22. vātaśōṇitacikitsitadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરં વાતરક્તચિકિત્સિતમારભ્યતે| યતો વાતશોણિતાખ્યો વ્યાધિઃ પ્રાયો વાતવ્યાધિરેવ| શોણિતયુક્તેન વાયુના કૃતત્વાદ્બહુવક્તવ્યાચ્ચ પૃથગસ્યોપદેશઃ, ઇત્યત આહ-

Adhikarana vAtashoNitacikitsitAdhyAyaH vAtarakte alpAlpaM raktaharaNam (2-1) · Śloka 1

અથાતો વાતશોણિતચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) વાતશોણિતિનો રક્તં સ્નિગ્ધસ્ય બહુશો હરેત્| અલ્પાલ્પં પાલયન્ વાયું યથાદોષં યથાબલમ્||૧||

સ૦-વાતશોણિતિનો નરસ્ય સ્નિગ્ધસ્ય સતો બહૂન્ વારાન્ લોહિતમલ્પાલ્પં હરેદ્વાતકોપભયાત્| અત એવાહ,-પાલયન્ વાયુમ્, તથા યથાદોષં-દોષાનતિક્રમેણ, તથા બલાનતિક્રમેણ| યથાદોષમિત્યુપલક્ષણાર્થમ્, દૂષ્યાદ્યનતિક્રમેણાપિ રક્તં હરેત્|

Adhikarana vAtarakte rUgrAgAdiyute jalaukoBiH vAtarakte cimacimAdiyute shRu~ggatumbaiH vAtarakte deshAntaragate pracCAnasirABiH (2-3) · Śloka 3

રુગ્રાગતોદદાહેષુ જલૌકોભિર્વિનિર્હરેત્| શૃઙ્ગતુમ્બૈશ્ચિમિચિમાકણ્ડૂરુગ્દૂયનાન્વિતમ્||૨|| પ્રચ્છાનેન સિરાભિર્વા દેશાદ્દેશાન્તરં વ્રજત્| |૩|

સ૦-રુગ્રાગાદિષુ સત્સુ જલૌકોભી રુધિરં હરેત્| ચિમિચિમાદ્યન્વિતં રક્તં શૃઙ્ગતુમ્બૈર્હરેત્| દેશાદ્દેશાન્તરં ગચ્છદસૃક્ પ્રચ્છાનેન સિરયા વા હરેત્|

Adhikarana vAtarakte a~ggaglAnyAdau raktastrAvaniShedhaH vAtarakte raktakShayAt gamBIrashothAdayaH (3-4) · Śloka 4

| અઙ્ગગ્લાનૌ તુ ન સ્રાવ્યં રૂક્ષે વાતોત્તરે ચ યત્||૩|| ગમ્ભીરં શ્વયથું સ્તમ્ભં કમ્પં સ્નાયુસિરામયાન્| ગ્લાનિમન્યાંશ્ચ વાતોત્થાન્ કુર્યાદ્વાયુરસૃક્ષયાત્||૪||

સ૦-અઙ્ગગ્લાનૌ તુ સત્યાં ન સાધ્યં સ્યાત્| તથા રૂક્ષે વાતોત્તરે ચ યદ્રક્તં તદપિ ન સ્રાવ્યમ્| રૂક્ષે સતિ વાતચિકિત્સિતં સેવેત| નનુ, કસ્માદ્રક્તસ્રાવો ન વિધીયતે ? ઇત્યાહ-વાયુરસૃક્ક્ષયાદ્ગમ્ભીરશોફાદીન્ કુર્યાત્|

Adhikarana vAtarakte virecye snehavirecanam (5) · Śloka 5

વિરેચ્યઃ સ્નેહયિત્વા તુ સ્નેહયુક્તૈર્વિરેચનૈઃ| |૫|

સ૦-વિરેચનયોગ્યઃ પુરુષઃ સ્નેહયિત્વા વિરેચનદ્રવ્યેઃ સ્નેહયુતૈર્વિરેચનીયઃ|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike purANaM ghRutam (5) · Śloka 5

વાતોત્તરે વાતરક્તે પુરાણં પાયયેદ્ઘૃતમ્| ||૫||

વાતોત્તરે વાતરક્તે પુરાણં ઘૃતં પાયયેત્|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike shrAvaNyAdighRutam (6) · Śloka 6

શ્રાવણીક્ષીરકાકોલીક્ષીરિણીજીવકૈઃ સમૈઃ| સિદ્ધં સર્ષભકૈઃ સર્પિઃ સક્ષીરં વાતરક્તનુત્||૬||

સ૦-શ્રાવણ્યાદિભિઃ ઋષભયુક્તૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ સિદ્ધં ઘૃતં દુગ્ધયુક્તં વા વાતશોણિતહૃત્|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike drAkShAdighRutam vAtarakte vAtAdhike guDUcIsiddhaN kShIram vAtarakte vAtAdhike tailapayaH sharkarAmishRuNam (7-8) · Śloka 8

દ્રાક્ષામધૂકવરિભ્યાં સિદ્ધં વા સસિતોપલમ્| ઘૃતં પિબેત્તથા ક્ષીરં ગુડૂચીસ્વરસે શૃતમ્||૭|| તૈલં પયઃ શર્કરાં ચ પાયયેદ્વા સુમૂર્ચ્છિતમ્| |૮|

સ૦-દ્રાક્ષામધૂકયોઃ ક્વાથે સિદ્ધં વા ઘૃતં સશર્કરં પિબેત્| ક્ષીરં ચ ગુડૂચીસ્વરસે ક્વથિતં પિબેત્| તૈલાદિ વા સમ્મિશ્રિતં પાયયેત્|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike balAdikShIram (8-9) · Śloka 9

| બલાશતાવરીરાસ્નાદશમૂલૈઃ સપીલુભિઃ||૮|| શ્યામૈરણ્ડસ્થિરાભિશ્ચ વાતાર્તિઘ્નં શૃતં પયઃ| |૯|

સ૦-બલાદિભિઃ શૃતં પયો વાતરુજાનાશનં સ્યાત્|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike doShanulomanaM kShIram (9) · Śloka 9

| ધારોષ્ણં મૂત્રયુક્તં વા ક્ષીરં દોષાનુલોમનમ્||૯||

સ૦-ધારોષ્ણં ક્ષીરં ગોમૂત્રયુક્તં વા દોષાનુલોમનં સ્યાત્|

Adhikarana vAtarakte pittAdhike shatAvaryAdikvAthaHvAtarakte pittAsvadutiktasiddhaM dhRutaM kShIraM vA (10) · Śloka 10

પૈત્તે પક્ત્વા વરીતિક્તાપટોલત્રિફલામૃતાઃ| પિબેદ્ધૃતં વા ક્ષીરં વા સ્વાદુતિક્તકસાધિતમ્||૧૦||

સ૦-પૈત્તે-પિત્તાધિકે વાતશોણિતે, શતાવર્યાદીન્ પક્ત્વા પિબેત્| સ્વાદુતિક્તદ્રવ્યૈઃ સાધિતં ઘૃતં ક્ષીરં વા પિબેત્|

Adhikarana vAtarakte pittAbahudoShe virekArtha eraNDatailam (11) · Śloka 11

ક્ષીરેણૈરણ્ડતૈલં ચ પ્રયોગેણ પિબેન્નરઃ| બહુદોષો વિરેકાર્થે જીર્ણે ક્ષીરૌદનાશનઃ||૧૧||

સ૦-બહુદોષો નરો વિરેકાર્થમેરણ્ડતૈલં ક્ષીરેણ પિબેત્| જીર્ણે તસ્મિન્ ક્ષીરૌદનાશી સ્યાત્|

Adhikarana vAtarakte pittAdoShe harItakI kaShAyaH,vAtarakte pittAdoShe trivRutAcUrNam (12) · Śloka 12

કષાયમભયાનાં વા પાયયેદ્ધૃતભર્જિતમ્| ક્ષીરાનુપાનં ત્રિવૃતાચૂર્ણે દ્રાક્ષારસેન વા||૧૨||

સ૦-અથવા, હરીતકીનાં ક્વાથં ઘૃતભર્જિતં પાયયેત્| ત્રિવૃતામૂલચૂર્ણં ક્ષીરાનુપાનં દ્રાક્ષારસેન વા પાયયેત્|

Adhikarana vAtarakte pittadoShe kShIrabastayaH vAtarakte pittadoShebastiprashaMsA (13-14) · Śloka 14

નિર્હરેદ્વા મલં તસ્ય સઘૃતૈઃ ક્ષીરબસ્તિભિઃ| ન હિ બસ્તિસમં કિઞ્ચિદ્વાતરક્તચિકિત્સિતમ્||૧૩|| વિશેષાત્પ્યુપાર્શ્વોરુપર્વાસ્થિજઠરાર્તિષુ| |૧૪|

સ૦-અથવા તસ્ય-વાતરક્તવતો, મલં ક્ષીરબસ્તિભિર્ઘૃતાન્વિતૈર્નિર્હરેત્| યસ્માદ્બસ્તિતુલ્યં નાન્યદ્વાતરક્તચિકિત્સિતમસ્તિ| વિશેષેણ પાથ્વાદિપીડાસુ બસ્તિર્હિતઃ|

Adhikarana vAtarakte kaPAdhike mustAdikathaH (14-15) · Śloka 15

| મુસ્તાધાત્રીહરિદ્રાણાં પિબેત્ક્વાથં કફોલ્બણે||૧૪|| સક્ષૌદ્રં ત્રિફલાયા વા ગુડૂચીં વા યથાતથા| |૧૫|

સ૦-મુસ્તાદીનાં ક્વાથં માક્ષિકાન્વિતં કફોત્તરે વાતશોણિતે પિબેત્| ત્રિફલાયાઃ ક્વાથં વા સમાક્ષિકં પિબેત્| સર્વેણ પ્રકારેણ ગુડૂચીં વા પિબેત્|

Adhikarana vAtarakterakte kaPAdhike triPalAkvAthaH,vAtarakte kaPAdhike guDUcIkvAthAdi vAtarakte kaPAdhike raktesneho vamanaM rUkShaNaM ca vAtarakte tridoShaje shUlAnvite triPalAdikalkaH (15-18) · Śloka 18

| યથાર્હસ્નેહપીતં ચ વામિતં મૃદુ રૂક્ષયેત્||૧૫|| ત્રિફલાવ્યોષપત્રૈલાત્વક્ક્ષીરીચિત્રકં વચામ્| વિડઙ્ગમ્ ં પિપ્પલીમૂલં લોમશાં વૃષકં ત્વચમ્||૧૬|| ઋદ્ધિં લાઙ્ગલિકીં ચવ્યં સમભાગાનિ પેષયેત્| કલ્યે લિપ્ત્વાઽઽયસીં પાત્રીં મધ્યાહ્ને ભક્ષયેદિદમ્||૧૭|| વાતાસ્રે સર્વદોષેઽપિ પરં શૂલાન્વિતે હિતમ્| |૧૮|

સ૦-યો યસ્યાર્હઃ સ્નેહસ્તં પીતવન્તં કૃતવમનં ચ મૃદુ કૃત્વા રૂક્ષયેત્| સ૦-ત્રિફલાદીનિ સમાંશાનિ જલેન પેષયેત્| પિષ્ટ્વા ચ પ્રભાતે લૌહીં પાત્રીં લિપ્ત્વા મધ્યાહ્ન ઇદં ભક્ષયેત્| એતચ્ચ વાતરક્તે સર્વદોષેઽપિ પરં શૂલાન્વિતે હિતમ્|

Adhikarana vAtarakte tridoShaje kokilAkShakakvAthaH (18-19) · Śloka 19

| કોકિલાક્ષકનિર્યૂહઃ પીતસ્તચ્છાકભોજિના||૧૮|| કૃપાભ્યાસ ઇવ ક્રોધં વાતરક્તં નિયચ્છતિ| |૧૯|

સ૦-કોકિલાક્ષભોજિના કોકિલાક્ષકક્વાથઃ પીતો વાતરક્તં શમયતિ| કૃપાભ્યાસઃ ક્રોધં યથા|

Adhikarana vAtarakte tridoShaje lelItakIvasA (19-20) · Śloka 20

| પઞ્ચમૂલસ્ય ધાત્ર્યા વા રસૈર્લેલીતકીં વસામ્||૧૯|| ખુડં સુરૂઢમપ્યઙ્ગે બ્રહ્મચારી પિબન્ જયેત્| |૨૦|

સ૦-પઞ્ચમૂલસ્ય રસૈરામલકરસૈર્વા લેલીતકીં વસાં બ્રહ્મચારી પિબન્ શરીરે ખુડં સુસ્થિરીભૂતમપિ જયેત્|

Adhikarana vAtarakte ityAByantaraM karmaM vAtarakte ataH paraM bAhyam (20) · Śloka 20

| ઇત્યાભ્યન્તરમુદ્દિષ્ટં કર્મબાહ્યમતઃ પરમ્||૨૦||

સ૦-ઇતિ-એવં, અભ્યન્તરં કર્મ-ચિકિત્સિતમુક્તમ્| સ૦-અતઃ પરં બાહ્યં કર્મોચ્યતે|

Adhikarana vAtarakte jvaradAhArtau AranAlatailam (21) · Śloka 21

આરનાલાઢકે તૈલં પાદસર્જરસં શૃતમ્| પ્રભૂતે ખજિતં તોયે જ્વરદાહાર્તિનુત્પરમ્||૨૧||

સ૦-કાઞ્જિકસ્યાઢકે તૈલં ચતુર્થભાગસર્જરસં પક્વં પ્રભૂતે જલે મથિતં પરં જ્વરદાહાર્તિનુત્|

Adhikarana vAtarakte rUjAyAM piNDatailam (22) · Śloka 22

સમધૂચ્છિષ્ટમઞ્જિષ્ઠં સસર્જરસસારિવમ્| પિણ્ડતૈલં તદભ્યઙ્ગાદ્વાતરક્તરુજાપહમ્||૨૨||

સ૦-પૂર્વોક્તં તૈલં પક્વં સહ મધૂચ્છિષ્ટમઞ્જિષ્ઠાસર્જરસસારિવાભિરાવાપરૂપાભિર્વર્તતે યત્તદેવભૂતં સત્પિણ્ડતૈલમુચ્યતે| તચ્ચાભ્યઙ્ગાદ્વાતરક્તરુજાહરમ્|

Adhikarana vAtarakte rUjAyAM dashamUlashRutakShIreNa pariShekaH,vAtarakte rUjAyAM koShNasarpiShA (23) · Śloka 23

દશમૂલશૃતં ક્ષીરં સદ્યઃ શૂલનિવારણમ્| પરિષેકોઽનિલપ્રાયે તદ્વત્કોષ્ણેન સર્પિષા||૨૩||

સ૦-દશમૂલેન ક્ષીરં સિદ્ધં શીઘ્રમેવ શૂલહૃત્, પરિષેકેણેત્યર્થાદવગમ્યતે| અત એવાહ-પરિષેકોઽનિલપ્રાયે| તથેવ કોષ્ણેન સર્પિષા-ઘૃતેન, હિતઃ|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte madhurasiddhasnehaiH pariShekaH (24) · Śloka 24

સ્નેહૈર્મધુરસિદ્ધૈર્વા ચતુર્ભિઃ પરિષેચયેત્| સ્તમ્ભાક્ષેપકશૂકાર્તં કોષ્ણૈર્દાહે તુ શીતલૈઃ||૨૪||

સ૦-અથવા સ્તમ્ભાદિભિરાર્તં નરં ચતુર્ભિર્મધુરદ્રવ્યસાધિતૈઃ સ્નેહૈઃ કોષ્ણૈઃ પરિષેચયેત્| દાહે પુનસ્તૈરેવ શીતૈઃ પરિષેચયેત્|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtegavyAdikShIraiH (25) · Śloka 25

તદ્વદ્ગવ્યાવિકચ્છાગૈઃ ક્ષીરૈસ્તૈલવિમિશ્રિતૈઃ| |૨૫|

અથવા, ગવ્યાવિકચ્છાગૈઃ ક્ષીરૈસ્તૈલવિમિશ્રિતૈઃ કોષ્ણૈઃ સ્તમ્ભાક્ષેપકશૂલાર્તં તદ્વત્-પ્રાગ્વત્, પરિષેચયેત્| દાહે પુનરેતૈરેવ ક્ષીતૈઃ પરિષેચયેત્|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtejIvanIyakvAthaiHvAtarakte stamBAlaghupa~jcamUlakvAthaiH (25) · Śloka 25

| નિઃક્વાથૈર્જીવનીયાનાં પઞ્ચમૂલસ્ય વા લઘોઃ||૨૫||

સ૦-જીવનીયાનાં દ્રવ્યાણાં નિઃક્વાથૈર્લઘોર્વા પઞ્ચમૂલસ્ય ક્વાથૈઃ કોષ્ણૈઃ સ્તમ્ભાદ્યાર્તં પરિષેચયેત્| દાહે તુ શીતલૈઃ|

Adhikarana vAtarakte stamBadyArtedrAkShekShurasAdyaiH (26) · Śloka 26

દ્રાક્ષેક્ષુરસમદ્યાનિ દધિમસ્ત્વમ્લકાઞ્જિકમ્| સેકાર્થં તણ્ડુલક્ષૌદ્રશર્કરામ્ભશ્ચ શસ્યતે||૨૬||

સ૦-દાહે દ્રાક્ષારસ ઇક્ષુરસ મદ્યાનિ દધિમસ્ત્વમ્લકાઞ્જિકં સેકાર્થં શસ્યતે| તથા, તણ્ડુલામ્ભઃ ક્ષૌદ્રામ્ભઃ શર્કરામ્ભશ્ચ સેકાર્થં શસ્યતે|

Adhikarana vAtarakte dAharUklkameShu priyanArIsparshaH (27) · Śloka 27

પ્રિયાઃ પ્રિયંવદા નાર્યશ્ચન્દમાર્દ્રકરસ્તનાઃ| સ્પર્શશીતાહ્ સુખસ્પર્શા ઘ્નન્તિ દાહં રુજં ક્લમમ્||૨૭||

સ૦-નાર્યઃ પ્રિયાઃ-વલ્લભાઃ, પ્રિયવચસશ્ચન્દનોનાર્દ્રાઃ કરાઃ સ્તનાશ્ચ યાસાં તાં એવંવિધાઃ સ્પર્શેન શીતાઃ સુખસ્પર્શાશ્ચ્ દાહં [ રુજં ] ક્લમં ચ ઘ્નન્તિ|

Adhikarana vAtarakte sarAgAdike prapauNDarIkAdilepaH (28-29) · Śloka 29

સરાગે સરુજે દાહે રક્તં હૃત્વા પ્રલેપયેત્| પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાદાર્વીમધુકચન્દનૈઃ||૨૮|| સિતોપલૈરકાસક્તુમસૂરોશીરપદ્મકૈઃ| લેપો રુગ્દાહવીસર્પરાગશોફનિબર્હણઃ||૨૯||

સ૦-દાહે સરાગે સતિ રક્તં હૃત્વા પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિર્લેપઃ કાર્યઃ| સ ચ લેપો રુગ્દાહાદિનિબર્હણઃ| દાર્વી-દારુહરિદ્રા| મધુકં-યષ્ટીમધુ| સિતોપલા-શર્કરા| એરકાસક્તુઃ-એરકાબીજસક્તુઃ|

Adhikarana vAtarakte shUle vArandhasiddhaH kRusharo upanAhanam (30) · Śloka 30

વાતઘ્નૈઃ સાધિતઃ સ્નિગ્ધઃ કૃશરો મુદ્ગપાયસઃ| તિલસર્ષપપિણ્ડૈશ્ચ શૂલઘ્નમુપનાહનમ્||૩૦||

સ૦-કૃશરઃ-તિલમુદ્ગાદિકૃતો, વાતઘ્નૈઃ સાધિતો મુદ્રપાયસો-મુદ્રક્ષીરે યો મિશ્રિતઃ, તિલસર્ષપપિણ્ડૈશ્ચૈતદુપનાહનં શૂલઘ્નમ્|

Adhikarana vAtarakte stamBAdike audakAdivesavArAH vAtarakte stamBAaudakAdivasA (31-32) · Śloka 32

ઔદકપ્રસહાનૂપવેસવારાઃ સુસંસ્કૃતાઃ| જીવનીયૌષધૈઃ સ્નેહયુક્તાઃ સ્યુરુપનાહને||૩૧|| સ્તમ્ભતોદરુગાયામશોફાઙ્ગગ્રહનાશનાઃ| જીવનીયૌષધૈઃ સિદ્ધા સપયસ્કા વસાઽપિ વા||૩૨||

સ૦-ઔદકાદ્યા જીવનીયૌષધૈઃ સાધિતાઃ સ્નેહયુક્તાઃ સુસંસ્કૃતા ઉપનાહેન સ્તમ્ભાદિનાશનાઃ સ્યુઃ| અથવા, ઔદકાદીનાં વસા જીવનીયૌષધૈઃ સિદ્ધા સપયસ્કા સ્તમ્ભાદિનાશના સ્યાત્|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte ghRutAdilepaH vAtarakte stamBA BRuShTatilalepaH (33) · Śloka 33

ઘૃતં સહચરાન્મૂલં જીવન્તી છાગલં પયઃ| લેપઃ પિષ્ટાસ્તિલાસ્તદ્વદ્ભૃષ્ટાઃ પયસિ નિવૃતાઃ||૩૩||

સ૦-સહચરજીવન્તીમૂલકલ્કો ઘૃતચ્છાગપયોમિશ્રો લેપ ઉપયોગી ભવતિ| પિષ્ટાસ્તિલા ભૃષ્ટાઃ-ભજિતાઃ, પયસિ-ક્ષીરે, નિવૃતાઃ-પ્રક્ષિપ્તાઃ, તદ્વત્-પ્રાગ્વત્ પ્રલેપે યોજ્યાઃ|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhikedhike shUle umairaNDlepau (34) · Śloka 34

ક્ષારપ્રિષ્ટક્ષુમાં લેપમેરણ્ડસ્ય ફલાનિ વા| કુઘાર્ચ્છૂલનિવૃત્ત્યર્થં શતાહ્વાં વાઽનિલેઽધિકે||૩૪||

સ૦-ક્ષુમાં-અતસીં, ક્ષીરેણ પિષ્ટામધિકેઽનિલે શૂલનિવૃત્યર્થં લેપં કુર્યાત્| યદ્વા, એરણ્ડસ્ય ફલાનિ ક્ષીરપિષ્ટાનિ શૂલનિવૃત્ત્યર્થં લેપં કુર્યાત્| યદ્વા, શતપુષ્પાં ક્ષીરે પિષ્ટ્વા શૂલનિવૃત્ત્યર્થં લેપં કુર્યાત્|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhikemUtrAdipavkaM ghRutaM amya~jjanam (35) · Śloka 35

મૂત્રક્ષારસુરાપક્વં ઘૃતમભ્યઞ્જને હિતમ્| |૩૫|

સ૦-મૂત્રાદિભિઃ સિદ્ધં ઘૃતમધિકેઽનિલેઽભ્યઞ્જને હિતમ્|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike siddhaM shuktaM sekABya~gge (36) · Śloka 36

| સિદ્ધં સમધુ શુક્તં વા સેકાભ્યઙ્ગે|૩૫| |૩૬|

સ૦-શુક્તં-ચુક્રં, સિદ્ધં સમાક્ષિકં સેકે પરિષેકેઽભ્યઙ્ગે ચ હિતમ્||૩૬||

Adhikarana vAtarakterakte kaPottare shUle gRuhadhUmAdilepaH (35-36) · Śloka 36

| કફોત્તરે||૩૫|| ગૃહધૂમો વચા કુષ્ઠં શતાહ્વા રજનીદ્વયમ્| પ્રલેપઃ શૂલનુદ્વાતરક્તે|૩૬|

સ૦-કફોત્તરે વાતરક્તે ગૃહધૂમાદિપ્રલેપો હિતો ભવતિ| શતાહ્વા-શતપુષ્પા| રજનીદ્વયં-હરિદ્રે દ્વે|

Adhikarana vAtarakte vAtaraktekaPottare madhushiprubIjalepaH (36-37) · Śloka 37

| વાતકફોત્તરે||૩૬|| મધુશિગ્રોર્હિતં તદ્વદ્બીજં ધાન્યામ્લસંયુતમ્| |૩૭|

સ૦-વાતકફોત્તરે વાતરક્તે મધુશિગ્રોર્બીજં કાઞ્જિકસંયુક્તં તદ્વત્-પ્રલેપે હિતમ્|

Adhikarana vAtarakte vAtarakte amlaiH secanam (37) · Śloka 37

| મુહૂર્તલિપ્તમમ્લૈશ્ચ સિઞ્ચેદ્વાતકફોત્તરે||૩૭||

સ૦-વાતકફોત્તરે વાતરક્તે મુહૂર્તલિપ્તમર્થાદેવ કાઞ્જિકપિષ્ટમધુશિગ્રુબીજેન લિપ્તમમ્લૈઃ-શુક્તાદિભિઃ, સિઞ્ચેત્|

Adhikarana vAtarakte uttAne lepAdayaH (38) · Śloka 38

ઉત્તાનં લેપનાભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહનૈઃ| |૩૮|

સ૦-ઉત્તાનં વાતરક્તં લેપાદિભિરાચરેત્-ચિકિત્સેત્|

Adhikarana vAtarakte gamBIre lepAdayaH (38) · Śloka 38

| વિરેકાસ્થાપનસ્નેહપાનૈર્ગમ્ભીરમાચરેત્||૩૮||

સ૦-ગમ્ભીરં વાતશોણિતં વિરેકાદિભિરાચરેત્|

Adhikarana vAtarakte vAtarakteShleShmottare koShNA lepAdyAH shItalepanAdyaurvidAhAdivRuddhi (39) · Śloka 39

વાતશ્લેષ્મોત્તરે કોષ્ણા લેપદ્યાસ્તત્ર શીતલૈઃ| વિદાહશોફરુક્કણ્ડૂવિવૃદ્ધિઃ સ્તમ્ભનાદ્ભવેત્||૩૯||

સ૦-વાતશ્લેષ્મોત્તર ઉત્તાને વાતશોણિતે લેપાદ્યાઃ કોષ્ણા હિતાઃ| તત્ર-તસ્મિન્ વાતશ્લેષ્મોત્તરે, શીતલૈર્લેપનૈઃ સ્તમ્ભનાત્ વિદાહાદીનાં વિવૃદ્ભિર્ભવતિ|

Adhikarana vAtarakte pittaraktottare himAle pAdyAH uShNaiH lpoShAdayaH (40) · Śloka 40

પિત્તરક્તોત્તરે વાતરક્તે લેપાદયો હિમાઃ| ઉષ્ણૈઃ પ્લોષોષરુગ્રાગસ્વેદાવદરણોદ્ભવઃ||૪૦||

સ૦-વાતરક્તે પિત્તરક્તોત્તરે હિમાઃ શીતા લેપાદયો હિતાઃ| તત્ર પિત્તરક્તોત્તરે વાતરક્ત ઉષ્ણૈર્લેપૈઃ પ્લેષાદયો ભવન્તિ|

Adhikarana vAtarakte madhuyaShTItailam (41-44) · Śloka 44

મધુયષ્ટ્યાઃ પલશતં કષાયે પાદશેષિતે| તૈલાઢકં સમક્ષીરં પચેત્કલ્કૈઃ પલોન્મિતૈઃ||૪૧|| સ્થિરાતામલકીદૂર્વાપયસ્યાભીરુચન્દનૈઃ| લોહહંસપદીમાંસીદ્વિમેદામધુપર્ણિભિઃ||૪૨|| કાકોલીક્ષીરકાકોલીશતપુષ્પર્દ્ધિપદ્મકૈઃ| જીવકર્ષભજીવન્તીત્વક્ઽઽપત્રનખવાલકૈઃ||૪૩|| પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાસારિવૈન્દ્રીવિતુન્નકૈઃ| ચતુષ્પ્રયોગં વાતસૃક્ઽઽપિત્તદાહજ્વરાર્તિનુત્||૪૪||

સ૦-મધુયષ્ટ્યાઃ પલશતં ક્વાથકલ્પનયા ક્વથિતં તસ્મિન્કષાયે પાદશેષિતે ચતુર્ભાગાવશિષ્ટે તૈલસ્યાઢકં સમક્ષીરમાઢકપ્રમાણેન ક્ષીરેણ તુલ્યં સ્થિરાદિભિઃ પલોન્મિતૈઃ કલ્કીકૃતૈર્યુક્તં પચેત્| તત્તૈલં ચતુષ્પ્રયોગં-પાને નસ્યેઽનુવાસને બસ્તૌ ચ યોજિતં, વાતાસૃગાદીનામર્તિનુદ્ભવેત્| સ્થિરા-શાલિપર્ણી| તામલકી-ભૂધાત્રી| પયસ્યા-અર્કપુષ્પી| અભીરુઃ-શતાવરી| લોહં-અગરુ| હંસપદી-કીટમારી| મધુપર્ણી-ગુડૂચી| ઐન્દ્રી-વિશાલા| વિતુન્નકં-પરિપેલવમ્|

Adhikarana vAtarakte balAtailam (45-46) · Śloka 46

બલાકષાયકલ્કાભ્યાં તૈલં ક્ષીરસમં પચેત્| સહસ્રશતપાકં તદ્વાતાસૃગ્વાતરોગનુત્||૪૫|| રસાયનં મુખ્યતમમિન્દ્રિયાણાં પ્રસાદનમ્| જીવનં બૃહણં સ્વર્યં શુક્રાસૃગ્દોષનાશનમ્||૪૬||

સ૦-બલાકષાયેણ કલ્કેન ચ તૈલં ક્ષીરેણ સમં તુલ્યં પચેત્| તત્-તૈલં, સહસ્રપાકં શતપાકં વા વાતશોણિતવાતરોગહરમ્| તથા, મુખ્યતમં-શ્રેષ્ઠમ્, તદ્રસાયનમિન્દ્રિયાણાં-ચક્ષુરાદીનાં, પ્રસાદનં-પ્રસાદજનકમ્| જીવનં-પ્રાણધારણમ્| બૃંહણં-ઉપચયકરમ્| સ્વર્યં-સ્વરકરમ્| શુક્રાસૃગ્દોષાણાં નાશનમ્|

Adhikarana vAtarakte mArgasaMrodhAtkupie vAte ADhcavAtoktaM karma, tataH snehanAdi (47-48) · Śloka 48

કુપિતે માર્ગસંરોધાન્મેદસો વા કફસ્ય વા| અતિવૃદ્ધ્યાઽનિલે શસ્તં નાદૌ સ્નેહનબૃંહણમ્||૪૭|| કૃત્વા તત્રાઢ્યવાતોક્તં વાતશોણિતિકં તતઃ| ભેષજં સ્નેહનં કુર્યાદ્યચ્ચ રક્તપ્રસાદનમ્||૪૮||

સ૦-અનિલે-વાતે, મેદસોઽતિવૃદ્ધ્યા કફસ્ય વાઽતિવૃદ્ધ્યા માર્ગસંરોધાત્ કારણાત્ કુપિતે સ્નેહનબૃંહણમૌષધમાદૌ ન શસ્તમ્| તત્ર-મેદસાવૃતે કફાવૃતે વા વાતે, આઢ્યવાતોક્તં યચ્ચિકિત્સિતમુક્તં તત્કાર્યમ્| તતઃ-અનન્તરં, વાતશોણિતિકં સ્નેહનં ભેષજં કુર્યાત્| યચ્ચાપિ રક્તસ્ય પ્રસાદનં તદપિ કુર્યાત્| વાતશોણિતચિકિત્સિતમુક્ત્વા પ્રાણાદિચિકિત્સામાહ-

Adhikarana prANAdyAvRutavAtaraktecikitsA (49) · Śloka 49

પ્રાણાદિકોપે યુગપદ્યથોદ્દિષ્ટં યથામયમ્| યથાસન્નં ચ ભૈષજ્યં વિકલ્પ્યં સ્યાદ્યથાબલમ્||૪૯||

સ૦-પ્રાણાદીનાં પઞ્ચાનાં યુગપત્-તુલ્યકાલં કોપે, યથોદ્દિષ્ટં-યથોક્તવાતવ્યાધિચિકિત્સાનતિક્રમેણ, યથામયં-પ્રાણાદિકોપજનિતરોગાદ્યપેક્ષયા, યથાસન્નં-પ્રાણાદીનામન્યતમમાસન્નમનતિક્રમ્ય, યસ્મિન્નેવ રોગે ય એવ પ્રાણાદીનામન્યતમ આસન્નસ્તમેવ ચિકિત્સેત્| યથાબલં-બલાનતિક્રમેણ, પ્રાણાદીનામન્યતમસ્ય બલિનઃ પૂર્વપ્રતીકારં કુર્યાત્| ઇત્યેવમત્ર ભૈષજ્યં-ઔષધં, વિકલ્પ્યં-વિકલ્પનીયં, સ્યાત્-ભવેત્|

Adhikarana vAte sAme svedAdayaH (50) · Śloka 50

નીતે નિરામતાં સામે સ્વેદલઙ્ઘનપાચનૈઃ| રૂક્ષૈશ્ચાલેપસેકાદ્યૈઃ કુર્યાત્કેવલવાતનુત્||૫૦||

સ૦-સામે વાતે સ્વેદાદિભિસ્તથા રૂક્ષૈઃ સેકલેપાદિભિર્નિરામતાં નીતે પશ્ચાત્ કેવલવાતનુત્-શુદ્ધવાતચિકિત્સિતં, કુર્યાત્|

Adhikarana shoShAdayo vAtarakterogA navAH sAdhyAH (51-53) · Śloka 53

શોષાક્ષેપણસઙ્કોચસ્તમ્ભસ્વપનકમ્પનમ્| હનુસ્રંસોઽર્દિતં ખાઞ્જ્યં પાઙ્ગુલ્યં ખુડવાતતા||૫૧|| સન્ધિચ્યુતિઃ પક્ષવધો મેદોમજ્જાસ્થિગા ગદાઃ| એતે સ્થાનસ્ય ગામ્ભીર્યાત્સિધ્યેયુર્યત્નતો નવાઃ||૫૨|| તસ્માજ્જયેન્નવાનેતાન્ બલિનો નિરુપદ્રવાન્| |૫૩|

સ૦-શોષઃ-અઙ્ગશોષઃ| આક્ષેપણં-આયામઃ| સઙ્કોચઃ-અઙ્ગાવયવાનામ્| સ્તમ્ભો-દણ્ડવત્ સ્તબ્ધતા| સ્વપનં-અચૈતન્યમ્| કમ્પનં-વેપથુઃ| હનુસ્રંસો-હનુભ્રંશઃ| અર્દિત્તં-વાયુના વક્રીકૃતં વક્રાર્ધમ્| ખાઞ્જ્યં-ખઞ્જતા| પાઙ્ગુલ્યં-પઙ્ગુતા| ખુડવાતો-વાતશોણિતમ્| સન્ધિચ્યુતિઃ-સ્થાનાદ્ભ્રંશઃ| પક્ષવધઃ-પક્ષાઘાતઃ| તથા, યે ગદાઃ-રોગાઃ, મેદઆદિસ્થાનસ્થા ભવન્તિ ત એતે સ્થાનસ્ય ગામ્ભીર્યભાવેન જાતા નવાઃ-અચિરકાલોત્પન્નાઃ, યત્નતઃ સિધ્યેયુઃ, બલિનઃ પુંસઃ| તસ્માદેતાન્ શોષાદીન્ નિરુપદ્રવાન્ [ નવાન્- ] શીઘ્રજન્મનો, જયેત્-ચિકિત્સેત્|

Adhikarana vAte pittAvRute paryAyeNa shItoShNA kriyA vAte pittAvRute jIvanIyaM sarpiH dhanvamAMsAdi ca (53-54) · Śloka 54

| વાયૌ પિત્તાવૃતે શીતામુષ્ણાં ચ બહુશઃ ક્રિયામ્||૫૩|| વ્યત્યાસાદ્યોજયેત્સર્પિર્જીવનીયં ચ પાયયેત્| ધન્વમાંસં યવાઃ શાલિર્વિરેકઃ ક્ષીરવાન્ મૃદુઃ||૫૪||

સ૦-વાયૌ પિત્તાવૃતે વ્યત્યાસાત્-પર્યાયેણ, શીતામુષ્ણાં ચ ક્રિયાં બઃઉશઃ-શતશો, યોજયેત્| તથા, જીવનીયં સર્પિસ્તમાતુરં પાયયેત્| અત્ર ચ પિત્તાવૃતે વાયૌ ધન્વમાંસં-જાઙ્ગલં પિશિતં, યોજ્યમ્| યવાઃ શાલયશ્ચ, તથા ક્ષીરવાન્-ક્ષીરયુક્તો, મૃદુર્વિરેકો યોજ્યઃ|

Adhikarana vAtarakte pittA sakShIrA bastayo~anu vAsanaM ca (55) · Śloka 55

સક્ષીરા બસ્તયઃ ક્ષીરં પઞ્ચમૂલબલાશૃતમ્| કાલેઽનુવાસનં તૈલૈર્મધુરૌષધસાધિતૈઃ||૫૫||

સ૦-અત્રાપિ પિત્તાવૃતે વાયૌ બસ્તયઃ સક્ષીરા યોજ્યાઃ| પઞ્ચમૂલં-મહત્, તેન બલાસહિતેન શૃતં ક્ષીરં પ્રયોક્તવ્યમ્| કાલે-યથાવસરમનુવાસનયોગ્યે, મધુરૌષધસાધિતૈસ્તૈલૈરનુવાસનં દેયમ્|

Adhikarana vAtarakte pittA madhuyaShTItailAdinA secanam (56) · Śloka 56

યષ્ટીમધુબલાતૈલઘૃતક્ષીરૈશ્ચ સેચનમ્| પઞ્ચમૂલકષાયેણ વારિણા શીતલેન વા||૫૬||

સ૦-મધુયષ્ટિતૈલેન બલાતૈલેન ઘૃતેન ક્ષીરેણ ચ સેચનં હિતમ્| પઞ્ચમૂલસ્ય કષાયેણ-ક્વાથેન, વા શીતલેન વારિણા પિત્તાવૃતે વાતે સેચનં યોજ્યમ્|

Adhikarana vAtaraktekaPAvRute yavAnnAdi svedanirUhAdayaH purANa ghRutAdi ca (57-58) · Śloka 58

કફાવૃતે યવાન્નાનિ જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ| સ્વેદાસ્તીક્ષ્ણા નિરૂહાશ્ચ વમનં સવિરેચનમ્||૫૭|| પુરાણસર્પિસ્તૈલં ચ તિલસર્ષપજં હિતમ્| |૫૮|

સ૦-કફાવૃતે યવાન્નાનિ હિતાનિ| જાઙ્ગલા મૃગાઃ પક્ષિણશ્ચ તથા સ્વેદા હિતાઃ| તીક્ષ્ણા નિરૂહાઃ-આસ્થાપનવિશેષાશ્ચ| તીક્ષ્ણં વમનં સવિરેચનં હિતમ્| પુરાણં ચ સર્પિઃ, તિલસર્ષપજં ચ તૈલં હિતમ્|

Adhikarana vAte kaphAvRute Adau pittajayaH (58) · Śloka 58

| સંસૃષ્ટે કફપિત્તાભ્યાં પિત્તમાદૌ વિનિર્જયેત્||૫૮||

સ૦-કફપિત્તાભ્યાં દ્વાભ્યાં સંસૃષ્ટે વાત આદાવેવ પિત્તં વિનિર્હરેત્| પશ્ચાત્ કફં વાતયુક્તં જયેત્|

Adhikarana vAte raktAvRute vAtarakteshoNitikIkriyA (59) · Śloka 59

કારયેદ્રક્તસંસૃષ્ટે વાતશોણિતિકીં ક્રિયામ્| |૫૯|

સ૦-રક્તસંસૃષ્ટે વાતે વાતશોણિતિકીં ક્રિયાં કારયેત્|

Adhikarana vAtarakte mAMsAvRute svedAdayaH (59) · Śloka 59

| સ્વેદાભ્યઙ્ગરસાઃ ક્ષીરં સ્નેહો માંસાવૃતે હિતમ્||૫૯||

સ૦-માંસાવૃતે સ્વેદાભ્યઙ્ગમાંસરસાઃ ક્ષીરં સ્નેહશ્ચ યથાયોગમેતદ્ધિતમ્|

Adhikarana vAtarakte asthimjjasthe svedAdayaH,vAtarakte retasAvRute shukrasthavAtoktam (60) · Śloka 60

પ્રમેહમેદોવાતઘ્નમાઢ્યવાતે ભિષગ્જિતમ્| મહાસ્નેહોઽસ્થિમજ્જસ્થે પૂર્વોક્તં રેતસાઽઽવૃતે||૬૦||

સ૦-આઢ્યવાતે-મેદસાઽઽવૃતે વાયૌ, પ્રમેહનં મેદોઘ્નં વાતઘ્નં ચ ભિષગ્જિતં-ઔષધં, હિતમ્| સ૦-અસ્થિમજ્જસ્થે વાતે મહસ્નેહો-ઘૃતમજ્જાવસાતૈલૈઃ સિદ્ધો, યદ્વા નારાયણાદિર્હિતઃ| રેતસાઽઽવૃતે પૂર્વોક્તં-વાતવ્યાધૌ શુક્રસ્તવાતોક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૨૧|૨૦) , હિતમ્|

Adhikarana vAtarakte annAvRute pAcanIyAdi (61) · Śloka 61

અન્નાવૃતે પાચનીયં વમનં દીપનં લઘુ| |૬૧|

સ૦-અન્નેનાવૃતે પાચનીયમૌષધં વમનં હિતમ્| દીપનીયં-આગ્નેયં, યદૌષધં લઘુ ચ-પ્રકૃત્યા, તત્સર્વં હિતમ્|

Adhikarana vAtarakte mUtrAvRute mUtralAdi (61) · Śloka 61

| મૂત્રાવૃતે મૂત્રલાનિ સ્વેદાશ્ચોત્તરબસ્તયઃ|૬૧|

સ૦-મૂત્રેણાવૃતે વાતે મૂત્રલાનિ-ત્રપુસાદીનિ, સ્વેદાશ્ચોત્તરબસ્તયોઃ હિતાઃ|

Adhikarana vAtarakte purIShAvRute eraNDatailAdi (61) · Śloka 61

એરણ્ડતૈલં વર્ચઃસ્થે બસ્તિસ્નેહાશ્ચ મેદિનઃ| ||૬૧||

સ૦-વર્ચસાઽઽવૃતે વાત એરણ્ડતૈલં બસ્તયશ્ચ સ્નેહાશ્ચ મેદિનો હિતાઃ|

Adhikarana vAtarakte vAte sarvakuShTheShu sthAnAvRute kaPApittAvirUddhaM vAtAdhikenulomanaM strotaH shuddhikaraM bastivirecanaM rasAyanAni shilAjatu ityAdi (62-66) · Śloka 66

| કફપિત્તાવિરુદ્ધં યદ્યશ્ચ વાતાનુલોમનમ્||૬૨|| સર્વસ્થાનાવૃતેઽપ્યાશુ તત્કાર્યં માતરિશ્વનિ| અનભિષ્યન્દિ ચ સ્નિગ્ધં સ્રોતસાં શુદ્ધિકારણમ્||૬૩|| યાપના બસ્તયઃ પ્રાયો મધુરાઃ સાનુવાસનાઃ| પ્રસમીક્ષ્ય બલાધિક્યં મૃદુ કાર્યં વિરેચનમ્||૬૪|| રસાયનાનાં સર્વેષામુપયોગઃ પ્રશસ્યતે| શિલાહ્વસ્ય વિશેષેણ પયસા શુદ્ધગુગ્ગુલોઃ||૬૫|| લેહો વા ભાર્ગવસ્તદ્વદેકાદશસિતાશિતઃ| |૬૬|

સ૦-સર્વસ્થાનાવૃતે માતરિશ્વનિ-વાયૌ, આશુ-શીઘ્રમેવ, યદૌષધં કફપિત્તયોરવિરુદ્ધં વાતસ્ય ચાનુલોમનં તત્કાર્યમ્|સ૦-તસ્મિન્ સર્વધાત્વાવૃતે માતરિશ્વનિ યદનભિષ્યન્દિ સ્નિગ્ધં સ્રોતસાં યચ્છુદ્ધિકરં તત્સર્વમન્નપાનૌષધં યોજ્યમ્| યાપનસંજ્ઞા બસ્તયો બાહુલ્યેન મધુરાઃ સાનુવાસનાઃ-સ્નેહબસ્તયશ્ચ, હિતાઃ| બલસ્યાધિક્યં પ્રસમીક્ષ્ય-બુદ્ધ્વા, મૃદુ વિરેચનં હિતમ્| સર્વેષાં રસાયનપ્રયોગાણામુપયોગઃ પ્રશસ્યતે| તથા શુદ્ધસ્ય ગુગ્ગુલોઃ પ્રયોગઃ, ભાર્ગવો લેહો-બ્રાહ્મરસાયનોક્તશ્ચ્યવનપ્રાશો વા, તદ્વદેકાદશસિતાશિતો-બ્રાહ્મરસાયનોક્તઃ (?), પ્રશસ્યતે|

Adhikarana vAtarakte apAne AvRute dIpanAdi (66-67) · Śloka 67

| અપાને ત્વાવૃતે સર્વં દીપનં ગ્રાહિ ભેષજમ્||૬૬|| વાતાનુલોમનં કાર્યં મૂત્રાશયવિશોધનમ્| |૬૭|

સ૦-અપાને વાયૌ યેનકેનચિદાવૃતે સર્વં ભેષજં દીપનં-અગ્નેઃ, ગ્રાહિ-સઙ્ગ્રહણં, વાતસ્યાનુલોમનં મૂત્રાશયસ્ય-બસ્તેઃ, વિશોધનં તત્સર્વં કાર્યમ્|

Adhikarana vAtarakte prANAdAvAvRutte sarvakuShTheShu M vicArya (67-68) · Śloka 68

| ઇતિ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રઓક્તમાવૃતાનાં ચિકિત્સિતમ્||૬૭|| પ્રાણાદીનાં ભિષક્કુર્યાદ્વિતર્ક્ય સ્વયમેવ તત્| |૬૮|

સ૦-ઇતિ-અનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ, આવૃતાનાં સઙ્ક્ષેપતશ્ચિકિત્સિતં-ઔષધં, પ્રોક્તમ્| યત્ પ્રાણાદીનાં પઞ્ચાનામાવૃતાનાં ચિકિત્સિતં તત્-પૂર્વોક્તં, ભિષક્ સ્વયમેવ વિતર્ક્ય-વિચાર્ય, કુર્યાત્|

Adhikarana vAtarakte udAne AvRute UrdhvaM yojayetvAtarakte apAne AvRute anulomanam vAtarakte samAne avRute shamanam vAtarakte vyAne AvRute ridhAyojayet vAtarakte prANavAyoScaturBo rakShaNIyatvam vAtarakte evamAvRutavAtAdhikenAM svasthAnanayanama (68-70) · Śloka 70

| ઉદાનં યોજયેદૂર્ધ્વમપાનં ચાનુલોમયેત્||૬૮|| સમાનં શમયેદ્વિદ્વાંસ્ત્રિધા વ્યાનં તુ યોજયેત્| પ્રાણો રક્ષ્યશ્ચતુર્ભ્યોઽપિ તત્સ્થિતૌ દેહસંસ્થિતિઃ||૬૯|| સ્વં સ્વં સ્થાનં નયેદેવં વૃતાન્ વાતાન્ વિમાર્ગગાન્| |૭૦|

સ૦-ઉદાનાખ્યં વાયુમૂર્ધ્વમેવ યોજયેત્-યતોઽસૌ સદૈવોર્ધ્વગામી, તથા પ્રયતેત યથોર્ધ્વગામી ભવતિ| અપાનાખ્યં ચાનિલમનુલોમયેત્-અધોગતિર્હ્યયં સદૈવ સમીરણસ્તસ્માદધોગમનં યથાઽસ્ય સમ્પદ્યેત તથા ચિકિત્સિતં કાર્યમિત્યર્થઃ| સમાનાખ્યં વાયું વિદ્વાન્ વૈદ્યો વાતઘ્નૈરૌષધૈઃ શમયેત્| અયમભિપ્રાયો ગ્રન્થકૃતઃ-કિલ નાસ્યોર્ધ્વગામિતા નૈવાધોગામિતા યથા સમ્પદ્યતે તથા ચિકિત્સિતં હિતમ્, કિં તર્હિ સ્વસ્થાનપ્રતિપત્તિરેવેત્યેવં ચિકિત્સા કાર્યેતિ| વ્યાનાખ્યં તુ વાયું ત્રિધા યોજયેત્-ઊર્ધ્વાધોમધ્યગમનં યથાઽસ્ય શરીરે સમ્પદ્યતે તથા ચિકિત્સા કાર્યેતિ| તથા, પ્રાણો વાયુશ્ચતુર્ભ્યોઽપિ-ઉદાનાપાનસમાનવ્યાનેભ્યોઽપિ, સર્વપ્રયત્નેન રક્ષ્યઃ-ય્થોદાનાદિભિર્નાસ્ય બાધા સમ્પદ્યતે તથા ચિકિત્સા કાર્યેત્યર્થઃ| યતસ્તસ્ય-પ્રાણસ્ય, સ્થિતૌ સત્યાં દેહસ્ય-શરીરસ્ય, સંસ્થિતિઃ-જીવનં ભવતિ, પ્રાણં વિના ન જીવતીત્યથઃ| એવં-અનેન પ્રકારેણ, વાતાન્ વિમાર્ગગાનાવૃતાન્ સ્વં સ્વં સ્થાનં નયેત્|

Adhikarana vAtarakte sarvAvareNe pittaraktavarjite lashunarasAyanam (70-71) · Śloka 71

| સર્વં ચાવરણં પિત્તરક્તસંસર્ગવર્જિતમ્||૭૦|| રસાયનવિધાનેન લશુનો હન્તિ શીલિતઃ| |૭૧|

સ૦-સર્વમેવાવરણં વાતાનાં પિત્તરક્તસંસર્ગવર્જિતં રસાયનવિધિના શીલિતો લશુનો હન્તિ| એતેન પિત્તરક્તસંસૃષ્ટમાવરણં વર્જયિત્વા સર્વાવરણાન્યન્યાનિ લશુનઃ કેવલ એવ નિહન્તિ|

Adhikarana vAtarakte pittAvRute pittaharAde (71) · Śloka 71

| પિત્તાવૃતે પિત્તહરં મરુતશ્ચાનુલોમનમ્||૭૧||

સ૦-પિત્તાવૃત ઉદાનાદૌ પિત્તહરં પવનસ્ય ચાનુલોમનં હિતમ્|

Adhikarana vAtarakte raktAvRute tadvat khuDoktaM ca (72) · Śloka 72

રક્તાવૃતેઽપિ તદ્વચ્ચ ખુડોક્તં યચ્ચ ભેષજમ્| રક્તપિત્તાનિલહરં વિવિધં ચ રસાયનમ્||૭૨||

સ૦-રક્તાવૃતે તદ્વત્-પિત્તહરં તથૈવ મારુતાનુલોમનં, હિતમ્| યચ્ચ ખુડોક્તં-વાતશોણિતોક્તં, ભેષજં તથા પિત્તરક્તાનિલહરં ચ હિતમ્, વિવિધં રસાયનં ચ| વિવિધં-નાનાપ્રકારં, સર્વદોષદૂષ્યાદિકં ચાલોક્ય યથાયોગં વિધેયમ્|

Adhikarana evam ccikitsitasthAnaM AyurvedaPalaBUtam (73) · Śloka 73

યથાનિદાનં નિર્દિષ્ટમિતિ સમ્યક્ ચિકિત્સિતમ્| આયુર્વેદફલં સ્થાનમેતત્સદ્યોઽર્તિનાશનાત્||૭૩||

સ૦-ઇતિ-અનેન પ્રકારેણ, યથાનિદાનં-નિદાનાનતિક્રમેણ, યથોદ્દેશસ્તથા નિર્દેશઃ| અનયા રીત્યા સર્વમેવ ચિકિત્સિતં નિર્દિષ્ટમ્| એતચ્ચાયુર્વેદફલભૂતં સ્થાનમ્, એતદુપદેશેન સદ્યોઽર્તિનાશનાદ્ધેતોઃ|

Adhikarana auShadhasya paryAyAH iti cikitsitasthAnam (22) · Śloka 22

ચિકિત્સિતં હિતં પથ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં ભિષગ્જિતમ્| ભેષજં શમનં શસ્તં પર્યાયૈઃ સ્મૃતમૌષધમ્||૭૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વાતશોણિતચિકિત્સિતં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||

સ૦-ચિકિત્સિતાદય ઔષધસ્ય પર્યાયાઃ સ્મૃતા ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વાતશોણિતચિકિત્સિતં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૨||