छ्राननिलामयान्||७२|| वातकुण्डलिकोन्मादगुल्मवर्ध्मादिकान् जयेत्| |७३|

स०-सहाचरतुलायाः क्वाथे तैलाढकं पचेत्| मूलकल्काद्दशपलानि क्षीरं तैलचतुर्गुणं दद्यादित्येवं पाकः| अथवा सहाचरतुलायाः क्वाथे नतादिभिः सिद्धेऽस्मिन् तैले शर्करारजसोऽष्टादशपलानि क्षिपेत्| एतच्च भेडाख़्यस्य महर्षेः सम्मतं दारुणान् वातरोगान् वातकुण्डलिकादींश्च जयेत्|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau balAtailam (73-81) · Śloka 81

| बलाशतं छिन्नरुहापादं रास्नाष्टभागिकम्||७३|| जलाढकशते पक्त्वा शतभागस्थिते रसे| दधिमस्त्विक्षुनिर्यासशुक्तैस्तैलाढकं समैः||७४|| पचेत्साजयोर्धांशं कल्कैरेभिः पलोन्मितैः| शठीसरलदार्वेलामञिष्ठागुरुचन्दनैः||७५|| पद्मकातिबलामुस्ताशूर्पपर्णीहरेणुभिः| यष्ट्याह्वसुरसव्याघ्रनख़र्षभकजीवकैः||७६|| पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोशकैः| स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयजातीकटुफलाम्बुभिः||७७|| त्वक्कुन्दरुककर्पूरतरुष्कश्रीनिवासकैः| लवङ्गनख़कङ्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः||७८|| स्थौणेयतगरध्यामवचामदनकप्लवैः| सनागकेसरैः सिद्धे दद्याच्चात्रावतारिते||७९|| पत्रकल्कं ततः पूतं विधिना तत्प्रयोजितम्| कासं श्वासं ज्वरं छर्दिं मूर्च्छां गुल्मक्षतक्षयान्||८०|| प्लीहशोषावपस्मारमलक्ष्मीं च प्रणाशयेत्| बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिविनाशनम्||८१||

स०-बलायाः शतं, गुडूच्याः पञ्चविंशतिपलानि, रास्नायाः सार्धानि द्वादशपलानि, एतच्च जलाढकशते पक्त्वाऽऽढकमात्रस्थिते क्वाथे दध्यादिभिस्तुल्यैस्तैलाढकमजाक्षीरस्यार्धाढकं शठ्यादिभिः पलोन्मितैः पचेत्| कटुफलं-लघुकङ्कोलकम्| प्लवः-कुटन्नटः| अवतारिते चास्मिन् पत्रकल्कं दद्यात्| अनन्तरमेतत्तैलं विधिना प्रयोजितं कासादीन् हन्ति| एतद्बलातैलं श्रेष्ठं गर्भव्यापदुक्ताद्बलातैलात्| तथा वातरोगघ्नम्|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau etesnehAH pAnanasyAdidUpayojyAH (82) · Śloka 82

पाने नस्येऽन्वासनेऽभ्यञ्जने च स्नेहाः काले सम्यगेते प्रयुक्ताः| दुष्टान् वातानाशु शान्तिं नयेयु- र्वन्ध्या नारीः पुत्रभाजश्च कुर्युः||८२||

स०-एते-पूर्वोक्ताः स्नेहाः, पानादिषु काले-अवसरे, प्रयुक्ता दुष्टान् वातान् द्रागेव शमयेयुः| वन्ध्याश्च नारीः पुत्रभाजो विदध्युः| शालिनीवृत्तम्|

Adhikarana pakvAshayasthe kaPe pitte ca bastiH (21) · Śloka 21

स्नेहस्वेदैर्द्रुतः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः| पित्तं वा दर्शयेद्रूपं बस्तिभिस्तं विनिर्जयेत्||८३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नाम एकविंशोऽध्यायः||२१||

स०-स्नेहस्वेदैश्च यदा कफो द्रुतो-द्रवत्वं प्राप्तः, पक्वाशयस्थो रूपं दर्शयेत्, अथवा पित्तं रूपं दर्शयेत्, तं-कफं पित्तं वा, बस्तिभिर्विनिर्जयेत्| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख़्यायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नाम एकविंशोऽध्यायः समाप्तः|| २१||