22. vātaśōṇitacikitsitadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

asmādanantaraṁ vātaraktacikitsitamārabhyatē| yatō vātaśōṇitākhyō vyādhiḥ prāyō vātavyādhirēva| śōṇitayuktēna vāyunā kr̥tatvādbahuvaktavyācca pr̥thagasyōpadēśaḥ, ityata āha-

Adhikarana vAtashoNitacikitsitAdhyAyaH vAtarakte alpAlpaM raktaharaNam (2-1) · Śloka 1

athātō vātaśōṇitacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) vātaśōṇitinō raktaṁ snigdhasya bahuśō harēt| alpālpaṁ pālayan vāyuṁ yathādōṣaṁ yathābalam||1||

sa0-vātaśōṇitinō narasya snigdhasya satō bahūn vārān lōhitamalpālpaṁ harēdvātakōpabhayāt| ata ēvāha,-pālayan vāyum, tathā yathādōṣaṁ-dōṣānatikramēṇa, tathā balānatikramēṇa| yathādōṣamityupalakṣaṇārtham, dūṣyādyanatikramēṇāpi raktaṁ harēt|

Adhikarana vAtarakte rUgrAgAdiyute jalaukoBiH vAtarakte cimacimAdiyute shRu~ggatumbaiH vAtarakte deshAntaragate pracCAnasirABiH (2-3) · Śloka 3

rugrāgatōdadāhēṣu jalaukōbhirvinirharēt| śr̥ṅgatumbaiścimicimākaṇḍūrugdūyanānvitam||2|| pracchānēna sirābhirvā dēśāddēśāntaraṁ vrajat| |3|

sa0-rugrāgādiṣu satsu jalaukōbhī rudhiraṁ harēt| cimicimādyanvitaṁ raktaṁ śr̥ṅgatumbairharēt| dēśāddēśāntaraṁ gacchadasr̥k pracchānēna sirayā vā harēt|

Adhikarana vAtarakte a~ggaglAnyAdau raktastrAvaniShedhaH vAtarakte raktakShayAt gamBIrashothAdayaH (3-4) · Śloka 4

| aṅgaglānau tu na srāvyaṁ rūkṣē vātōttarē ca yat||3|| gambhīraṁ śvayathuṁ stambhaṁ kampaṁ snāyusirāmayān| glānimanyāṁśca vātōtthān kuryādvāyurasr̥kṣayāt||4||

sa0-aṅgaglānau tu satyāṁ na sādhyaṁ syāt| tathā rūkṣē vātōttarē ca yadraktaṁ tadapi na srāvyam| rūkṣē sati vātacikitsitaṁ sēvēta| nanu, kasmādraktasrāvō na vidhīyatē ? ityāha-vāyurasr̥kkṣayādgambhīraśōphādīn kuryāt|

Adhikarana vAtarakte virecye snehavirecanam (5) · Śloka 5

virēcyaḥ snēhayitvā tu snēhayuktairvirēcanaiḥ| |5|

sa0-virēcanayōgyaḥ puruṣaḥ snēhayitvā virēcanadravyēḥ snēhayutairvirēcanīyaḥ|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike purANaM ghRutam (5) · Śloka 5

vātōttarē vātaraktē purāṇaṁ pāyayēdghr̥tam| ||5||

vātōttarē vātaraktē purāṇaṁ ghr̥taṁ pāyayēt|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike shrAvaNyAdighRutam (6) · Śloka 6

śrāvaṇīkṣīrakākōlīkṣīriṇījīvakaiḥ samaiḥ| siddhaṁ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sakṣīraṁ vātaraktanut||6||

sa0-śrāvaṇyādibhiḥ r̥ṣabhayuktaiḥ kalkīkr̥taiḥ siddhaṁ ghr̥taṁ dugdhayuktaṁ vā vātaśōṇitahr̥t|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike drAkShAdighRutam vAtarakte vAtAdhike guDUcIsiddhaN kShIram vAtarakte vAtAdhike tailapayaH sharkarAmishRuNam (7-8) · Śloka 8

drākṣāmadhūkavaribhyāṁ siddhaṁ vā sasitōpalam| ghr̥taṁ pibēttathā kṣīraṁ guḍūcīsvarasē śr̥tam||7|| tailaṁ payaḥ śarkarāṁ ca pāyayēdvā sumūrcchitam| |8|

sa0-drākṣāmadhūkayōḥ kvāthē siddhaṁ vā ghr̥taṁ saśarkaraṁ pibēt| kṣīraṁ ca guḍūcīsvarasē kvathitaṁ pibēt| tailādi vā sammiśritaṁ pāyayēt|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike balAdikShIram (8-9) · Śloka 9

| balāśatāvarīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ||8|| śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṁ śr̥taṁ payaḥ| |9|

sa0-balādibhiḥ śr̥taṁ payō vātarujānāśanaṁ syāt|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike doShanulomanaM kShIram (9) · Śloka 9

| dhārōṣṇaṁ mūtrayuktaṁ vā kṣīraṁ dōṣānulōmanam||9||

sa0-dhārōṣṇaṁ kṣīraṁ gōmūtrayuktaṁ vā dōṣānulōmanaṁ syāt|

Adhikarana vAtarakte pittAdhike shatAvaryAdikvAthaHvAtarakte pittAsvadutiktasiddhaM dhRutaM kShIraM vA (10) · Śloka 10

paittē paktvā varītiktāpaṭōlatriphalāmr̥tāḥ| pibēddhr̥taṁ vā kṣīraṁ vā svādutiktakasādhitam||10||

sa0-paittē-pittādhikē vātaśōṇitē, śatāvaryādīn paktvā pibēt| svādutiktadravyaiḥ sādhitaṁ ghr̥taṁ kṣīraṁ vā pibēt|

Adhikarana vAtarakte pittAbahudoShe virekArtha eraNDatailam (11) · Śloka 11

kṣīrēṇairaṇḍatailaṁ ca prayōgēṇa pibēnnaraḥ| bahudōṣō virēkārthē jīrṇē kṣīraudanāśanaḥ||11||

sa0-bahudōṣō narō virēkārthamēraṇḍatailaṁ kṣīrēṇa pibēt| jīrṇē tasmin kṣīraudanāśī syāt|

Adhikarana vAtarakte pittAdoShe harItakI kaShAyaH,vAtarakte pittAdoShe trivRutAcUrNam (12) · Śloka 12

kaṣāyamabhayānāṁ vā pāyayēddhr̥tabharjitam| kṣīrānupānaṁ trivr̥tācūrṇē drākṣārasēna vā||12||

sa0-athavā, harītakīnāṁ kvāthaṁ ghr̥tabharjitaṁ pāyayēt| trivr̥tāmūlacūrṇaṁ kṣīrānupānaṁ drākṣārasēna vā pāyayēt|

Adhikarana vAtarakte pittadoShe kShIrabastayaH vAtarakte pittadoShebastiprashaMsA (13-14) · Śloka 14

nirharēdvā malaṁ tasya saghr̥taiḥ kṣīrabastibhiḥ| na hi bastisamaṁ kiñcidvātaraktacikitsitam||13|| viśēṣātpyupārśvōruparvāsthijaṭharārtiṣu| |14|

sa0-athavā tasya-vātaraktavatō, malaṁ kṣīrabastibhirghr̥tānvitairnirharēt| yasmādbastitulyaṁ nānyadvātaraktacikitsitamasti| viśēṣēṇa pāthvādipīḍāsu bastirhitaḥ|

Adhikarana vAtarakte kaPAdhike mustAdikathaH (14-15) · Śloka 15

| mustādhātrīharidrāṇāṁ pibētkvāthaṁ kaphōlbaṇē||14|| sakṣaudraṁ triphalāyā vā guḍūcīṁ vā yathātathā| |15|

sa0-mustādīnāṁ kvāthaṁ mākṣikānvitaṁ kaphōttarē vātaśōṇitē pibēt| triphalāyāḥ kvāthaṁ vā samākṣikaṁ pibēt| sarvēṇa prakārēṇa guḍūcīṁ vā pibēt|

Adhikarana vAtarakterakte kaPAdhike triPalAkvAthaH,vAtarakte kaPAdhike guDUcIkvAthAdi vAtarakte kaPAdhike raktesneho vamanaM rUkShaNaM ca vAtarakte tridoShaje shUlAnvite triPalAdikalkaH (15-18) · Śloka 18

| yathārhasnēhapītaṁ ca vāmitaṁ mr̥du rūkṣayēt||15|| triphalāvyōṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṁ vacām| viḍaṅgam ṁ pippalīmūlaṁ lōmaśāṁ vr̥ṣakaṁ tvacam||16|| r̥ddhiṁ lāṅgalikīṁ cavyaṁ samabhāgāni pēṣayēt| kalyē liptvā''yasīṁ pātrīṁ madhyāhnē bhakṣayēdidam||17|| vātāsrē sarvadōṣē'pi paraṁ śūlānvitē hitam| |18|

sa0-yō yasyārhaḥ snēhastaṁ pītavantaṁ kr̥tavamanaṁ ca mr̥du kr̥tvā rūkṣayēt| sa0-triphalādīni samāṁśāni jalēna pēṣayēt| piṣṭvā ca prabhātē lauhīṁ pātrīṁ liptvā madhyāhna idaṁ bhakṣayēt| ētacca vātaraktē sarvadōṣē'pi paraṁ śūlānvitē hitam|

Adhikarana vAtarakte tridoShaje kokilAkShakakvAthaH (18-19) · Śloka 19

| kōkilākṣakaniryūhaḥ pītastacchākabhōjinā||18|| kr̥pābhyāsa iva krōdhaṁ vātaraktaṁ niyacchati| |19|

sa0-kōkilākṣabhōjinā kōkilākṣakakvāthaḥ pītō vātaraktaṁ śamayati| kr̥pābhyāsaḥ krōdhaṁ yathā|

Adhikarana vAtarakte tridoShaje lelItakIvasA (19-20) · Śloka 20

| pañcamūlasya dhātryā vā rasairlēlītakīṁ vasām||19|| khuḍaṁ surūḍhamapyaṅgē brahmacārī piban jayēt| |20|

sa0-pañcamūlasya rasairāmalakarasairvā lēlītakīṁ vasāṁ brahmacārī piban śarīrē khuḍaṁ susthirībhūtamapi jayēt|

Adhikarana vAtarakte ityAByantaraM karmaM vAtarakte ataH paraM bAhyam (20) · Śloka 20

| ityābhyantaramuddiṣṭaṁ karmabāhyamataḥ param||20||

sa0-iti-ēvaṁ, abhyantaraṁ karma-cikitsitamuktam| sa0-ataḥ paraṁ bāhyaṁ karmōcyatē|

Adhikarana vAtarakte jvaradAhArtau AranAlatailam (21) · Śloka 21

āranālāḍhakē tailaṁ pādasarjarasaṁ śr̥tam| prabhūtē khajitaṁ tōyē jvaradāhārtinutparam||21||

sa0-kāñjikasyāḍhakē tailaṁ caturthabhāgasarjarasaṁ pakvaṁ prabhūtē jalē mathitaṁ paraṁ jvaradāhārtinut|

Adhikarana vAtarakte rUjAyAM piNDatailam (22) · Śloka 22

samadhūcchiṣṭamañjiṣṭhaṁ sasarjarasasārivam| piṇḍatailaṁ tadabhyaṅgādvātaraktarujāpaham||22||

sa0-pūrvōktaṁ tailaṁ pakvaṁ saha madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivābhirāvāparūpābhirvartatē yattadēvabhūtaṁ satpiṇḍatailamucyatē| taccābhyaṅgādvātaraktarujāharam|

Adhikarana vAtarakte rUjAyAM dashamUlashRutakShIreNa pariShekaH,vAtarakte rUjAyAM koShNasarpiShA (23) · Śloka 23

daśamūlaśr̥taṁ kṣīraṁ sadyaḥ śūlanivāraṇam| pariṣēkō'nilaprāyē tadvatkōṣṇēna sarpiṣā||23||

sa0-daśamūlēna kṣīraṁ siddhaṁ śīghramēva śūlahr̥t, pariṣēkēṇētyarthādavagamyatē| ata ēvāha-pariṣēkō'nilaprāyē| tathēva kōṣṇēna sarpiṣā-ghr̥tēna, hitaḥ|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte madhurasiddhasnehaiH pariShekaH (24) · Śloka 24

snēhairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣēcayēt| stambhākṣēpakaśūkārtaṁ kōṣṇairdāhē tu śītalaiḥ||24||

sa0-athavā stambhādibhirārtaṁ naraṁ caturbhirmadhuradravyasādhitaiḥ snēhaiḥ kōṣṇaiḥ pariṣēcayēt| dāhē punastairēva śītaiḥ pariṣēcayēt|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtegavyAdikShIraiH (25) · Śloka 25

tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ| |25|

athavā, gavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ kōṣṇaiḥ stambhākṣēpakaśūlārtaṁ tadvat-prāgvat, pariṣēcayēt| dāhē punarētairēva kṣītaiḥ pariṣēcayēt|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtejIvanIyakvAthaiHvAtarakte stamBAlaghupa~jcamUlakvAthaiH (25) · Śloka 25

| niḥkvāthairjīvanīyānāṁ pañcamūlasya vā laghōḥ||25||

sa0-jīvanīyānāṁ dravyāṇāṁ niḥkvāthairlaghōrvā pañcamūlasya kvāthaiḥ kōṣṇaiḥ stambhādyārtaṁ pariṣēcayēt| dāhē tu śītalaiḥ|

Adhikarana vAtarakte stamBadyArtedrAkShekShurasAdyaiH (26) · Śloka 26

drākṣēkṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| sēkārthaṁ taṇḍulakṣaudraśarkarāmbhaśca śasyatē||26||

sa0-dāhē drākṣārasa ikṣurasa madyāni dadhimastvamlakāñjikaṁ sēkārthaṁ śasyatē| tathā, taṇḍulāmbhaḥ kṣaudrāmbhaḥ śarkarāmbhaśca sēkārthaṁ śasyatē|

Adhikarana vAtarakte dAharUklkameShu priyanArIsparshaH (27) · Śloka 27

priyāḥ priyaṁvadā nāryaścandamārdrakarastanāḥ| sparśaśītāh sukhasparśā ghnanti dāhaṁ rujaṁ klamam||27||

sa0-nāryaḥ priyāḥ-vallabhāḥ, priyavacasaścandanōnārdrāḥ karāḥ stanāśca yāsāṁ tāṁ ēvaṁvidhāḥ sparśēna śītāḥ sukhasparśāśc dāhaṁ [ rujaṁ ] klamaṁ ca ghnanti|

Adhikarana vAtarakte sarAgAdike prapauNDarIkAdilepaH (28-29) · Śloka 29

sarāgē sarujē dāhē raktaṁ hr̥tvā pralēpayēt| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ||28|| sitōpalairakāsaktumasūrōśīrapadmakaiḥ| lēpō rugdāhavīsarparāgaśōphanibarhaṇaḥ||29||

sa0-dāhē sarāgē sati raktaṁ hr̥tvā prapauṇḍarīkādibhirlēpaḥ kāryaḥ| sa ca lēpō rugdāhādinibarhaṇaḥ| dārvī-dāruharidrā| madhukaṁ-yaṣṭīmadhu| sitōpalā-śarkarā| ērakāsaktuḥ-ērakābījasaktuḥ|

Adhikarana vAtarakte shUle vArandhasiddhaH kRusharo upanAhanam (30) · Śloka 30

vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kr̥śarō mudgapāyasaḥ| tilasarṣapapiṇḍaiśca śūlaghnamupanāhanam||30||

sa0-kr̥śaraḥ-tilamudgādikr̥tō, vātaghnaiḥ sādhitō mudrapāyasō-mudrakṣīrē yō miśritaḥ, tilasarṣapapiṇḍaiścaitadupanāhanaṁ śūlaghnam|

Adhikarana vAtarakte stamBAdike audakAdivesavArAH vAtarakte stamBAaudakAdivasA (31-32) · Śloka 32

audakaprasahānūpavēsavārāḥ susaṁskr̥tāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ snēhayuktāḥ syurupanāhanē||31|| stambhatōdarugāyāmaśōphāṅgagrahanāśanāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā||32||

sa0-audakādyā jīvanīyauṣadhaiḥ sādhitāḥ snēhayuktāḥ susaṁskr̥tā upanāhēna stambhādināśanāḥ syuḥ| athavā, audakādīnāṁ vasā jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā stambhādināśanā syāt|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte ghRutAdilepaH vAtarakte stamBA BRuShTatilalepaH (33) · Śloka 33

ghr̥taṁ sahacarānmūlaṁ jīvantī chāgalaṁ payaḥ| lēpaḥ piṣṭāstilāstadvadbhr̥ṣṭāḥ payasi nivr̥tāḥ||33||

sa0-sahacarajīvantīmūlakalkō ghr̥tacchāgapayōmiśrō lēpa upayōgī bhavati| piṣṭāstilā bhr̥ṣṭāḥ-bhajitāḥ, payasi-kṣīrē, nivr̥tāḥ-prakṣiptāḥ, tadvat-prāgvat pralēpē yōjyāḥ|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhikedhike shUle umairaNDlepau (34) · Śloka 34

kṣārapriṣṭakṣumāṁ lēpamēraṇḍasya phalāni vā| kughārcchūlanivr̥ttyarthaṁ śatāhvāṁ vā'nilē'dhikē||34||

sa0-kṣumāṁ-atasīṁ, kṣīrēṇa piṣṭāmadhikē'nilē śūlanivr̥tyarthaṁ lēpaṁ kuryāt| yadvā, ēraṇḍasya phalāni kṣīrapiṣṭāni śūlanivr̥ttyarthaṁ lēpaṁ kuryāt| yadvā, śatapuṣpāṁ kṣīrē piṣṭvā śūlanivr̥ttyarthaṁ lēpaṁ kuryāt|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhikemUtrAdipavkaM ghRutaM amya~jjanam (35) · Śloka 35

mūtrakṣārasurāpakvaṁ ghr̥tamabhyañjanē hitam| |35|

sa0-mūtrādibhiḥ siddhaṁ ghr̥tamadhikē'nilē'bhyañjanē hitam|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike siddhaM shuktaM sekABya~gge (36) · Śloka 36

| siddhaṁ samadhu śuktaṁ vā sēkābhyaṅgē|35| |36|

sa0-śuktaṁ-cukraṁ, siddhaṁ samākṣikaṁ sēkē pariṣēkē'bhyaṅgē ca hitam||36||

Adhikarana vAtarakterakte kaPottare shUle gRuhadhUmAdilepaH (35-36) · Śloka 36

| kaphōttarē||35|| gr̥hadhūmō vacā kuṣṭhaṁ śatāhvā rajanīdvayam| pralēpaḥ śūlanudvātaraktē|36|

sa0-kaphōttarē vātaraktē gr̥hadhūmādipralēpō hitō bhavati| śatāhvā-śatapuṣpā| rajanīdvayaṁ-haridrē dvē|

Adhikarana vAtarakte vAtaraktekaPottare madhushiprubIjalepaH (36-37) · Śloka 37

| vātakaphōttarē||36|| madhuśigrōrhitaṁ tadvadbījaṁ dhānyāmlasaṁyutam| |37|

sa0-vātakaphōttarē vātaraktē madhuśigrōrbījaṁ kāñjikasaṁyuktaṁ tadvat-pralēpē hitam|

Adhikarana vAtarakte vAtarakte amlaiH secanam (37) · Śloka 37

| muhūrtaliptamamlaiśca siñcēdvātakaphōttarē||37||

sa0-vātakaphōttarē vātaraktē muhūrtaliptamarthādēva kāñjikapiṣṭamadhuśigrubījēna liptamamlaiḥ-śuktādibhiḥ, siñcēt|

Adhikarana vAtarakte uttAne lepAdayaH (38) · Śloka 38

uttānaṁ lēpanābhyaṅgapariṣēkāvagāhanaiḥ| |38|

sa0-uttānaṁ vātaraktaṁ lēpādibhirācarēt-cikitsēt|

Adhikarana vAtarakte gamBIre lepAdayaH (38) · Śloka 38

| virēkāsthāpanasnēhapānairgambhīramācarēt||38||

sa0-gambhīraṁ vātaśōṇitaṁ virēkādibhirācarēt|

Adhikarana vAtarakte vAtarakteShleShmottare koShNA lepAdyAH shItalepanAdyaurvidAhAdivRuddhi (39) · Śloka 39

vātaślēṣmōttarē kōṣṇā lēpadyāstatra śītalaiḥ| vidāhaśōpharukkaṇḍūvivr̥ddhiḥ stambhanādbhavēt||39||

sa0-vātaślēṣmōttara uttānē vātaśōṇitē lēpādyāḥ kōṣṇā hitāḥ| tatra-tasmin vātaślēṣmōttarē, śītalairlēpanaiḥ stambhanāt vidāhādīnāṁ vivr̥dbhirbhavati|

Adhikarana vAtarakte pittaraktottare himAle pAdyAH uShNaiH lpoShAdayaH (40) · Śloka 40

pittaraktōttarē vātaraktē lēpādayō himāḥ| uṣṇaiḥ plōṣōṣarugrāgasvēdāvadaraṇōdbhavaḥ||40||

sa0-vātaraktē pittaraktōttarē himāḥ śītā lēpādayō hitāḥ| tatra pittaraktōttarē vātarakta uṣṇairlēpaiḥ plēṣādayō bhavanti|

Adhikarana vAtarakte madhuyaShTItailam (41-44) · Śloka 44

madhuyaṣṭyāḥ palaśataṁ kaṣāyē pādaśēṣitē| tailāḍhakaṁ samakṣīraṁ pacētkalkaiḥ palōnmitaiḥ||41|| sthirātāmalakīdūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ| lōhahaṁsapadīmāṁsīdvimēdāmadhuparṇibhiḥ||42|| kākōlīkṣīrakākōlīśatapuṣparddhipadmakaiḥ| jīvakarṣabhajīvantītvak''patranakhavālakaiḥ||43|| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayōgaṁ vātasr̥k''pittadāhajvarārtinut||44||

sa0-madhuyaṣṭyāḥ palaśataṁ kvāthakalpanayā kvathitaṁ tasminkaṣāyē pādaśēṣitē caturbhāgāvaśiṣṭē tailasyāḍhakaṁ samakṣīramāḍhakapramāṇēna kṣīrēṇa tulyaṁ sthirādibhiḥ palōnmitaiḥ kalkīkr̥tairyuktaṁ pacēt| tattailaṁ catuṣprayōgaṁ-pānē nasyē'nuvāsanē bastau ca yōjitaṁ, vātāsr̥gādīnāmartinudbhavēt| sthirā-śāliparṇī| tāmalakī-bhūdhātrī| payasyā-arkapuṣpī| abhīruḥ-śatāvarī| lōhaṁ-agaru| haṁsapadī-kīṭamārī| madhuparṇī-guḍūcī| aindrī-viśālā| vitunnakaṁ-paripēlavam|

Adhikarana vAtarakte balAtailam (45-46) · Śloka 46

balākaṣāyakalkābhyāṁ tailaṁ kṣīrasamaṁ pacēt| sahasraśatapākaṁ tadvātāsr̥gvātarōganut||45|| rasāyanaṁ mukhyatamamindriyāṇāṁ prasādanam| jīvanaṁ br̥haṇaṁ svaryaṁ śukrāsr̥gdōṣanāśanam||46||

sa0-balākaṣāyēṇa kalkēna ca tailaṁ kṣīrēṇa samaṁ tulyaṁ pacēt| tat-tailaṁ, sahasrapākaṁ śatapākaṁ vā vātaśōṇitavātarōgaharam| tathā, mukhyatamaṁ-śrēṣṭham, tadrasāyanamindriyāṇāṁ-cakṣurādīnāṁ, prasādanaṁ-prasādajanakam| jīvanaṁ-prāṇadhāraṇam| br̥ṁhaṇaṁ-upacayakaram| svaryaṁ-svarakaram| śukrāsr̥gdōṣāṇāṁ nāśanam|

Adhikarana vAtarakte mArgasaMrodhAtkupie vAte ADhcavAtoktaM karma, tataH snehanAdi (47-48) · Śloka 48

kupitē mārgasaṁrōdhānmēdasō vā kaphasya vā| ativr̥ddhyā'nilē śastaṁ nādau snēhanabr̥ṁhaṇam||47|| kr̥tvā tatrāḍhyavātōktaṁ vātaśōṇitikaṁ tataḥ| bhēṣajaṁ snēhanaṁ kuryādyacca raktaprasādanam||48||

sa0-anilē-vātē, mēdasō'tivr̥ddhyā kaphasya vā'tivr̥ddhyā mārgasaṁrōdhāt kāraṇāt kupitē snēhanabr̥ṁhaṇamauṣadhamādau na śastam| tatra-mēdasāvr̥tē kaphāvr̥tē vā vātē, āḍhyavātōktaṁ yaccikitsitamuktaṁ tatkāryam| tataḥ-anantaraṁ, vātaśōṇitikaṁ snēhanaṁ bhēṣajaṁ kuryāt| yaccāpi raktasya prasādanaṁ tadapi kuryāt| vātaśōṇitacikitsitamuktvā prāṇādicikitsāmāha-

Adhikarana prANAdyAvRutavAtaraktecikitsA (49) · Śloka 49

prāṇādikōpē yugapadyathōddiṣṭaṁ yathāmayam| yathāsannaṁ ca bhaiṣajyaṁ vikalpyaṁ syādyathābalam||49||

sa0-prāṇādīnāṁ pañcānāṁ yugapat-tulyakālaṁ kōpē, yathōddiṣṭaṁ-yathōktavātavyādhicikitsānatikramēṇa, yathāmayaṁ-prāṇādikōpajanitarōgādyapēkṣayā, yathāsannaṁ-prāṇādīnāmanyatamamāsannamanatikramya, yasminnēva rōgē ya ēva prāṇādīnāmanyatama āsannastamēva cikitsēt| yathābalaṁ-balānatikramēṇa, prāṇādīnāmanyatamasya balinaḥ pūrvapratīkāraṁ kuryāt| ityēvamatra bhaiṣajyaṁ-auṣadhaṁ, vikalpyaṁ-vikalpanīyaṁ, syāt-bhavēt|

Adhikarana vAte sAme svedAdayaH (50) · Śloka 50

nītē nirāmatāṁ sāmē svēdalaṅghanapācanaiḥ| rūkṣaiścālēpasēkādyaiḥ kuryātkēvalavātanut||50||

sa0-sāmē vātē svēdādibhistathā rūkṣaiḥ sēkalēpādibhirnirāmatāṁ nītē paścāt kēvalavātanut-śuddhavātacikitsitaṁ, kuryāt|

Adhikarana shoShAdayo vAtarakterogA navAH sAdhyAH (51-53) · Śloka 53

śōṣākṣēpaṇasaṅkōcastambhasvapanakampanam| hanusraṁsō'rditaṁ khāñjyaṁ pāṅgulyaṁ khuḍavātatā||51|| sandhicyutiḥ pakṣavadhō mēdōmajjāsthigā gadāḥ| ētē sthānasya gāmbhīryātsidhyēyuryatnatō navāḥ||52|| tasmājjayēnnavānētān balinō nirupadravān| |53|

sa0-śōṣaḥ-aṅgaśōṣaḥ| ākṣēpaṇaṁ-āyāmaḥ| saṅkōcaḥ-aṅgāvayavānām| stambhō-daṇḍavat stabdhatā| svapanaṁ-acaitanyam| kampanaṁ-vēpathuḥ| hanusraṁsō-hanubhraṁśaḥ| ardittaṁ-vāyunā vakrīkr̥taṁ vakrārdham| khāñjyaṁ-khañjatā| pāṅgulyaṁ-paṅgutā| khuḍavātō-vātaśōṇitam| sandhicyutiḥ-sthānādbhraṁśaḥ| pakṣavadhaḥ-pakṣāghātaḥ| tathā, yē gadāḥ-rōgāḥ, mēdaādisthānasthā bhavanti ta ētē sthānasya gāmbhīryabhāvēna jātā navāḥ-acirakālōtpannāḥ, yatnataḥ sidhyēyuḥ, balinaḥ puṁsaḥ| tasmādētān śōṣādīn nirupadravān [ navān- ] śīghrajanmanō, jayēt-cikitsēt|

Adhikarana vAte pittAvRute paryAyeNa shItoShNA kriyA vAte pittAvRute jIvanIyaM sarpiH dhanvamAMsAdi ca (53-54) · Śloka 54

| vāyau pittāvr̥tē śītāmuṣṇāṁ ca bahuśaḥ kriyām||53|| vyatyāsādyōjayētsarpirjīvanīyaṁ ca pāyayēt| dhanvamāṁsaṁ yavāḥ śālirvirēkaḥ kṣīravān mr̥duḥ||54||

sa0-vāyau pittāvr̥tē vyatyāsāt-paryāyēṇa, śītāmuṣṇāṁ ca kriyāṁ baḥuśaḥ-śataśō, yōjayēt| tathā, jīvanīyaṁ sarpistamāturaṁ pāyayēt| atra ca pittāvr̥tē vāyau dhanvamāṁsaṁ-jāṅgalaṁ piśitaṁ, yōjyam| yavāḥ śālayaśca, tathā kṣīravān-kṣīrayuktō, mr̥durvirēkō yōjyaḥ|

Adhikarana vAtarakte pittA sakShIrA bastayo~anu vAsanaM ca (55) · Śloka 55

sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṁ pañcamūlabalāśr̥tam| kālē'nuvāsanaṁ tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ||55||

sa0-atrāpi pittāvr̥tē vāyau bastayaḥ sakṣīrā yōjyāḥ| pañcamūlaṁ-mahat, tēna balāsahitēna śr̥taṁ kṣīraṁ prayōktavyam| kālē-yathāvasaramanuvāsanayōgyē, madhurauṣadhasādhitaistailairanuvāsanaṁ dēyam|

Adhikarana vAtarakte pittA madhuyaShTItailAdinA secanam (56) · Śloka 56

yaṣṭīmadhubalātailaghr̥takṣīraiśca sēcanam| pañcamūlakaṣāyēṇa vāriṇā śītalēna vā||56||

sa0-madhuyaṣṭitailēna balātailēna ghr̥tēna kṣīrēṇa ca sēcanaṁ hitam| pañcamūlasya kaṣāyēṇa-kvāthēna, vā śītalēna vāriṇā pittāvr̥tē vātē sēcanaṁ yōjyam|

Adhikarana vAtaraktekaPAvRute yavAnnAdi svedanirUhAdayaH purANa ghRutAdi ca (57-58) · Śloka 58

kaphāvr̥tē yavānnāni jāṅgalā mr̥gapakṣiṇaḥ| svēdāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṁ savirēcanam||57|| purāṇasarpistailaṁ ca tilasarṣapajaṁ hitam| |58|

sa0-kaphāvr̥tē yavānnāni hitāni| jāṅgalā mr̥gāḥ pakṣiṇaśca tathā svēdā hitāḥ| tīkṣṇā nirūhāḥ-āsthāpanaviśēṣāśca| tīkṣṇaṁ vamanaṁ savirēcanaṁ hitam| purāṇaṁ ca sarpiḥ, tilasarṣapajaṁ ca tailaṁ hitam|

Adhikarana vAte kaphAvRute Adau pittajayaH (58) · Śloka 58

| saṁsr̥ṣṭē kaphapittābhyāṁ pittamādau vinirjayēt||58||

sa0-kaphapittābhyāṁ dvābhyāṁ saṁsr̥ṣṭē vāta ādāvēva pittaṁ vinirharēt| paścāt kaphaṁ vātayuktaṁ jayēt|

Adhikarana vAte raktAvRute vAtarakteshoNitikIkriyA (59) · Śloka 59

kārayēdraktasaṁsr̥ṣṭē vātaśōṇitikīṁ kriyām| |59|

sa0-raktasaṁsr̥ṣṭē vātē vātaśōṇitikīṁ kriyāṁ kārayēt|

Adhikarana vAtarakte mAMsAvRute svedAdayaH (59) · Śloka 59

| svēdābhyaṅgarasāḥ kṣīraṁ snēhō māṁsāvr̥tē hitam||59||

sa0-māṁsāvr̥tē svēdābhyaṅgamāṁsarasāḥ kṣīraṁ snēhaśca yathāyōgamētaddhitam|

Adhikarana vAtarakte asthimjjasthe svedAdayaH,vAtarakte retasAvRute shukrasthavAtoktam (60) · Śloka 60

pramēhamēdōvātaghnamāḍhyavātē bhiṣagjitam| mahāsnēhō'sthimajjasthē pūrvōktaṁ rētasā''vr̥tē||60||

sa0-āḍhyavātē-mēdasā''vr̥tē vāyau, pramēhanaṁ mēdōghnaṁ vātaghnaṁ ca bhiṣagjitaṁ-auṣadhaṁ, hitam| sa0-asthimajjasthē vātē mahasnēhō-ghr̥tamajjāvasātailaiḥ siddhō, yadvā nārāyaṇādirhitaḥ| rētasā''vr̥tē pūrvōktaṁ-vātavyādhau śukrastavātōktaṁ (hr̥. ci. a. 21|20) , hitam|

Adhikarana vAtarakte annAvRute pAcanIyAdi (61) · Śloka 61

annāvr̥tē pācanīyaṁ vamanaṁ dīpanaṁ laghu| |61|

sa0-annēnāvr̥tē pācanīyamauṣadhaṁ vamanaṁ hitam| dīpanīyaṁ-āgnēyaṁ, yadauṣadhaṁ laghu ca-prakr̥tyā, tatsarvaṁ hitam|

Adhikarana vAtarakte mUtrAvRute mUtralAdi (61) · Śloka 61

| mūtrāvr̥tē mūtralāni svēdāścōttarabastayaḥ|61|

sa0-mūtrēṇāvr̥tē vātē mūtralāni-trapusādīni, svēdāścōttarabastayōḥ hitāḥ|

Adhikarana vAtarakte purIShAvRute eraNDatailAdi (61) · Śloka 61

ēraṇḍatailaṁ varcaḥsthē bastisnēhāśca mēdinaḥ| ||61||

sa0-varcasā''vr̥tē vāta ēraṇḍatailaṁ bastayaśca snēhāśca mēdinō hitāḥ|

Adhikarana vAtarakte vAte sarvakuShTheShu sthAnAvRute kaPApittAvirUddhaM vAtAdhikenulomanaM strotaH shuddhikaraM bastivirecanaM rasAyanAni shilAjatu ityAdi (62-66) · Śloka 66

| kaphapittāviruddhaṁ yadyaśca vātānulōmanam||62|| sarvasthānāvr̥tē'pyāśu tatkāryaṁ mātariśvani| anabhiṣyandi ca snigdhaṁ srōtasāṁ śuddhikāraṇam||63|| yāpanā bastayaḥ prāyō madhurāḥ sānuvāsanāḥ| prasamīkṣya balādhikyaṁ mr̥du kāryaṁ virēcanam||64|| rasāyanānāṁ sarvēṣāmupayōgaḥ praśasyatē| śilāhvasya viśēṣēṇa payasā śuddhaguggulōḥ||65|| lēhō vā bhārgavastadvadēkādaśasitāśitaḥ| |66|

sa0-sarvasthānāvr̥tē mātariśvani-vāyau, āśu-śīghramēva, yadauṣadhaṁ kaphapittayōraviruddhaṁ vātasya cānulōmanaṁ tatkāryam|sa0-tasmin sarvadhātvāvr̥tē mātariśvani yadanabhiṣyandi snigdhaṁ srōtasāṁ yacchuddhikaraṁ tatsarvamannapānauṣadhaṁ yōjyam| yāpanasaṁjñā bastayō bāhulyēna madhurāḥ sānuvāsanāḥ-snēhabastayaśca, hitāḥ| balasyādhikyaṁ prasamīkṣya-buddhvā, mr̥du virēcanaṁ hitam| sarvēṣāṁ rasāyanaprayōgāṇāmupayōgaḥ praśasyatē| tathā śuddhasya guggulōḥ prayōgaḥ, bhārgavō lēhō-brāhmarasāyanōktaścyavanaprāśō vā, tadvadēkādaśasitāśitō-brāhmarasāyanōktaḥ (?), praśasyatē|

Adhikarana vAtarakte apAne AvRute dIpanAdi (66-67) · Śloka 67

| apānē tvāvr̥tē sarvaṁ dīpanaṁ grāhi bhēṣajam||66|| vātānulōmanaṁ kāryaṁ mūtrāśayaviśōdhanam| |67|

sa0-apānē vāyau yēnakēnacidāvr̥tē sarvaṁ bhēṣajaṁ dīpanaṁ-agnēḥ, grāhi-saṅgrahaṇaṁ, vātasyānulōmanaṁ mūtrāśayasya-bastēḥ, viśōdhanaṁ tatsarvaṁ kāryam|

Adhikarana vAtarakte prANAdAvAvRutte sarvakuShTheShu M vicArya (67-68) · Śloka 68

| iti saṅkṣēpataḥ praōktamāvr̥tānāṁ cikitsitam||67|| prāṇādīnāṁ bhiṣakkuryādvitarkya svayamēva tat| |68|

sa0-iti-anantarōktēna prakārēṇa, āvr̥tānāṁ saṅkṣēpataścikitsitaṁ-auṣadhaṁ, prōktam| yat prāṇādīnāṁ pañcānāmāvr̥tānāṁ cikitsitaṁ tat-pūrvōktaṁ, bhiṣak svayamēva vitarkya-vicārya, kuryāt|

Adhikarana vAtarakte udAne AvRute UrdhvaM yojayetvAtarakte apAne AvRute anulomanam vAtarakte samAne avRute shamanam vAtarakte vyAne AvRute ridhAyojayet vAtarakte prANavAyoScaturBo rakShaNIyatvam vAtarakte evamAvRutavAtAdhikenAM svasthAnanayanama (68-70) · Śloka 70

| udānaṁ yōjayēdūrdhvamapānaṁ cānulōmayēt||68|| samānaṁ śamayēdvidvāṁstridhā vyānaṁ tu yōjayēt| prāṇō rakṣyaścaturbhyō'pi tatsthitau dēhasaṁsthitiḥ||69|| svaṁ svaṁ sthānaṁ nayēdēvaṁ vr̥tān vātān vimārgagān| |70|

sa0-udānākhyaṁ vāyumūrdhvamēva yōjayēt-yatō'sau sadaivōrdhvagāmī, tathā prayatēta yathōrdhvagāmī bhavati| apānākhyaṁ cānilamanulōmayēt-adhōgatirhyayaṁ sadaiva samīraṇastasmādadhōgamanaṁ yathā'sya sampadyēta tathā cikitsitaṁ kāryamityarthaḥ| samānākhyaṁ vāyuṁ vidvān vaidyō vātaghnairauṣadhaiḥ śamayēt| ayamabhiprāyō granthakr̥taḥ-kila nāsyōrdhvagāmitā naivādhōgāmitā yathā sampadyatē tathā cikitsitaṁ hitam, kiṁ tarhi svasthānapratipattirēvētyēvaṁ cikitsā kāryēti| vyānākhyaṁ tu vāyuṁ tridhā yōjayēt-ūrdhvādhōmadhyagamanaṁ yathā'sya śarīrē sampadyatē tathā cikitsā kāryēti| tathā, prāṇō vāyuścaturbhyō'pi-udānāpānasamānavyānēbhyō'pi, sarvaprayatnēna rakṣyaḥ-ythōdānādibhirnāsya bādhā sampadyatē tathā cikitsā kāryētyarthaḥ| yatastasya-prāṇasya, sthitau satyāṁ dēhasya-śarīrasya, saṁsthitiḥ-jīvanaṁ bhavati, prāṇaṁ vinā na jīvatītyathaḥ| ēvaṁ-anēna prakārēṇa, vātān vimārgagānāvr̥tān svaṁ svaṁ sthānaṁ nayēt|

Adhikarana vAtarakte sarvAvareNe pittaraktavarjite lashunarasAyanam (70-71) · Śloka 71

| sarvaṁ cāvaraṇaṁ pittaraktasaṁsargavarjitam||70|| rasāyanavidhānēna laśunō hanti śīlitaḥ| |71|

sa0-sarvamēvāvaraṇaṁ vātānāṁ pittaraktasaṁsargavarjitaṁ rasāyanavidhinā śīlitō laśunō hanti| ētēna pittaraktasaṁsr̥ṣṭamāvaraṇaṁ varjayitvā sarvāvaraṇānyanyāni laśunaḥ kēvala ēva nihanti|

Adhikarana vAtarakte pittAvRute pittaharAde (71) · Śloka 71

| pittāvr̥tē pittaharaṁ marutaścānulōmanam||71||

sa0-pittāvr̥ta udānādau pittaharaṁ pavanasya cānulōmanaṁ hitam|

Adhikarana vAtarakte raktAvRute tadvat khuDoktaM ca (72) · Śloka 72

raktāvr̥tē'pi tadvacca khuḍōktaṁ yacca bhēṣajam| raktapittānilaharaṁ vividhaṁ ca rasāyanam||72||

sa0-raktāvr̥tē tadvat-pittaharaṁ tathaiva mārutānulōmanaṁ, hitam| yacca khuḍōktaṁ-vātaśōṇitōktaṁ, bhēṣajaṁ tathā pittaraktānilaharaṁ ca hitam, vividhaṁ rasāyanaṁ ca| vividhaṁ-nānāprakāraṁ, sarvadōṣadūṣyādikaṁ cālōkya yathāyōgaṁ vidhēyam|

Adhikarana evam ccikitsitasthAnaM AyurvedaPalaBUtam (73) · Śloka 73

yathānidānaṁ nirdiṣṭamiti samyak cikitsitam| āyurvēdaphalaṁ sthānamētatsadyō'rtināśanāt||73||

sa0-iti-anēna prakārēṇa, yathānidānaṁ-nidānānatikramēṇa, yathōddēśastathā nirdēśaḥ| anayā rītyā sarvamēva cikitsitaṁ nirdiṣṭam| ētaccāyurvēdaphalabhūtaṁ sthānam, ētadupadēśēna sadyō'rtināśanāddhētōḥ|

Adhikarana auShadhasya paryAyAH iti cikitsitasthAnam (22) · Śloka 22

cikitsitaṁ hitaṁ pathyaṁ prāyaścittaṁ bhiṣagjitam| bhēṣajaṁ śamanaṁ śastaṁ paryāyaiḥ smr̥tamauṣadham||74|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē vātaśōṇitacikitsitaṁ nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||

sa0-cikitsitādaya auṣadhasya paryāyāḥ smr̥tā iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē vātaśōṇitacikitsitaṁ nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||