Adhikarana vAtashoNitacikitsitAdhyAyaH vAtarakte alpAlpaM raktaharaNam (2-1) · Śloka 1
athātō vātaśōṇitacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) vātaśōṇitinō raktaṁ snigdhasya bahuśō harēt| alpālpaṁ pālayan vāyuṁ yathādōṣaṁ yathābalam||1||
अथातो वातशोणितचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत्| अल्पाल्पं पालयन् वायुं यथादोषं यथाबलम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte rUgrAgAdiyute jalaukoBiH vAtarakte cimacimAdiyute shRu~ggatumbaiH vAtarakte deshAntaragate pracCAnasirABiH (2-3) · Śloka 3
rugrāgatōdadāhēṣu jalaukōbhirvinirharēt| śr̥ṅgatumbaiścimicimākaṇḍūrugdūyanānvitam||2|| pracchānēna sirābhirvā dēśāddēśāntaraṁ vrajat| |3|
रुग्रागतोददाहेषु जलौकोभिर्विनिर्हरेत्| शृङ्गतुम्बैश्चिमिचिमाकण्डूरुग्दूयनान्वितम्||२|| प्रच्छानेन सिराभिर्वा देशाद्देशान्तरं व्रजत्| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte a~ggaglAnyAdau raktastrAvaniShedhaH vAtarakte raktakShayAt gamBIrashothAdayaH (3-4) · Śloka 4
| aṅgaglānau tu na srāvyaṁ rūkṣē vātōttarē ca yat||3|| gambhīraṁ śvayathuṁ stambhaṁ kampaṁ snāyusirāmayān| glānimanyāṁśca vātōtthān kuryādvāyurasr̥kṣayāt||4||
| अङ्गग्लानौ तु न स्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत्||३|| गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायुसिरामयान्| ग्लानिमन्यांश्च वातोत्थान् कुर्याद्वायुरसृक्षयात्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte virecye snehavirecanam (5) · Śloka 5
virēcyaḥ snēhayitvā tu snēhayuktairvirēcanaiḥ| |5|
विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtAdhike purANaM ghRutam (5) · Śloka 5
vātōttarē vātaraktē purāṇaṁ pāyayēdghr̥tam| ||5||
वातोत्तरे वातरक्ते पुराणं पाययेद्घृतम्| ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtAdhike shrAvaNyAdighRutam (6) · Śloka 6
śrāvaṇīkṣīrakākōlīkṣīriṇījīvakaiḥ samaiḥ| siddhaṁ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sakṣīraṁ vātaraktanut||6||
श्रावणीक्षीरकाकोलीक्षीरिणीजीवकैः समैः| सिद्धं सर्षभकैः सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtAdhike drAkShAdighRutam vAtarakte vAtAdhike guDUcIsiddhaN kShIram vAtarakte vAtAdhike tailapayaH sharkarAmishRuNam (7-8) · Śloka 8
drākṣāmadhūkavaribhyāṁ siddhaṁ vā sasitōpalam| ghr̥taṁ pibēttathā kṣīraṁ guḍūcīsvarasē śr̥tam||7|| tailaṁ payaḥ śarkarāṁ ca pāyayēdvā sumūrcchitam| |8|
द्राक्षामधूकवरिभ्यां सिद्धं वा ससितोपलम्| घृतं पिबेत्तथा क्षीरं गुडूचीस्वरसे शृतम्||७|| तैलं पयः शर्करां च पाययेद्वा सुमूर्च्छितम्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtAdhike balAdikShIram (8-9) · Śloka 9
| balāśatāvarīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ||8|| śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṁ śr̥taṁ payaḥ| |9|
| बलाशतावरीरास्नादशमूलैः सपीलुभिः||८|| श्यामैरण्डस्थिराभिश्च वातार्तिघ्नं शृतं पयः| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtAdhike doShanulomanaM kShIram (9) · Śloka 9
| dhārōṣṇaṁ mūtrayuktaṁ vā kṣīraṁ dōṣānulōmanam||9||
| धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte pittAdhike shatAvaryAdikvAthaHvAtarakte pittAsvadutiktasiddhaM dhRutaM kShIraM vA (10) · Śloka 10
paittē paktvā varītiktāpaṭōlatriphalāmr̥tāḥ| pibēddhr̥taṁ vā kṣīraṁ vā svādutiktakasādhitam||10||
पैत्ते पक्त्वा वरीतिक्तापटोलत्रिफलामृताः| पिबेद्धृतं वा क्षीरं वा स्वादुतिक्तकसाधितम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte pittAbahudoShe virekArtha eraNDatailam (11) · Śloka 11
kṣīrēṇairaṇḍatailaṁ ca prayōgēṇa pibēnnaraḥ| bahudōṣō virēkārthē jīrṇē kṣīraudanāśanaḥ||11||
क्षीरेणैरण्डतैलं च प्रयोगेण पिबेन्नरः| बहुदोषो विरेकार्थे जीर्णे क्षीरौदनाशनः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte pittAdoShe harItakI kaShAyaH,vAtarakte pittAdoShe trivRutAcUrNam (12) · Śloka 12
kaṣāyamabhayānāṁ vā pāyayēddhr̥tabharjitam| kṣīrānupānaṁ trivr̥tācūrṇē drākṣārasēna vā||12||
कषायमभयानां वा पाययेद्धृतभर्जितम्| क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णे द्राक्षारसेन वा||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte pittadoShe kShIrabastayaH vAtarakte pittadoShebastiprashaMsA (13-14) · Śloka 14
nirharēdvā malaṁ tasya saghr̥taiḥ kṣīrabastibhiḥ| na hi bastisamaṁ kiñcidvātaraktacikitsitam||13|| viśēṣātpyupārśvōruparvāsthijaṭharārtiṣu| |14|
निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरबस्तिभिः| न हि बस्तिसमं किञ्चिद्वातरक्तचिकित्सितम्||१३|| विशेषात्प्युपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte kaPAdhike mustAdikathaH (14-15) · Śloka 15
| mustādhātrīharidrāṇāṁ pibētkvāthaṁ kaphōlbaṇē||14|| sakṣaudraṁ triphalāyā vā guḍūcīṁ vā yathātathā| |15|
| मुस्ताधात्रीहरिद्राणां पिबेत्क्वाथं कफोल्बणे||१४|| सक्षौद्रं त्रिफलाया वा गुडूचीं वा यथातथा| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakterakte kaPAdhike triPalAkvAthaH,vAtarakte kaPAdhike guDUcIkvAthAdi vAtarakte kaPAdhike raktesneho vamanaM rUkShaNaM ca vAtarakte tridoShaje shUlAnvite triPalAdikalkaH (15-18) · Śloka 18
| yathārhasnēhapītaṁ ca vāmitaṁ mr̥du rūkṣayēt||15|| triphalāvyōṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṁ vacām| viḍaṅgam ṁ pippalīmūlaṁ lōmaśāṁ vr̥ṣakaṁ tvacam||16|| r̥ddhiṁ lāṅgalikīṁ cavyaṁ samabhāgāni pēṣayēt| kalyē liptvā''yasīṁ pātrīṁ madhyāhnē bhakṣayēdidam||17|| vātāsrē sarvadōṣē'pi paraṁ śūlānvitē hitam| |18|
| यथार्हस्नेहपीतं च वामितं मृदु रूक्षयेत्||१५|| त्रिफलाव्योषपत्रैलात्वक्क्षीरीचित्रकं वचाम्| विडङ्गम् ं पिप्पलीमूलं लोमशां वृषकं त्वचम्||१६|| ऋद्धिं लाङ्गलिकीं चव्यं समभागानि पेषयेत्| कल्ये लिप्त्वाऽऽयसीं पात्रीं मध्याह्ने भक्षयेदिदम्||१७|| वातास्रे सर्वदोषेऽपि परं शूलान्विते हितम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte tridoShaje kokilAkShakakvAthaH (18-19) · Śloka 19
| kōkilākṣakaniryūhaḥ pītastacchākabhōjinā||18|| kr̥pābhyāsa iva krōdhaṁ vātaraktaṁ niyacchati| |19|
| कोकिलाक्षकनिर्यूहः पीतस्तच्छाकभोजिना||१८|| कृपाभ्यास इव क्रोधं वातरक्तं नियच्छति| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte tridoShaje lelItakIvasA (19-20) · Śloka 20
| pañcamūlasya dhātryā vā rasairlēlītakīṁ vasām||19|| khuḍaṁ surūḍhamapyaṅgē brahmacārī piban jayēt| |20|
| पञ्चमूलस्य धात्र्या वा रसैर्लेलीतकीं वसाम्||१९|| ख़ुडं सुरूढमप्यङ्गे ब्रह्मचारी पिबन् जयेत्| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte ityAByantaraM karmaM vAtarakte ataH paraM bAhyam (20) · Śloka 20
| ityābhyantaramuddiṣṭaṁ karmabāhyamataḥ param||20||
| इत्याभ्यन्तरमुद्दिष्टं कर्मबाह्यमतः परम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte jvaradAhArtau AranAlatailam (21) · Śloka 21
āranālāḍhakē tailaṁ pādasarjarasaṁ śr̥tam| prabhūtē khajitaṁ tōyē jvaradāhārtinutparam||21||
आरनालाढके तैलं पादसर्जरसं शृतम्| प्रभूते ख़जितं तोये ज्वरदाहार्तिनुत्परम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte rUjAyAM piNDatailam (22) · Śloka 22
samadhūcchiṣṭamañjiṣṭhaṁ sasarjarasasārivam| piṇḍatailaṁ tadabhyaṅgādvātaraktarujāpaham||22||
समधूच्छिष्टमञ्जिष्ठं ससर्जरससारिवम्| पिण्डतैलं तदभ्यङ्गाद्वातरक्तरुजापहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte rUjAyAM dashamUlashRutakShIreNa pariShekaH,vAtarakte rUjAyAM koShNasarpiShA (23) · Śloka 23
daśamūlaśr̥taṁ kṣīraṁ sadyaḥ śūlanivāraṇam| pariṣēkō'nilaprāyē tadvatkōṣṇēna sarpiṣā||23||
दशमूलशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम्| परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत्कोष्णेन सर्पिषा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte madhurasiddhasnehaiH pariShekaH (24) · Śloka 24
snēhairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣēcayēt| stambhākṣēpakaśūkārtaṁ kōṣṇairdāhē tu śītalaiḥ||24||
स्नेहैर्मधुरसिद्धैर्वा चतुर्भिः परिषेचयेत्| स्तम्भाक्षेपकशूकार्तं कोष्णैर्दाहे तु शीतलैः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtegavyAdikShIraiH (25) · Śloka 25
tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ| |25|
तद्वद्गव्याविकच्छागैः क्षीरैस्तैलविमिश्रितैः| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtejIvanIyakvAthaiHvAtarakte stamBAlaghupa~jcamUlakvAthaiH (25) · Śloka 25
| niḥkvāthairjīvanīyānāṁ pañcamūlasya vā laghōḥ||25||
| निःक्वाथैर्जीवनीयानां पञ्चमूलस्य वा लघोः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte stamBadyArtedrAkShekShurasAdyaiH (26) · Śloka 26
drākṣēkṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| sēkārthaṁ taṇḍulakṣaudraśarkarāmbhaśca śasyatē||26||
द्राक्षेक्षुरसमद्यानि दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकम्| सेकार्थं तण्डुलक्षौद्रशर्कराम्भश्च शस्यते||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte dAharUklkameShu priyanArIsparshaH (27) · Śloka 27
priyāḥ priyaṁvadā nāryaścandamārdrakarastanāḥ| sparśaśītāh sukhasparśā ghnanti dāhaṁ rujaṁ klamam||27||
प्रियाः प्रियंवदा नार्यश्चन्दमार्द्रकरस्तनाः| स्पर्शशीताह् सुखस्पर्शा घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte sarAgAdike prapauNDarIkAdilepaH (28-29) · Śloka 29
sarāgē sarujē dāhē raktaṁ hr̥tvā pralēpayēt| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ||28|| sitōpalairakāsaktumasūrōśīrapadmakaiḥ| lēpō rugdāhavīsarparāgaśōphanibarhaṇaḥ||29||
सरागे सरुजे दाहे रक्तं हृत्वा प्रलेपयेत्| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठादार्वीमधुकचन्दनैः||२८|| सितोपलैरकासक्तुमसूरोशीरपद्मकैः| लेपो रुग्दाहवीसर्परागशोफनिबर्हणः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte shUle vArandhasiddhaH kRusharo upanAhanam (30) · Śloka 30
vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kr̥śarō mudgapāyasaḥ| tilasarṣapapiṇḍaiśca śūlaghnamupanāhanam||30||
वातघ्नैः साधितः स्निग्धः कृशरो मुद्गपायसः| तिलसर्षपपिण्डैश्च शूलघ्नमुपनाहनम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte stamBAdike audakAdivesavArAH vAtarakte stamBAaudakAdivasA (31-32) · Śloka 32
audakaprasahānūpavēsavārāḥ susaṁskr̥tāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ snēhayuktāḥ syurupanāhanē||31|| stambhatōdarugāyāmaśōphāṅgagrahanāśanāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā||32||
औदकप्रसहानूपवेसवाराः सुसंस्कृताः| जीवनीयौषधैः स्नेहयुक्ताः स्युरुपनाहने||३१|| स्तम्भतोदरुगायामशोफाङ्गग्रहनाशनाः| जीवनीयौषधैः सिद्धा सपयस्का वसाऽपि वा||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte ghRutAdilepaH vAtarakte stamBA BRuShTatilalepaH (33) · Śloka 33
ghr̥taṁ sahacarānmūlaṁ jīvantī chāgalaṁ payaḥ| lēpaḥ piṣṭāstilāstadvadbhr̥ṣṭāḥ payasi nivr̥tāḥ||33||
घृतं सहचरान्मूलं जीवन्ती छागलं पयः| लेपः पिष्टास्तिलास्तद्वद्भृष्टाः पयसि निवृताः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtAdhikedhike shUle umairaNDlepau (34) · Śloka 34
kṣārapriṣṭakṣumāṁ lēpamēraṇḍasya phalāni vā| kughārcchūlanivr̥ttyarthaṁ śatāhvāṁ vā'nilē'dhikē||34||
क्षारप्रिष्टक्षुमां लेपमेरण्डस्य फलानि वा| कुघार्च्छूलनिवृत्त्यर्थं शताह्वां वाऽनिलेऽधिके||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtAdhikemUtrAdipavkaM ghRutaM amya~jjanam (35) · Śloka 35
mūtrakṣārasurāpakvaṁ ghr̥tamabhyañjanē hitam| |35|
मूत्रक्षारसुरापक्वं ग़ृतमभ्यञ्जने हितम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtAdhike siddhaM shuktaM sekABya~gge (36) · Śloka 36
| siddhaṁ samadhu śuktaṁ vā sēkābhyaṅgē|35| |36|
| सिद्धं समधु शुक्तं वा सेकाभ्यङ्गे|३५| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakterakte kaPottare shUle gRuhadhUmAdilepaH (35-36) · Śloka 36
| kaphōttarē||35|| gr̥hadhūmō vacā kuṣṭhaṁ śatāhvā rajanīdvayam| pralēpaḥ śūlanudvātaraktē|36|
| कफोत्तरे||३५|| गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनीद्वयम्| प्रलेपः शूलनुद्वातरक्ते|३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtaraktekaPottare madhushiprubIjalepaH (36-37) · Śloka 37
| vātakaphōttarē||36|| madhuśigrōrhitaṁ tadvadbījaṁ dhānyāmlasaṁyutam| |37|
| वातकफोत्तरे||३६|| मधुशिग्रोर्हितं तद्वद्बीजं धान्याम्लसंयुतम्| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtarakte amlaiH secanam (37) · Śloka 37
| muhūrtaliptamamlaiśca siñcēdvātakaphōttarē||37||
| मुहूर्तलिप्तमम्लैश्च सिञ्चेद्वातकफोत्तरे||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte uttAne lepAdayaH (38) · Śloka 38
uttānaṁ lēpanābhyaṅgapariṣēkāvagāhanaiḥ| |38|
उत्तानं लेपनाभ्यङ्गपरिषेकावगाहनैः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte gamBIre lepAdayaH (38) · Śloka 38
| virēkāsthāpanasnēhapānairgambhīramācarēt||38||
| विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAtarakteShleShmottare koShNA lepAdyAH shItalepanAdyaurvidAhAdivRuddhi (39) · Śloka 39
vātaślēṣmōttarē kōṣṇā lēpadyāstatra śītalaiḥ| vidāhaśōpharukkaṇḍūvivr̥ddhiḥ stambhanādbhavēt||39||
वातश्लेष्मोत्तरे कोष्णा लेपद्यास्तत्र शीतलैः| विदाहशोफरुक्कण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद्भवेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte pittaraktottare himAle pAdyAH uShNaiH lpoShAdayaH (40) · Śloka 40
pittaraktōttarē vātaraktē lēpādayō himāḥ| uṣṇaiḥ plōṣōṣarugrāgasvēdāvadaraṇōdbhavaḥ||40||
पित्तरक्तोत्तरे वातरक्ते लेपादयो हिमाः| उष्णैः प्लोषोषरुग्रागस्वेदावदरणोद्भवः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte madhuyaShTItailam (41-44) · Śloka 44
madhuyaṣṭyāḥ palaśataṁ kaṣāyē pādaśēṣitē| tailāḍhakaṁ samakṣīraṁ pacētkalkaiḥ palōnmitaiḥ||41|| sthirātāmalakīdūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ| lōhahaṁsapadīmāṁsīdvimēdāmadhuparṇibhiḥ||42|| kākōlīkṣīrakākōlīśatapuṣparddhipadmakaiḥ| jīvakarṣabhajīvantītvak''patranakhavālakaiḥ||43|| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayōgaṁ vātasr̥k''pittadāhajvarārtinut||44||
मधुयष्ट्याः पलशतं कषाये पादशेषिते| तैलाढकं समक्षीरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः||४१|| स्थिरातामलकीदूर्वापयस्याभीरुचन्दनैः| लोहहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः||४२|| काकोलीक्षीरकाकोलीशतपुष्पर्द्धिपद्मकैः| जीवकर्षभजीवन्तीत्वक्ऽऽपत्रनख़वालकैः||४३|| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठासारिवैन्द्रीवितुन्नकैः| चतुष्प्रयोगं वातसृक्ऽऽपित्तदाहज्वरार्तिनुत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte balAtailam (45-46) · Śloka 46
balākaṣāyakalkābhyāṁ tailaṁ kṣīrasamaṁ pacēt| sahasraśatapākaṁ tadvātāsr̥gvātarōganut||45|| rasāyanaṁ mukhyatamamindriyāṇāṁ prasādanam| jīvanaṁ br̥haṇaṁ svaryaṁ śukrāsr̥gdōṣanāśanam||46||
बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत्| सहस्रशतपाकं तद्वातासृग्वातरोगनुत्||४५|| रसायनं मुख़्यतममिन्द्रियाणां प्रसादनम्| जीवनं बृहणं स्वर्यं शुक्रासृग्दोषनाशनम्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte mArgasaMrodhAtkupie vAte ADhcavAtoktaM karma, tataH snehanAdi (47-48) · Śloka 48
kupitē mārgasaṁrōdhānmēdasō vā kaphasya vā| ativr̥ddhyā'nilē śastaṁ nādau snēhanabr̥ṁhaṇam||47|| kr̥tvā tatrāḍhyavātōktaṁ vātaśōṇitikaṁ tataḥ| bhēṣajaṁ snēhanaṁ kuryādyacca raktaprasādanam||48||
कुपिते मार्गसंरोधान्मेदसो वा कफस्य वा| अतिवृद्ध्याऽनिले शस्तं नादौ स्नेहनबृंहणम्||४७|| कृत्वा तत्राढ्यवातोक्तं वातशोणितिकं ततः| भेषजं स्नेहनं कुर्याद्यच्च रक्तप्रसादनम्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANAdyAvRutavAtaraktecikitsA (49) · Śloka 49
prāṇādikōpē yugapadyathōddiṣṭaṁ yathāmayam| yathāsannaṁ ca bhaiṣajyaṁ vikalpyaṁ syādyathābalam||49||
प्राणादिकोपे युगपद्यथोद्दिष्टं यथामयम्| यथासन्नं च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद्यथाबलम्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAte sAme svedAdayaH (50) · Śloka 50
nītē nirāmatāṁ sāmē svēdalaṅghanapācanaiḥ| rūkṣaiścālēpasēkādyaiḥ kuryātkēvalavātanut||50||
नीते निरामतां सामे स्वेदलङ्घनपाचनैः| रूक्षैश्चालेपसेकाद्यैः कुर्यात्केवलवातनुत्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shoShAdayo vAtarakterogA navAH sAdhyAH (51-53) · Śloka 53
śōṣākṣēpaṇasaṅkōcastambhasvapanakampanam| hanusraṁsō'rditaṁ khāñjyaṁ pāṅgulyaṁ khuḍavātatā||51|| sandhicyutiḥ pakṣavadhō mēdōmajjāsthigā gadāḥ| ētē sthānasya gāmbhīryātsidhyēyuryatnatō navāḥ||52|| tasmājjayēnnavānētān balinō nirupadravān| |53|
शोषाक्षेपणसङ्कोचस्तम्भस्वपनकम्पनम्| हनुस्रंसोऽर्दितं ख़ाञ्ज्यं पाङ्गुल्यं ख़ुडवातता||५१|| सन्धिच्युतिः पक्षवधो मेदोमज्जास्थिगा गदाः| एते स्थानस्य गाम्भीर्यात्सिध्येयुर्यत्नतो नवाः||५२|| तस्माज्जयेन्नवानेतान् बलिनो निरुपद्रवान्| |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAte pittAvRute paryAyeNa shItoShNA kriyA vAte pittAvRute jIvanIyaM sarpiH dhanvamAMsAdi ca (53-54) · Śloka 54
| vāyau pittāvr̥tē śītāmuṣṇāṁ ca bahuśaḥ kriyām||53|| vyatyāsādyōjayētsarpirjīvanīyaṁ ca pāyayēt| dhanvamāṁsaṁ yavāḥ śālirvirēkaḥ kṣīravān mr̥duḥ||54||
| वायौ पित्तावृते शीतामुष्णां च बहुशः क्रियाम्||५३|| व्यत्यासाद्योजयेत्सर्पिर्जीवनीयं च पाययेत्| धन्वमांसं यवाः शालिर्विरेकः क्षीरवान् मृदुः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte pittA sakShIrA bastayo~anu vAsanaM ca (55) · Śloka 55
sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṁ pañcamūlabalāśr̥tam| kālē'nuvāsanaṁ tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ||55||
सक्षीरा बस्तयः क्षीरं पञ्चमूलबलाशृतम्| कालेऽनुवासनं तैलैर्मधुरौषधसाधितैः||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte pittA madhuyaShTItailAdinA secanam (56) · Śloka 56
yaṣṭīmadhubalātailaghr̥takṣīraiśca sēcanam| pañcamūlakaṣāyēṇa vāriṇā śītalēna vā||56||
यष्टीमधुबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम्| पञ्चमूलकषायेण वारिणा शीतलेन वा||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaraktekaPAvRute yavAnnAdi svedanirUhAdayaH purANa ghRutAdi ca (57-58) · Śloka 58
kaphāvr̥tē yavānnāni jāṅgalā mr̥gapakṣiṇaḥ| svēdāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṁ savirēcanam||57|| purāṇasarpistailaṁ ca tilasarṣapajaṁ hitam| |58|
कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| स्वेदास्तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम्||५७|| पुराणसर्पिस्तैलं च तिलसर्षपजं हितम्| |५८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAte kaphAvRute Adau pittajayaH (58) · Śloka 58
| saṁsr̥ṣṭē kaphapittābhyāṁ pittamādau vinirjayēt||58||
| संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAte raktAvRute vAtarakteshoNitikIkriyA (59) · Śloka 59
kārayēdraktasaṁsr̥ṣṭē vātaśōṇitikīṁ kriyām| |59|
कारयेद्रक्तसंसृष्टे वातशोणितिकीं क्रियाम्| |५९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte mAMsAvRute svedAdayaH (59) · Śloka 59
| svēdābhyaṅgarasāḥ kṣīraṁ snēhō māṁsāvr̥tē hitam||59||
| स्वेदाभ्यङ्गरसाः क्षीरं स्नेहो मांसावृते हितम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte asthimjjasthe svedAdayaH,vAtarakte retasAvRute shukrasthavAtoktam (60) · Śloka 60
pramēhamēdōvātaghnamāḍhyavātē bhiṣagjitam| mahāsnēhō'sthimajjasthē pūrvōktaṁ rētasā''vr̥tē||60||
प्रमेहमेदोवातघ्नमाढ्यवाते भिषग्जितम्| महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्वोक्तं रेतसाऽऽवृते||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte annAvRute pAcanIyAdi (61) · Śloka 61
annāvr̥tē pācanīyaṁ vamanaṁ dīpanaṁ laghu| |61|
अन्नावृते पाचनीयं वमनं दीपनं लघु| |६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte mUtrAvRute mUtralAdi (61) · Śloka 61
| mūtrāvr̥tē mūtralāni svēdāścōttarabastayaḥ|61|
| मूत्रावृते मूत्रलानि स्वेदाश्चोत्तरबस्तयः|६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte purIShAvRute eraNDatailAdi (61) · Śloka 61
ēraṇḍatailaṁ varcaḥsthē bastisnēhāśca mēdinaḥ| ||61||
एरण्डतैलं वर्चःस्थे बस्तिस्नेहाश्च मेदिनः| ||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte vAte sarvakuShTheShu sthAnAvRute kaPApittAvirUddhaM vAtAdhikenulomanaM strotaH shuddhikaraM bastivirecanaM rasAyanAni shilAjatu ityAdi (62-66) · Śloka 66
| kaphapittāviruddhaṁ yadyaśca vātānulōmanam||62|| sarvasthānāvr̥tē'pyāśu tatkāryaṁ mātariśvani| anabhiṣyandi ca snigdhaṁ srōtasāṁ śuddhikāraṇam||63|| yāpanā bastayaḥ prāyō madhurāḥ sānuvāsanāḥ| prasamīkṣya balādhikyaṁ mr̥du kāryaṁ virēcanam||64|| rasāyanānāṁ sarvēṣāmupayōgaḥ praśasyatē| śilāhvasya viśēṣēṇa payasā śuddhaguggulōḥ||65|| lēhō vā bhārgavastadvadēkādaśasitāśitaḥ| |66|
| कफपित्ताविरुद्धं यद्यश्च वातानुलोमनम्||६२|| सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत्कार्यं मातरिश्वनि| अनभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धिकारणम्||६३|| यापना बस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः| प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु कार्यं विरेचनम्||६४|| रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते| शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्धगुग्गुलोः||६५|| लेहो वा भार्गवस्तद्वदेकादशसिताशितः| |६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte apAne AvRute dIpanAdi (66-67) · Śloka 67
| apānē tvāvr̥tē sarvaṁ dīpanaṁ grāhi bhēṣajam||66|| vātānulōmanaṁ kāryaṁ mūtrāśayaviśōdhanam| |67|
| अपाने त्वावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्||६६|| वातानुलोमनं कार्यं मूत्राशयविशोधनम्| |६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte prANAdAvAvRutte sarvakuShTheShu M vicArya (67-68) · Śloka 68
| iti saṅkṣēpataḥ praōktamāvr̥tānāṁ cikitsitam||67|| prāṇādīnāṁ bhiṣakkuryādvitarkya svayamēva tat| |68|
| इति सङ्क्षेपतः प्रओक्तमावृतानां चिकित्सितम्||६७|| प्राणादीनां भिषक्कुर्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्| |६८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte udAne AvRute UrdhvaM yojayetvAtarakte apAne AvRute anulomanam vAtarakte samAne avRute shamanam vAtarakte vyAne AvRute ridhAyojayet vAtarakte prANavAyoScaturBo rakShaNIyatvam vAtarakte evamAvRutavAtAdhikenAM svasthAnanayanama (68-70) · Śloka 70
| udānaṁ yōjayēdūrdhvamapānaṁ cānulōmayēt||68|| samānaṁ śamayēdvidvāṁstridhā vyānaṁ tu yōjayēt| prāṇō rakṣyaścaturbhyō'pi tatsthitau dēhasaṁsthitiḥ||69|| svaṁ svaṁ sthānaṁ nayēdēvaṁ vr̥tān vātān vimārgagān| |70|
| उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्||६८|| समानं शमयेद्विद्वांस्त्रिधा व्यानं तु योजयेत्| प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि तत्स्थितौ देहसंस्थितिः||६९|| स्वं स्वं स्थानं नयेदेवं वृतान् वातान् विमार्गगान्| |७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte sarvAvareNe pittaraktavarjite lashunarasAyanam (70-71) · Śloka 71
| sarvaṁ cāvaraṇaṁ pittaraktasaṁsargavarjitam||70|| rasāyanavidhānēna laśunō hanti śīlitaḥ| |71|
| सर्वं चावरणं पित्तरक्तसंसर्गवर्जितम्||७०|| रसायनविधानेन लशुनो हन्ति शीलितः| |७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte pittAvRute pittaharAde (71) · Śloka 71
| pittāvr̥tē pittaharaṁ marutaścānulōmanam||71||
| पित्तावृते पित्तहरं मरुतश्चानुलोमनम्||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtarakte raktAvRute tadvat khuDoktaM ca (72) · Śloka 72
raktāvr̥tē'pi tadvacca khuḍōktaṁ yacca bhēṣajam| raktapittānilaharaṁ vividhaṁ ca rasāyanam||72||
रक्तावृतेऽपि तद्वच्च ख़ुडोक्तं यच्च भेषजम्| रक्तपित्तानिलहरं विविधं च रसायनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana evam ccikitsitasthAnaM AyurvedaPalaBUtam (73) · Śloka 73
yathānidānaṁ nirdiṣṭamiti samyak cikitsitam| āyurvēdaphalaṁ sthānamētatsadyō'rtināśanāt||73||
यथानिदानं निर्दिष्टमिति सम्यक् चिकित्सितम्| आयुर्वेदफलं स्थानमेतत्सद्योऽर्तिनाशनात्||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhasya paryAyAH iti cikitsitasthAnam (22) · Śloka 22
cikitsitaṁ hitaṁ pathyaṁ prāyaścittaṁ bhiṣagjitam| bhēṣajaṁ śamanaṁ śastaṁ paryāyaiḥ smr̥tamauṣadham||74|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē vātaśōṇitacikitsitaṁ nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||
चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्जितम्| भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतमौषधम्||७४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने वातशोणितचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
🔊 Audio coming soon