22. vātaśōṇitacikitsitadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరం వాతరక్తచికిత్సితమారభ్యతే| యతో వాతశోణితాఖ్యో వ్యాధిః ప్రాయో వాతవ్యాధిరేవ| శోణితయుక్తేన వాయునా కృతత్వాద్బహువక్తవ్యాచ్చ పృథగస్యోపదేశః, ఇత్యత ఆహ-

Adhikarana vAtashoNitacikitsitAdhyAyaH vAtarakte alpAlpaM raktaharaNam (2-1) · Śloka 1

అథాతో వాతశోణితచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) వాతశోణితినో రక్తం స్నిగ్ధస్య బహుశో హరేత్| అల్పాల్పం పాలయన్ వాయుం యథాదోషం యథాబలం||1||

స0-వాతశోణితినో నరస్య స్నిగ్ధస్య సతో బహూన్ వారాన్ లోహితమల్పాల్పం హరేద్వాతకోపభయాత్| అత ఏవాహ,-పాలయన్ వాయుం, తథా యథాదోషం-దోషానతిక్రమేణ, తథా బలానతిక్రమేణ| యథాదోషమిత్యుపలక్షణార్థం, దూష్యాద్యనతిక్రమేణాపి రక్తం హరేత్|

Adhikarana vAtarakte rUgrAgAdiyute jalaukoBiH vAtarakte cimacimAdiyute shRu~ggatumbaiH vAtarakte deshAntaragate pracCAnasirABiH (2-3) · Śloka 3

రుగ్రాగతోదదాహేషు జలౌకోభిర్వినిర్హరేత్| శృంగతుంబైశ్చిమిచిమాకండూరుగ్దూయనాన్వితం||2|| ప్రచ్ఛానేన సిరాభిర్వా దేశాద్దేశాంతరం వ్రజత్| |3|

స0-రుగ్రాగాదిషు సత్సు జలౌకోభీ రుధిరం హరేత్| చిమిచిమాద్యన్వితం రక్తం శృంగతుంబైర్హరేత్| దేశాద్దేశాంతరం గచ్ఛదసృక్ ప్రచ్ఛానేన సిరయా వా హరేత్|

Adhikarana vAtarakte a~ggaglAnyAdau raktastrAvaniShedhaH vAtarakte raktakShayAt gamBIrashothAdayaH (3-4) · Śloka 4

| అంగగ్లానౌ తు న స్రావ్యం రూక్షే వాతోత్తరే చ యత్||3|| గంభీరం శ్వయథుం స్తంభం కంపం స్నాయుసిరామయాన్| గ్లానిమన్యాంశ్చ వాతోత్థాన్ కుర్యాద్వాయురసృక్షయాత్||4||

స0-అంగగ్లానౌ తు సత్యాం న సాధ్యం స్యాత్| తథా రూక్షే వాతోత్తరే చ యద్రక్తం తదపి న స్రావ్యం| రూక్షే సతి వాతచికిత్సితం సేవేత| నను, కస్మాద్రక్తస్రావో న విధీయతే ? ఇత్యాహ-వాయురసృక్క్షయాద్గంభీరశోఫాదీన్ కుర్యాత్|

Adhikarana vAtarakte virecye snehavirecanam (5) · Śloka 5

విరేచ్యః స్నేహయిత్వా తు స్నేహయుక్తైర్విరేచనైః| |5|

స0-విరేచనయోగ్యః పురుషః స్నేహయిత్వా విరేచనద్రవ్యేః స్నేహయుతైర్విరేచనీయః|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike purANaM ghRutam (5) · Śloka 5

వాతోత్తరే వాతరక్తే పురాణం పాయయేద్ఘృతం| ||5||

వాతోత్తరే వాతరక్తే పురాణం ఘృతం పాయయేత్|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike shrAvaNyAdighRutam (6) · Śloka 6

శ్రావణీక్షీరకాకోలీక్షీరిణీజీవకైః సమైః| సిద్ధం సర్షభకైః సర్పిః సక్షీరం వాతరక్తనుత్||6||

స0-శ్రావణ్యాదిభిః ఋషభయుక్తైః కల్కీకృతైః సిద్ధం ఘృతం దుగ్ధయుక్తం వా వాతశోణితహృత్|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike drAkShAdighRutam vAtarakte vAtAdhike guDUcIsiddhaN kShIram vAtarakte vAtAdhike tailapayaH sharkarAmishRuNam (7-8) · Śloka 8

ద్రాక్షామధూకవరిభ్యాం సిద్ధం వా ససితోపలం| ఘృతం పిబేత్తథా క్షీరం గుడూచీస్వరసే శృతం||7|| తైలం పయః శర్కరాం చ పాయయేద్వా సుమూర్చ్ఛితం| |8|

స0-ద్రాక్షామధూకయోః క్వాథే సిద్ధం వా ఘృతం సశర్కరం పిబేత్| క్షీరం చ గుడూచీస్వరసే క్వథితం పిబేత్| తైలాది వా సమ్మిశ్రితం పాయయేత్|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike balAdikShIram (8-9) · Śloka 9

| బలాశతావరీరాస్నాదశమూలైః సపీలుభిః||8|| శ్యామైరండస్థిరాభిశ్చ వాతార్తిఘ్నం శృతం పయః| |9|

స0-బలాదిభిః శృతం పయో వాతరుజానాశనం స్యాత్|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike doShanulomanaM kShIram (9) · Śloka 9

| ధారోష్ణం మూత్రయుక్తం వా క్షీరం దోషానులోమనం||9||

స0-ధారోష్ణం క్షీరం గోమూత్రయుక్తం వా దోషానులోమనం స్యాత్|

Adhikarana vAtarakte pittAdhike shatAvaryAdikvAthaHvAtarakte pittAsvadutiktasiddhaM dhRutaM kShIraM vA (10) · Śloka 10

పైత్తే పక్త్వా వరీతిక్తాపటోలత్రిఫలామృతాః| పిబేద్ధృతం వా క్షీరం వా స్వాదుతిక్తకసాధితం||10||

స0-పైత్తే-పిత్తాధికే వాతశోణితే, శతావర్యాదీన్ పక్త్వా పిబేత్| స్వాదుతిక్తద్రవ్యైః సాధితం ఘృతం క్షీరం వా పిబేత్|

Adhikarana vAtarakte pittAbahudoShe virekArtha eraNDatailam (11) · Śloka 11

క్షీరేణైరండతైలం చ ప్రయోగేణ పిబేన్నరః| బహుదోషో విరేకార్థే జీర్ణే క్షీరౌదనాశనః||11||

స0-బహుదోషో నరో విరేకార్థమేరండతైలం క్షీరేణ పిబేత్| జీర్ణే తస్మిన్ క్షీరౌదనాశీ స్యాత్|

Adhikarana vAtarakte pittAdoShe harItakI kaShAyaH,vAtarakte pittAdoShe trivRutAcUrNam (12) · Śloka 12

కషాయమభయానాం వా పాయయేద్ధృతభర్జితం| క్షీరానుపానం త్రివృతాచూర్ణే ద్రాక్షారసేన వా||12||

స0-అథవా, హరీతకీనాం క్వాథం ఘృతభర్జితం పాయయేత్| త్రివృతామూలచూర్ణం క్షీరానుపానం ద్రాక్షారసేన వా పాయయేత్|

Adhikarana vAtarakte pittadoShe kShIrabastayaH vAtarakte pittadoShebastiprashaMsA (13-14) · Śloka 14

నిర్హరేద్వా మలం తస్య సఘృతైః క్షీరబస్తిభిః| న హి బస్తిసమం కించిద్వాతరక్తచికిత్సితం||13|| విశేషాత్ప్యుపార్శ్వోరుపర్వాస్థిజఠరార్తిషు| |14|

స0-అథవా తస్య-వాతరక్తవతో, మలం క్షీరబస్తిభిర్ఘృతాన్వితైర్నిర్హరేత్| యస్మాద్బస్తితుల్యం నాన్యద్వాతరక్తచికిత్సితమస్తి| విశేషేణ పాథ్వాదిపీడాసు బస్తిర్హితః|

Adhikarana vAtarakte kaPAdhike mustAdikathaH (14-15) · Śloka 15

| ముస్తాధాత్రీహరిద్రాణాం పిబేత్క్వాథం కఫోల్బణే||14|| సక్షౌద్రం త్రిఫలాయా వా గుడూచీం వా యథాతథా| |15|

స0-ముస్తాదీనాం క్వాథం మాక్షికాన్వితం కఫోత్తరే వాతశోణితే పిబేత్| త్రిఫలాయాః క్వాథం వా సమాక్షికం పిబేత్| సర్వేణ ప్రకారేణ గుడూచీం వా పిబేత్|

Adhikarana vAtarakterakte kaPAdhike triPalAkvAthaH,vAtarakte kaPAdhike guDUcIkvAthAdi vAtarakte kaPAdhike raktesneho vamanaM rUkShaNaM ca vAtarakte tridoShaje shUlAnvite triPalAdikalkaH (15-18) · Śloka 18

| యథార్హస్నేహపీతం చ వామితం మృదు రూక్షయేత్||15|| త్రిఫలావ్యోషపత్రైలాత్వక్క్షీరీచిత్రకం వచాం| విడంగం ం పిప్పలీమూలం లోమశాం వృషకం త్వచం||16|| ఋద్ధిం లాంగలికీం చవ్యం సమభాగాని పేషయేత్| కల్యే లిప్త్వాఽఽయసీం పాత్రీం మధ్యాహ్నే భక్షయేదిదం||17|| వాతాస్రే సర్వదోషేఽపి పరం శూలాన్వితే హితం| |18|

స0-యో యస్యార్హః స్నేహస్తం పీతవంతం కృతవమనం చ మృదు కృత్వా రూక్షయేత్| స0-త్రిఫలాదీని సమాంశాని జలేన పేషయేత్| పిష్ట్వా చ ప్రభాతే లౌహీం పాత్రీం లిప్త్వా మధ్యాహ్న ఇదం భక్షయేత్| ఏతచ్చ వాతరక్తే సర్వదోషేఽపి పరం శూలాన్వితే హితం|

Adhikarana vAtarakte tridoShaje kokilAkShakakvAthaH (18-19) · Śloka 19

| కోకిలాక్షకనిర్యూహః పీతస్తచ్ఛాకభోజినా||18|| కృపాభ్యాస ఇవ క్రోధం వాతరక్తం నియచ్ఛతి| |19|

స0-కోకిలాక్షభోజినా కోకిలాక్షకక్వాథః పీతో వాతరక్తం శమయతి| కృపాభ్యాసః క్రోధం యథా|

Adhikarana vAtarakte tridoShaje lelItakIvasA (19-20) · Śloka 20

| పంచమూలస్య ధాత్ర్యా వా రసైర్లేలీతకీం వసాం||19|| ఖుడం సురూఢమప్యంగే బ్రహ్మచారీ పిబన్ జయేత్| |20|

స0-పంచమూలస్య రసైరామలకరసైర్వా లేలీతకీం వసాం బ్రహ్మచారీ పిబన్ శరీరే ఖుడం సుస్థిరీభూతమపి జయేత్|

Adhikarana vAtarakte ityAByantaraM karmaM vAtarakte ataH paraM bAhyam (20) · Śloka 20

| ఇత్యాభ్యంతరముద్దిష్టం కర్మబాహ్యమతః పరం||20||

స0-ఇతి-ఏవం, అభ్యంతరం కర్మ-చికిత్సితముక్తం| స0-అతః పరం బాహ్యం కర్మోచ్యతే|

Adhikarana vAtarakte jvaradAhArtau AranAlatailam (21) · Śloka 21

ఆరనాలాఢకే తైలం పాదసర్జరసం శృతం| ప్రభూతే ఖజితం తోయే జ్వరదాహార్తినుత్పరం||21||

స0-కాంజికస్యాఢకే తైలం చతుర్థభాగసర్జరసం పక్వం ప్రభూతే జలే మథితం పరం జ్వరదాహార్తినుత్|

Adhikarana vAtarakte rUjAyAM piNDatailam (22) · Śloka 22

సమధూచ్ఛిష్టమంజిష్ఠం ససర్జరససారివం| పిండతైలం తదభ్యంగాద్వాతరక్తరుజాపహం||22||

స0-పూర్వోక్తం తైలం పక్వం సహ మధూచ్ఛిష్టమంజిష్ఠాసర్జరససారివాభిరావాపరూపాభిర్వర్తతే యత్తదేవభూతం సత్పిండతైలముచ్యతే| తచ్చాభ్యంగాద్వాతరక్తరుజాహరం|

Adhikarana vAtarakte rUjAyAM dashamUlashRutakShIreNa pariShekaH,vAtarakte rUjAyAM koShNasarpiShA (23) · Śloka 23

దశమూలశృతం క్షీరం సద్యః శూలనివారణం| పరిషేకోఽనిలప్రాయే తద్వత్కోష్ణేన సర్పిషా||23||

స0-దశమూలేన క్షీరం సిద్ధం శీఘ్రమేవ శూలహృత్, పరిషేకేణేత్యర్థాదవగమ్యతే| అత ఏవాహ-పరిషేకోఽనిలప్రాయే| తథేవ కోష్ణేన సర్పిషా-ఘృతేన, హితః|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte madhurasiddhasnehaiH pariShekaH (24) · Śloka 24

స్నేహైర్మధురసిద్ధైర్వా చతుర్భిః పరిషేచయేత్| స్తంభాక్షేపకశూకార్తం కోష్ణైర్దాహే తు శీతలైః||24||

స0-అథవా స్తంభాదిభిరార్తం నరం చతుర్భిర్మధురద్రవ్యసాధితైః స్నేహైః కోష్ణైః పరిషేచయేత్| దాహే పునస్తైరేవ శీతైః పరిషేచయేత్|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtegavyAdikShIraiH (25) · Śloka 25

తద్వద్గవ్యావికచ్ఛాగైః క్షీరైస్తైలవిమిశ్రితైః| |25|

అథవా, గవ్యావికచ్ఛాగైః క్షీరైస్తైలవిమిశ్రితైః కోష్ణైః స్తంభాక్షేపకశూలార్తం తద్వత్-ప్రాగ్వత్, పరిషేచయేత్| దాహే పునరేతైరేవ క్షీతైః పరిషేచయేత్|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtejIvanIyakvAthaiHvAtarakte stamBAlaghupa~jcamUlakvAthaiH (25) · Śloka 25

| నిఃక్వాథైర్జీవనీయానాం పంచమూలస్య వా లఘోః||25||

స0-జీవనీయానాం ద్రవ్యాణాం నిఃక్వాథైర్లఘోర్వా పంచమూలస్య క్వాథైః కోష్ణైః స్తంభాద్యార్తం పరిషేచయేత్| దాహే తు శీతలైః|

Adhikarana vAtarakte stamBadyArtedrAkShekShurasAdyaiH (26) · Śloka 26

ద్రాక్షేక్షురసమద్యాని దధిమస్త్వమ్లకాంజికం| సేకార్థం తండులక్షౌద్రశర్కరాంభశ్చ శస్యతే||26||

స0-దాహే ద్రాక్షారస ఇక్షురస మద్యాని దధిమస్త్వమ్లకాంజికం సేకార్థం శస్యతే| తథా, తండులాంభః క్షౌద్రాంభః శర్కరాంభశ్చ సేకార్థం శస్యతే|

Adhikarana vAtarakte dAharUklkameShu priyanArIsparshaH (27) · Śloka 27

ప్రియాః ప్రియంవదా నార్యశ్చందమార్ద్రకరస్తనాః| స్పర్శశీతాహ్ సుఖస్పర్శా ఘ్నంతి దాహం రుజం క్లమం||27||

స0-నార్యః ప్రియాః-వల్లభాః, ప్రియవచసశ్చందనోనార్ద్రాః కరాః స్తనాశ్చ యాసాం తాం ఏవంవిధాః స్పర్శేన శీతాః సుఖస్పర్శాశ్చ్ దాహం [ రుజం ] క్లమం చ ఘ్నంతి|

Adhikarana vAtarakte sarAgAdike prapauNDarIkAdilepaH (28-29) · Śloka 29

సరాగే సరుజే దాహే రక్తం హృత్వా ప్రలేపయేత్| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాదార్వీమధుకచందనైః||28|| సితోపలైరకాసక్తుమసూరోశీరపద్మకైః| లేపో రుగ్దాహవీసర్పరాగశోఫనిబర్హణః||29||

స0-దాహే సరాగే సతి రక్తం హృత్వా ప్రపౌండరీకాదిభిర్లేపః కార్యః| స చ లేపో రుగ్దాహాదినిబర్హణః| దార్వీ-దారుహరిద్రా| మధుకం-యష్టీమధు| సితోపలా-శర్కరా| ఏరకాసక్తుః-ఏరకాబీజసక్తుః|

Adhikarana vAtarakte shUle vArandhasiddhaH kRusharo upanAhanam (30) · Śloka 30

వాతఘ్నైః సాధితః స్నిగ్ధః కృశరో ముద్గపాయసః| తిలసర్షపపిండైశ్చ శూలఘ్నముపనాహనం||30||

స0-కృశరః-తిలముద్గాదికృతో, వాతఘ్నైః సాధితో ముద్రపాయసో-ముద్రక్షీరే యో మిశ్రితః, తిలసర్షపపిండైశ్చైతదుపనాహనం శూలఘ్నం|

Adhikarana vAtarakte stamBAdike audakAdivesavArAH vAtarakte stamBAaudakAdivasA (31-32) · Śloka 32

ఔదకప్రసహానూపవేసవారాః సుసంస్కృతాః| జీవనీయౌషధైః స్నేహయుక్తాః స్యురుపనాహనే||31|| స్తంభతోదరుగాయామశోఫాంగగ్రహనాశనాః| జీవనీయౌషధైః సిద్ధా సపయస్కా వసాఽపి వా||32||

స0-ఔదకాద్యా జీవనీయౌషధైః సాధితాః స్నేహయుక్తాః సుసంస్కృతా ఉపనాహేన స్తంభాదినాశనాః స్యుః| అథవా, ఔదకాదీనాం వసా జీవనీయౌషధైః సిద్ధా సపయస్కా స్తంభాదినాశనా స్యాత్|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte ghRutAdilepaH vAtarakte stamBA BRuShTatilalepaH (33) · Śloka 33

ఘృతం సహచరాన్మూలం జీవంతీ ఛాగలం పయః| లేపః పిష్టాస్తిలాస్తద్వద్భృష్టాః పయసి నివృతాః||33||

స0-సహచరజీవంతీమూలకల్కో ఘృతచ్ఛాగపయోమిశ్రో లేప ఉపయోగీ భవతి| పిష్టాస్తిలా భృష్టాః-భజితాః, పయసి-క్షీరే, నివృతాః-ప్రక్షిప్తాః, తద్వత్-ప్రాగ్వత్ ప్రలేపే యోజ్యాః|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhikedhike shUle umairaNDlepau (34) · Śloka 34

క్షారప్రిష్టక్షుమాం లేపమేరండస్య ఫలాని వా| కుఘార్చ్ఛూలనివృత్త్యర్థం శతాహ్వాం వాఽనిలేఽధికే||34||

స0-క్షుమాం-అతసీం, క్షీరేణ పిష్టామధికేఽనిలే శూలనివృత్యర్థం లేపం కుర్యాత్| యద్వా, ఏరండస్య ఫలాని క్షీరపిష్టాని శూలనివృత్త్యర్థం లేపం కుర్యాత్| యద్వా, శతపుష్పాం క్షీరే పిష్ట్వా శూలనివృత్త్యర్థం లేపం కుర్యాత్|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhikemUtrAdipavkaM ghRutaM amya~jjanam (35) · Śloka 35

మూత్రక్షారసురాపక్వం ఘృతమభ్యంజనే హితం| |35|

స0-మూత్రాదిభిః సిద్ధం ఘృతమధికేఽనిలేఽభ్యంజనే హితం|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike siddhaM shuktaM sekABya~gge (36) · Śloka 36

| సిద్ధం సమధు శుక్తం వా సేకాభ్యంగే|35| |36|

స0-శుక్తం-చుక్రం, సిద్ధం సమాక్షికం సేకే పరిషేకేఽభ్యంగే చ హితం||36||

Adhikarana vAtarakterakte kaPottare shUle gRuhadhUmAdilepaH (35-36) · Śloka 36

| కఫోత్తరే||35|| గృహధూమో వచా కుష్ఠం శతాహ్వా రజనీద్వయం| ప్రలేపః శూలనుద్వాతరక్తే|36|

స0-కఫోత్తరే వాతరక్తే గృహధూమాదిప్రలేపో హితో భవతి| శతాహ్వా-శతపుష్పా| రజనీద్వయం-హరిద్రే ద్వే|

Adhikarana vAtarakte vAtaraktekaPottare madhushiprubIjalepaH (36-37) · Śloka 37

| వాతకఫోత్తరే||36|| మధుశిగ్రోర్హితం తద్వద్బీజం ధాన్యామ్లసంయుతం| |37|

స0-వాతకఫోత్తరే వాతరక్తే మధుశిగ్రోర్బీజం కాంజికసంయుక్తం తద్వత్-ప్రలేపే హితం|

Adhikarana vAtarakte vAtarakte amlaiH secanam (37) · Śloka 37

| ముహూర్తలిప్తమమ్లైశ్చ సించేద్వాతకఫోత్తరే||37||

స0-వాతకఫోత్తరే వాతరక్తే ముహూర్తలిప్తమర్థాదేవ కాంజికపిష్టమధుశిగ్రుబీజేన లిప్తమమ్లైః-శుక్తాదిభిః, సించేత్|

Adhikarana vAtarakte uttAne lepAdayaH (38) · Śloka 38

ఉత్తానం లేపనాభ్యంగపరిషేకావగాహనైః| |38|

స0-ఉత్తానం వాతరక్తం లేపాదిభిరాచరేత్-చికిత్సేత్|

Adhikarana vAtarakte gamBIre lepAdayaH (38) · Śloka 38

| విరేకాస్థాపనస్నేహపానైర్గంభీరమాచరేత్||38||

స0-గంభీరం వాతశోణితం విరేకాదిభిరాచరేత్|

Adhikarana vAtarakte vAtarakteShleShmottare koShNA lepAdyAH shItalepanAdyaurvidAhAdivRuddhi (39) · Śloka 39

వాతశ్లేష్మోత్తరే కోష్ణా లేపద్యాస్తత్ర శీతలైః| విదాహశోఫరుక్కండూవివృద్ధిః స్తంభనాద్భవేత్||39||

స0-వాతశ్లేష్మోత్తర ఉత్తానే వాతశోణితే లేపాద్యాః కోష్ణా హితాః| తత్ర-తస్మిన్ వాతశ్లేష్మోత్తరే, శీతలైర్లేపనైః స్తంభనాత్ విదాహాదీనాం వివృద్భిర్భవతి|

Adhikarana vAtarakte pittaraktottare himAle pAdyAH uShNaiH lpoShAdayaH (40) · Śloka 40

పిత్తరక్తోత్తరే వాతరక్తే లేపాదయో హిమాః| ఉష్ణైః ప్లోషోషరుగ్రాగస్వేదావదరణోద్భవః||40||

స0-వాతరక్తే పిత్తరక్తోత్తరే హిమాః శీతా లేపాదయో హితాః| తత్ర పిత్తరక్తోత్తరే వాతరక్త ఉష్ణైర్లేపైః ప్లేషాదయో భవంతి|

Adhikarana vAtarakte madhuyaShTItailam (41-44) · Śloka 44

మధుయష్ట్యాః పలశతం కషాయే పాదశేషితే| తైలాఢకం సమక్షీరం పచేత్కల్కైః పలోన్మితైః||41|| స్థిరాతామలకీదూర్వాపయస్యాభీరుచందనైః| లోహహంసపదీమాంసీద్విమేదామధుపర్ణిభిః||42|| కాకోలీక్షీరకాకోలీశతపుష్పర్ద్ధిపద్మకైః| జీవకర్షభజీవంతీత్వక్ఽఽపత్రనఖవాలకైః||43|| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాసారివైంద్రీవితున్నకైః| చతుష్ప్రయోగం వాతసృక్ఽఽపిత్తదాహజ్వరార్తినుత్||44||

స0-మధుయష్ట్యాః పలశతం క్వాథకల్పనయా క్వథితం తస్మింకషాయే పాదశేషితే చతుర్భాగావశిష్టే తైలస్యాఢకం సమక్షీరమాఢకప్రమాణేన క్షీరేణ తుల్యం స్థిరాదిభిః పలోన్మితైః కల్కీకృతైర్యుక్తం పచేత్| తత్తైలం చతుష్ప్రయోగం-పానే నస్యేఽనువాసనే బస్తౌ చ యోజితం, వాతాసృగాదీనామర్తినుద్భవేత్| స్థిరా-శాలిపర్ణీ| తామలకీ-భూధాత్రీ| పయస్యా-అర్కపుష్పీ| అభీరుః-శతావరీ| లోహం-అగరు| హంసపదీ-కీటమారీ| మధుపర్ణీ-గుడూచీ| ఐంద్రీ-విశాలా| వితున్నకం-పరిపేలవం|

Adhikarana vAtarakte balAtailam (45-46) · Śloka 46

బలాకషాయకల్కాభ్యాం తైలం క్షీరసమం పచేత్| సహస్రశతపాకం తద్వాతాసృగ్వాతరోగనుత్||45|| రసాయనం ముఖ్యతమమింద్రియాణాం ప్రసాదనం| జీవనం బృహణం స్వర్యం శుక్రాసృగ్దోషనాశనం||46||

స0-బలాకషాయేణ కల్కేన చ తైలం క్షీరేణ సమం తుల్యం పచేత్| తత్-తైలం, సహస్రపాకం శతపాకం వా వాతశోణితవాతరోగహరం| తథా, ముఖ్యతమం-శ్రేష్ఠం, తద్రసాయనమింద్రియాణాం-చక్షురాదీనాం, ప్రసాదనం-ప్రసాదజనకం| జీవనం-ప్రాణధారణం| బృంహణం-ఉపచయకరం| స్వర్యం-స్వరకరం| శుక్రాసృగ్దోషాణాం నాశనం|

Adhikarana vAtarakte mArgasaMrodhAtkupie vAte ADhcavAtoktaM karma, tataH snehanAdi (47-48) · Śloka 48

కుపితే మార్గసంరోధాన్మేదసో వా కఫస్య వా| అతివృద్ధ్యాఽనిలే శస్తం నాదౌ స్నేహనబృంహణం||47|| కృత్వా తత్రాఢ్యవాతోక్తం వాతశోణితికం తతః| భేషజం స్నేహనం కుర్యాద్యచ్చ రక్తప్రసాదనం||48||

స0-అనిలే-వాతే, మేదసోఽతివృద్ధ్యా కఫస్య వాఽతివృద్ధ్యా మార్గసంరోధాత్ కారణాత్ కుపితే స్నేహనబృంహణమౌషధమాదౌ న శస్తం| తత్ర-మేదసావృతే కఫావృతే వా వాతే, ఆఢ్యవాతోక్తం యచ్చికిత్సితముక్తం తత్కార్యం| తతః-అనంతరం, వాతశోణితికం స్నేహనం భేషజం కుర్యాత్| యచ్చాపి రక్తస్య ప్రసాదనం తదపి కుర్యాత్| వాతశోణితచికిత్సితముక్త్వా ప్రాణాదిచికిత్సామాహ-

Adhikarana prANAdyAvRutavAtaraktecikitsA (49) · Śloka 49

ప్రాణాదికోపే యుగపద్యథోద్దిష్టం యథామయం| యథాసన్నం చ భైషజ్యం వికల్ప్యం స్యాద్యథాబలం||49||

స0-ప్రాణాదీనాం పంచానాం యుగపత్-తుల్యకాలం కోపే, యథోద్దిష్టం-యథోక్తవాతవ్యాధిచికిత్సానతిక్రమేణ, యథామయం-ప్రాణాదికోపజనితరోగాద్యపేక్షయా, యథాసన్నం-ప్రాణాదీనామన్యతమమాసన్నమనతిక్రమ్య, యస్మిన్నేవ రోగే య ఏవ ప్రాణాదీనామన్యతమ ఆసన్నస్తమేవ చికిత్సేత్| యథాబలం-బలానతిక్రమేణ, ప్రాణాదీనామన్యతమస్య బలినః పూర్వప్రతీకారం కుర్యాత్| ఇత్యేవమత్ర భైషజ్యం-ఔషధం, వికల్ప్యం-వికల్పనీయం, స్యాత్-భవేత్|

Adhikarana vAte sAme svedAdayaH (50) · Śloka 50

నీతే నిరామతాం సామే స్వేదలంఘనపాచనైః| రూక్షైశ్చాలేపసేకాద్యైః కుర్యాత్కేవలవాతనుత్||50||

స0-సామే వాతే స్వేదాదిభిస్తథా రూక్షైః సేకలేపాదిభిర్నిరామతాం నీతే పశ్చాత్ కేవలవాతనుత్-శుద్ధవాతచికిత్సితం, కుర్యాత్|

Adhikarana shoShAdayo vAtarakterogA navAH sAdhyAH (51-53) · Śloka 53

శోషాక్షేపణసంకోచస్తంభస్వపనకంపనం| హనుస్రంసోఽర్దితం ఖాంజ్యం పాంగుల్యం ఖుడవాతతా||51|| సంధిచ్యుతిః పక్షవధో మేదోమజ్జాస్థిగా గదాః| ఏతే స్థానస్య గాంభీర్యాత్సిధ్యేయుర్యత్నతో నవాః||52|| తస్మాజ్జయేన్నవానేతాన్ బలినో నిరుపద్రవాన్| |53|

స0-శోషః-అంగశోషః| ఆక్షేపణం-ఆయామః| సంకోచః-అంగావయవానాం| స్తంభో-దండవత్ స్తబ్ధతా| స్వపనం-అచైతన్యం| కంపనం-వేపథుః| హనుస్రంసో-హనుభ్రంశః| అర్దిత్తం-వాయునా వక్రీకృతం వక్రార్ధం| ఖాంజ్యం-ఖంజతా| పాంగుల్యం-పంగుతా| ఖుడవాతో-వాతశోణితం| సంధిచ్యుతిః-స్థానాద్భ్రంశః| పక్షవధః-పక్షాఘాతః| తథా, యే గదాః-రోగాః, మేదఆదిస్థానస్థా భవంతి త ఏతే స్థానస్య గాంభీర్యభావేన జాతా నవాః-అచిరకాలోత్పన్నాః, యత్నతః సిధ్యేయుః, బలినః పుంసః| తస్మాదేతాన్ శోషాదీన్ నిరుపద్రవాన్ [ నవాన్- ] శీఘ్రజన్మనో, జయేత్-చికిత్సేత్|

Adhikarana vAte pittAvRute paryAyeNa shItoShNA kriyA vAte pittAvRute jIvanIyaM sarpiH dhanvamAMsAdi ca (53-54) · Śloka 54

| వాయౌ పిత్తావృతే శీతాముష్ణాం చ బహుశః క్రియాం||53|| వ్యత్యాసాద్యోజయేత్సర్పిర్జీవనీయం చ పాయయేత్| ధన్వమాంసం యవాః శాలిర్విరేకః క్షీరవాన్ మృదుః||54||

స0-వాయౌ పిత్తావృతే వ్యత్యాసాత్-పర్యాయేణ, శీతాముష్ణాం చ క్రియాం బఃఉశః-శతశో, యోజయేత్| తథా, జీవనీయం సర్పిస్తమాతురం పాయయేత్| అత్ర చ పిత్తావృతే వాయౌ ధన్వమాంసం-జాంగలం పిశితం, యోజ్యం| యవాః శాలయశ్చ, తథా క్షీరవాన్-క్షీరయుక్తో, మృదుర్విరేకో యోజ్యః|

Adhikarana vAtarakte pittA sakShIrA bastayo~anu vAsanaM ca (55) · Śloka 55

సక్షీరా బస్తయః క్షీరం పంచమూలబలాశృతం| కాలేఽనువాసనం తైలైర్మధురౌషధసాధితైః||55||

స0-అత్రాపి పిత్తావృతే వాయౌ బస్తయః సక్షీరా యోజ్యాః| పంచమూలం-మహత్, తేన బలాసహితేన శృతం క్షీరం ప్రయోక్తవ్యం| కాలే-యథావసరమనువాసనయోగ్యే, మధురౌషధసాధితైస్తైలైరనువాసనం దేయం|

Adhikarana vAtarakte pittA madhuyaShTItailAdinA secanam (56) · Śloka 56

యష్టీమధుబలాతైలఘృతక్షీరైశ్చ సేచనం| పంచమూలకషాయేణ వారిణా శీతలేన వా||56||

స0-మధుయష్టితైలేన బలాతైలేన ఘృతేన క్షీరేణ చ సేచనం హితం| పంచమూలస్య కషాయేణ-క్వాథేన, వా శీతలేన వారిణా పిత్తావృతే వాతే సేచనం యోజ్యం|

Adhikarana vAtaraktekaPAvRute yavAnnAdi svedanirUhAdayaH purANa ghRutAdi ca (57-58) · Śloka 58

కఫావృతే యవాన్నాని జాంగలా మృగపక్షిణః| స్వేదాస్తీక్ష్ణా నిరూహాశ్చ వమనం సవిరేచనం||57|| పురాణసర్పిస్తైలం చ తిలసర్షపజం హితం| |58|

స0-కఫావృతే యవాన్నాని హితాని| జాంగలా మృగాః పక్షిణశ్చ తథా స్వేదా హితాః| తీక్ష్ణా నిరూహాః-ఆస్థాపనవిశేషాశ్చ| తీక్ష్ణం వమనం సవిరేచనం హితం| పురాణం చ సర్పిః, తిలసర్షపజం చ తైలం హితం|

Adhikarana vAte kaphAvRute Adau pittajayaH (58) · Śloka 58

| సంసృష్టే కఫపిత్తాభ్యాం పిత్తమాదౌ వినిర్జయేత్||58||

స0-కఫపిత్తాభ్యాం ద్వాభ్యాం సంసృష్టే వాత ఆదావేవ పిత్తం వినిర్హరేత్| పశ్చాత్ కఫం వాతయుక్తం జయేత్|

Adhikarana vAte raktAvRute vAtarakteshoNitikIkriyA (59) · Śloka 59

కారయేద్రక్తసంసృష్టే వాతశోణితికీం క్రియాం| |59|

స0-రక్తసంసృష్టే వాతే వాతశోణితికీం క్రియాం కారయేత్|

Adhikarana vAtarakte mAMsAvRute svedAdayaH (59) · Śloka 59

| స్వేదాభ్యంగరసాః క్షీరం స్నేహో మాంసావృతే హితం||59||

స0-మాంసావృతే స్వేదాభ్యంగమాంసరసాః క్షీరం స్నేహశ్చ యథాయోగమేతద్ధితం|

Adhikarana vAtarakte asthimjjasthe svedAdayaH,vAtarakte retasAvRute shukrasthavAtoktam (60) · Śloka 60

ప్రమేహమేదోవాతఘ్నమాఢ్యవాతే భిషగ్జితం| మహాస్నేహోఽస్థిమజ్జస్థే పూర్వోక్తం రేతసాఽఽవృతే||60||

స0-ఆఢ్యవాతే-మేదసాఽఽవృతే వాయౌ, ప్రమేహనం మేదోఘ్నం వాతఘ్నం చ భిషగ్జితం-ఔషధం, హితం| స0-అస్థిమజ్జస్థే వాతే మహస్నేహో-ఘృతమజ్జావసాతైలైః సిద్ధో, యద్వా నారాయణాదిర్హితః| రేతసాఽఽవృతే పూర్వోక్తం-వాతవ్యాధౌ శుక్రస్తవాతోక్తం (హృ. చి. అ. 21|20) , హితం|

Adhikarana vAtarakte annAvRute pAcanIyAdi (61) · Śloka 61

అన్నావృతే పాచనీయం వమనం దీపనం లఘు| |61|

స0-అన్నేనావృతే పాచనీయమౌషధం వమనం హితం| దీపనీయం-ఆగ్నేయం, యదౌషధం లఘు చ-ప్రకృత్యా, తత్సర్వం హితం|

Adhikarana vAtarakte mUtrAvRute mUtralAdi (61) · Śloka 61

| మూత్రావృతే మూత్రలాని స్వేదాశ్చోత్తరబస్తయః|61|

స0-మూత్రేణావృతే వాతే మూత్రలాని-త్రపుసాదీని, స్వేదాశ్చోత్తరబస్తయోః హితాః|

Adhikarana vAtarakte purIShAvRute eraNDatailAdi (61) · Śloka 61

ఏరండతైలం వర్చఃస్థే బస్తిస్నేహాశ్చ మేదినః| ||61||

స0-వర్చసాఽఽవృతే వాత ఏరండతైలం బస్తయశ్చ స్నేహాశ్చ మేదినో హితాః|

Adhikarana vAtarakte vAte sarvakuShTheShu sthAnAvRute kaPApittAvirUddhaM vAtAdhikenulomanaM strotaH shuddhikaraM bastivirecanaM rasAyanAni shilAjatu ityAdi (62-66) · Śloka 66

| కఫపిత్తావిరుద్ధం యద్యశ్చ వాతానులోమనం||62|| సర్వస్థానావృతేఽప్యాశు తత్కార్యం మాతరిశ్వని| అనభిష్యంది చ స్నిగ్ధం స్రోతసాం శుద్ధికారణం||63|| యాపనా బస్తయః ప్రాయో మధురాః సానువాసనాః| ప్రసమీక్ష్య బలాధిక్యం మృదు కార్యం విరేచనం||64|| రసాయనానాం సర్వేషాముపయోగః ప్రశస్యతే| శిలాహ్వస్య విశేషేణ పయసా శుద్ధగుగ్గులోః||65|| లేహో వా భార్గవస్తద్వదేకాదశసితాశితః| |66|

స0-సర్వస్థానావృతే మాతరిశ్వని-వాయౌ, ఆశు-శీఘ్రమేవ, యదౌషధం కఫపిత్తయోరవిరుద్ధం వాతస్య చానులోమనం తత్కార్యం|స0-తస్మిన్ సర్వధాత్వావృతే మాతరిశ్వని యదనభిష్యంది స్నిగ్ధం స్రోతసాం యచ్ఛుద్ధికరం తత్సర్వమన్నపానౌషధం యోజ్యం| యాపనసంజ్ఞా బస్తయో బాహుల్యేన మధురాః సానువాసనాః-స్నేహబస్తయశ్చ, హితాః| బలస్యాధిక్యం ప్రసమీక్ష్య-బుద్ధ్వా, మృదు విరేచనం హితం| సర్వేషాం రసాయనప్రయోగాణాముపయోగః ప్రశస్యతే| తథా శుద్ధస్య గుగ్గులోః ప్రయోగః, భార్గవో లేహో-బ్రాహ్మరసాయనోక్తశ్చ్యవనప్రాశో వా, తద్వదేకాదశసితాశితో-బ్రాహ్మరసాయనోక్తః (?), ప్రశస్యతే|

Adhikarana vAtarakte apAne AvRute dIpanAdi (66-67) · Śloka 67

| అపానే త్వావృతే సర్వం దీపనం గ్రాహి భేషజం||66|| వాతానులోమనం కార్యం మూత్రాశయవిశోధనం| |67|

స0-అపానే వాయౌ యేనకేనచిదావృతే సర్వం భేషజం దీపనం-అగ్నేః, గ్రాహి-సంగ్రహణం, వాతస్యానులోమనం మూత్రాశయస్య-బస్తేః, విశోధనం తత్సర్వం కార్యం|

Adhikarana vAtarakte prANAdAvAvRutte sarvakuShTheShu M vicArya (67-68) · Śloka 68

| ఇతి సంక్షేపతః ప్రఓక్తమావృతానాం చికిత్సితం||67|| ప్రాణాదీనాం భిషక్కుర్యాద్వితర్క్య స్వయమేవ తత్| |68|

స0-ఇతి-అనంతరోక్తేన ప్రకారేణ, ఆవృతానాం సంక్షేపతశ్చికిత్సితం-ఔషధం, ప్రోక్తం| యత్ ప్రాణాదీనాం పంచానామావృతానాం చికిత్సితం తత్-పూర్వోక్తం, భిషక్ స్వయమేవ వితర్క్య-విచార్య, కుర్యాత్|

Adhikarana vAtarakte udAne AvRute UrdhvaM yojayetvAtarakte apAne AvRute anulomanam vAtarakte samAne avRute shamanam vAtarakte vyAne AvRute ridhAyojayet vAtarakte prANavAyoScaturBo rakShaNIyatvam vAtarakte evamAvRutavAtAdhikenAM svasthAnanayanama (68-70) · Śloka 70

| ఉదానం యోజయేదూర్ధ్వమపానం చానులోమయేత్||68|| సమానం శమయేద్విద్వాంస్త్రిధా వ్యానం తు యోజయేత్| ప్రాణో రక్ష్యశ్చతుర్భ్యోఽపి తత్స్థితౌ దేహసంస్థితిః||69|| స్వం స్వం స్థానం నయేదేవం వృతాన్ వాతాన్ విమార్గగాన్| |70|

స0-ఉదానాఖ్యం వాయుమూర్ధ్వమేవ యోజయేత్-యతోఽసౌ సదైవోర్ధ్వగామీ, తథా ప్రయతేత యథోర్ధ్వగామీ భవతి| అపానాఖ్యం చానిలమనులోమయేత్-అధోగతిర్హ్యయం సదైవ సమీరణస్తస్మాదధోగమనం యథాఽస్య సంపద్యేత తథా చికిత్సితం కార్యమిత్యర్థః| సమానాఖ్యం వాయుం విద్వాన్ వైద్యో వాతఘ్నైరౌషధైః శమయేత్| అయమభిప్రాయో గ్రంథకృతః-కిల నాస్యోర్ధ్వగామితా నైవాధోగామితా యథా సంపద్యతే తథా చికిత్సితం హితం, కిం తర్హి స్వస్థానప్రతిపత్తిరేవేత్యేవం చికిత్సా కార్యేతి| వ్యానాఖ్యం తు వాయుం త్రిధా యోజయేత్-ఊర్ధ్వాధోమధ్యగమనం యథాఽస్య శరీరే సంపద్యతే తథా చికిత్సా కార్యేతి| తథా, ప్రాణో వాయుశ్చతుర్భ్యోఽపి-ఉదానాపానసమానవ్యానేభ్యోఽపి, సర్వప్రయత్నేన రక్ష్యః-య్థోదానాదిభిర్నాస్య బాధా సంపద్యతే తథా చికిత్సా కార్యేత్యర్థః| యతస్తస్య-ప్రాణస్య, స్థితౌ సత్యాం దేహస్య-శరీరస్య, సంస్థితిః-జీవనం భవతి, ప్రాణం వినా న జీవతీత్యథః| ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, వాతాన్ విమార్గగానావృతాన్ స్వం స్వం స్థానం నయేత్|

Adhikarana vAtarakte sarvAvareNe pittaraktavarjite lashunarasAyanam (70-71) · Śloka 71

| సర్వం చావరణం పిత్తరక్తసంసర్గవర్జితం||70|| రసాయనవిధానేన లశునో హంతి శీలితః| |71|

స0-సర్వమేవావరణం వాతానాం పిత్తరక్తసంసర్గవర్జితం రసాయనవిధినా శీలితో లశునో హంతి| ఏతేన పిత్తరక్తసంసృష్టమావరణం వర్జయిత్వా సర్వావరణాన్యన్యాని లశునః కేవల ఏవ నిహంతి|

Adhikarana vAtarakte pittAvRute pittaharAde (71) · Śloka 71

| పిత్తావృతే పిత్తహరం మరుతశ్చానులోమనం||71||

స0-పిత్తావృత ఉదానాదౌ పిత్తహరం పవనస్య చానులోమనం హితం|

Adhikarana vAtarakte raktAvRute tadvat khuDoktaM ca (72) · Śloka 72

రక్తావృతేఽపి తద్వచ్చ ఖుడోక్తం యచ్చ భేషజం| రక్తపిత్తానిలహరం వివిధం చ రసాయనం||72||

స0-రక్తావృతే తద్వత్-పిత్తహరం తథైవ మారుతానులోమనం, హితం| యచ్చ ఖుడోక్తం-వాతశోణితోక్తం, భేషజం తథా పిత్తరక్తానిలహరం చ హితం, వివిధం రసాయనం చ| వివిధం-నానాప్రకారం, సర్వదోషదూష్యాదికం చాలోక్య యథాయోగం విధేయం|

Adhikarana evam ccikitsitasthAnaM AyurvedaPalaBUtam (73) · Śloka 73

యథానిదానం నిర్దిష్టమితి సమ్యక్ చికిత్సితం| ఆయుర్వేదఫలం స్థానమేతత్సద్యోఽర్తినాశనాత్||73||

స0-ఇతి-అనేన ప్రకారేణ, యథానిదానం-నిదానానతిక్రమేణ, యథోద్దేశస్తథా నిర్దేశః| అనయా రీత్యా సర్వమేవ చికిత్సితం నిర్దిష్టం| ఏతచ్చాయుర్వేదఫలభూతం స్థానం, ఏతదుపదేశేన సద్యోఽర్తినాశనాద్ధేతోః|

Adhikarana auShadhasya paryAyAH iti cikitsitasthAnam (22) · Śloka 22

చికిత్సితం హితం పథ్యం ప్రాయశ్చిత్తం భిషగ్జితం| భేషజం శమనం శస్తం పర్యాయైః స్మృతమౌషధం||74|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే వాతశోణితచికిత్సితం నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః||22||

స0-చికిత్సితాదయ ఔషధస్య పర్యాయాః స్మృతా ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే వాతశోణితచికిత్సితం నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 22||