22. vātaśōṇitacikitsitadhyāyaḥ

Adhikarana vAtashoNitacikitsitAdhyAyaH vAtarakte alpAlpaM raktaharaNam (2-1) · Śloka 1

అథాతో వాతశోణితచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) వాతశోణితినో రక్తం స్నిగ్ధస్య బహుశో హరేత్| అల్పాల్పం పాలయన్ వాయుం యథాదోషం యథాబలం||1||

Adhikarana vAtarakte rUgrAgAdiyute jalaukoBiH vAtarakte cimacimAdiyute shRu~ggatumbaiH vAtarakte deshAntaragate pracCAnasirABiH (2-3) · Śloka 3

రుగ్రాగతోదదాహేషు జలౌకోభిర్వినిర్హరేత్| శృంగతుంబైశ్చిమిచిమాకండూరుగ్దూయనాన్వితం||2|| ప్రచ్ఛానేన సిరాభిర్వా దేశాద్దేశాంతరం వ్రజత్| |3|

Adhikarana vAtarakte a~ggaglAnyAdau raktastrAvaniShedhaH vAtarakte raktakShayAt gamBIrashothAdayaH (3-4) · Śloka 4

| అంగగ్లానౌ తు న స్రావ్యం రూక్షే వాతోత్తరే చ యత్||3|| గంభీరం శ్వయథుం స్తంభం కంపం స్నాయుసిరామయాన్| గ్లానిమన్యాంశ్చ వాతోత్థాన్ కుర్యాద్వాయురసృక్షయాత్||4||

Adhikarana vAtarakte virecye snehavirecanam (5) · Śloka 5

విరేచ్యః స్నేహయిత్వా తు స్నేహయుక్తైర్విరేచనైః| |5|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike purANaM ghRutam (5) · Śloka 5

వాతోత్తరే వాతరక్తే పురాణం పాయయేద్ఘృతం| ||5||

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike shrAvaNyAdighRutam (6) · Śloka 6

శ్రావణీక్షీరకాకోలీక్షీరిణీజీవకైః సమైః| సిద్ధం సర్షభకైః సర్పిః సక్షీరం వాతరక్తనుత్||6||

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike drAkShAdighRutam vAtarakte vAtAdhike guDUcIsiddhaN kShIram vAtarakte vAtAdhike tailapayaH sharkarAmishRuNam (7-8) · Śloka 8

ద్రాక్షామధూకవరిభ్యాం సిద్ధం వా ససితోపలం| ఘృతం పిబేత్తథా క్షీరం గుడూచీస్వరసే శృతం||7|| తైలం పయః శర్కరాం చ పాయయేద్వా సుమూర్చ్ఛితం| |8|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike balAdikShIram (8-9) · Śloka 9

| బలాశతావరీరాస్నాదశమూలైః సపీలుభిః||8|| శ్యామైరండస్థిరాభిశ్చ వాతార్తిఘ్నం శృతం పయః| |9|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike doShanulomanaM kShIram (9) · Śloka 9

| ధారోష్ణం మూత్రయుక్తం వా క్షీరం దోషానులోమనం||9||

Adhikarana vAtarakte pittAdhike shatAvaryAdikvAthaHvAtarakte pittAsvadutiktasiddhaM dhRutaM kShIraM vA (10) · Śloka 10

పైత్తే పక్త్వా వరీతిక్తాపటోలత్రిఫలామృతాః| పిబేద్ధృతం వా క్షీరం వా స్వాదుతిక్తకసాధితం||10||

Adhikarana vAtarakte pittAbahudoShe virekArtha eraNDatailam (11) · Śloka 11

క్షీరేణైరండతైలం చ ప్రయోగేణ పిబేన్నరః| బహుదోషో విరేకార్థే జీర్ణే క్షీరౌదనాశనః||11||

Adhikarana vAtarakte pittAdoShe harItakI kaShAyaH,vAtarakte pittAdoShe trivRutAcUrNam (12) · Śloka 12

కషాయమభయానాం వా పాయయేద్ధృతభర్జితం| క్షీరానుపానం త్రివృతాచూర్ణే ద్రాక్షారసేన వా||12||

Adhikarana vAtarakte pittadoShe kShIrabastayaH vAtarakte pittadoShebastiprashaMsA (13-14) · Śloka 14

నిర్హరేద్వా మలం తస్య సఘృతైః క్షీరబస్తిభిః| న హి బస్తిసమం కించిద్వాతరక్తచికిత్సితం||13|| విశేషాత్ప్యుపార్శ్వోరుపర్వాస్థిజఠరార్తిషు| |14|

Adhikarana vAtarakte kaPAdhike mustAdikathaH (14-15) · Śloka 15

| ముస్తాధాత్రీహరిద్రాణాం పిబేత్క్వాథం కఫోల్బణే||14|| సక్షౌద్రం త్రిఫలాయా వా గుడూచీం వా యథాతథా| |15|

Adhikarana vAtarakterakte kaPAdhike triPalAkvAthaH,vAtarakte kaPAdhike guDUcIkvAthAdi vAtarakte kaPAdhike raktesneho vamanaM rUkShaNaM ca vAtarakte tridoShaje shUlAnvite triPalAdikalkaH (15-18) · Śloka 18

| యథార్హస్నేహపీతం చ వామితం మృదు రూక్షయేత్||15|| త్రిఫలావ్యోషపత్రైలాత్వక్క్షీరీచిత్రకం వచాం| విడంగం ం పిప్పలీమూలం లోమశాం వృషకం త్వచం||16|| ఋద్ధిం లాంగలికీం చవ్యం సమభాగాని పేషయేత్| కల్యే లిప్త్వాఽఽయసీం పాత్రీం మధ్యాహ్నే భక్షయేదిదం||17|| వాతాస్రే సర్వదోషేఽపి పరం శూలాన్వితే హితం| |18|

Adhikarana vAtarakte tridoShaje kokilAkShakakvAthaH (18-19) · Śloka 19

| కోకిలాక్షకనిర్యూహః పీతస్తచ్ఛాకభోజినా||18|| కృపాభ్యాస ఇవ క్రోధం వాతరక్తం నియచ్ఛతి| |19|

Adhikarana vAtarakte tridoShaje lelItakIvasA (19-20) · Śloka 20

| పంచమూలస్య ధాత్ర్యా వా రసైర్లేలీతకీం వసాం||19|| ఖుడం సురూఢమప్యంగే బ్రహ్మచారీ పిబన్ జయేత్| |20|

Adhikarana vAtarakte ityAByantaraM karmaM vAtarakte ataH paraM bAhyam (20) · Śloka 20

| ఇత్యాభ్యంతరముద్దిష్టం కర్మబాహ్యమతః పరం||20||

Adhikarana vAtarakte jvaradAhArtau AranAlatailam (21) · Śloka 21

ఆరనాలాఢకే తైలం పాదసర్జరసం శృతం| ప్రభూతే ఖజితం తోయే జ్వరదాహార్తినుత్పరం||21||

Adhikarana vAtarakte rUjAyAM piNDatailam (22) · Śloka 22

సమధూచ్ఛిష్టమంజిష్ఠం ససర్జరససారివం| పిండతైలం తదభ్యంగాద్వాతరక్తరుజాపహం||22||

Adhikarana vAtarakte rUjAyAM dashamUlashRutakShIreNa pariShekaH,vAtarakte rUjAyAM koShNasarpiShA (23) · Śloka 23

దశమూలశృతం క్షీరం సద్యః శూలనివారణం| పరిషేకోఽనిలప్రాయే తద్వత్కోష్ణేన సర్పిషా||23||

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte madhurasiddhasnehaiH pariShekaH (24) · Śloka 24

స్నేహైర్మధురసిద్ధైర్వా చతుర్భిః పరిషేచయేత్| స్తంభాక్షేపకశూకార్తం కోష్ణైర్దాహే తు శీతలైః||24||

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtegavyAdikShIraiH (25) · Śloka 25

తద్వద్గవ్యావికచ్ఛాగైః క్షీరైస్తైలవిమిశ్రితైః| |25|

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArtejIvanIyakvAthaiHvAtarakte stamBAlaghupa~jcamUlakvAthaiH (25) · Śloka 25

| నిఃక్వాథైర్జీవనీయానాం పంచమూలస్య వా లఘోః||25||

Adhikarana vAtarakte stamBadyArtedrAkShekShurasAdyaiH (26) · Śloka 26

ద్రాక్షేక్షురసమద్యాని దధిమస్త్వమ్లకాంజికం| సేకార్థం తండులక్షౌద్రశర్కరాంభశ్చ శస్యతే||26||

Adhikarana vAtarakte dAharUklkameShu priyanArIsparshaH (27) · Śloka 27

ప్రియాః ప్రియంవదా నార్యశ్చందమార్ద్రకరస్తనాః| స్పర్శశీతాహ్ సుఖస్పర్శా ఘ్నంతి దాహం రుజం క్లమం||27||

Adhikarana vAtarakte sarAgAdike prapauNDarIkAdilepaH (28-29) · Śloka 29

సరాగే సరుజే దాహే రక్తం హృత్వా ప్రలేపయేత్| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాదార్వీమధుకచందనైః||28|| సితోపలైరకాసక్తుమసూరోశీరపద్మకైః| లేపో రుగ్దాహవీసర్పరాగశోఫనిబర్హణః||29||

Adhikarana vAtarakte shUle vArandhasiddhaH kRusharo upanAhanam (30) · Śloka 30

వాతఘ్నైః సాధితః స్నిగ్ధః కృశరో ముద్గపాయసః| తిలసర్షపపిండైశ్చ శూలఘ్నముపనాహనం||30||

Adhikarana vAtarakte stamBAdike audakAdivesavArAH vAtarakte stamBAaudakAdivasA (31-32) · Śloka 32

ఔదకప్రసహానూపవేసవారాః సుసంస్కృతాః| జీవనీయౌషధైః స్నేహయుక్తాః స్యురుపనాహనే||31|| స్తంభతోదరుగాయామశోఫాంగగ్రహనాశనాః| జీవనీయౌషధైః సిద్ధా సపయస్కా వసాఽపి వా||32||

Adhikarana vAtarakte stamBAdyArte ghRutAdilepaH vAtarakte stamBA BRuShTatilalepaH (33) · Śloka 33

ఘృతం సహచరాన్మూలం జీవంతీ ఛాగలం పయః| లేపః పిష్టాస్తిలాస్తద్వద్భృష్టాః పయసి నివృతాః||33||

Adhikarana vAtarakte vAtAdhikedhike shUle umairaNDlepau (34) · Śloka 34

క్షారప్రిష్టక్షుమాం లేపమేరండస్య ఫలాని వా| కుఘార్చ్ఛూలనివృత్త్యర్థం శతాహ్వాం వాఽనిలేఽధికే||34||

Adhikarana vAtarakte vAtAdhikemUtrAdipavkaM ghRutaM amya~jjanam (35) · Śloka 35

మూత్రక్షారసురాపక్వం ఘృతమభ్యంజనే హితం| |35|

Adhikarana vAtarakte vAtAdhike siddhaM shuktaM sekABya~gge (36) · Śloka 36

| సిద్ధం సమధు శుక్తం వా సేకాభ్యంగే|35| |36|

Adhikarana vAtarakterakte kaPottare shUle gRuhadhUmAdilepaH (35-36) · Śloka 36

| కఫోత్తరే||35|| గృహధూమో వచా కుష్ఠం శతాహ్వా రజనీద్వయం| ప్రలేపః శూలనుద్వాతరక్తే|36|

Adhikarana vAtarakte vAtaraktekaPottare madhushiprubIjalepaH (36-37) · Śloka 37

| వాతకఫోత్తరే||36|| మధుశిగ్రోర్హితం తద్వద్బీజం ధాన్యామ్లసంయుతం| |37|

Adhikarana vAtarakte vAtarakte amlaiH secanam (37) · Śloka 37

| ముహూర్తలిప్తమమ్లైశ్చ సించేద్వాతకఫోత్తరే||37||

Adhikarana vAtarakte uttAne lepAdayaH (38) · Śloka 38

ఉత్తానం లేపనాభ్యంగపరిషేకావగాహనైః| |38|

Adhikarana vAtarakte gamBIre lepAdayaH (38) · Śloka 38

| విరేకాస్థాపనస్నేహపానైర్గంభీరమాచరేత్||38||

Adhikarana vAtarakte vAtarakteShleShmottare koShNA lepAdyAH shItalepanAdyaurvidAhAdivRuddhi (39) · Śloka 39

వాతశ్లేష్మోత్తరే కోష్ణా లేపద్యాస్తత్ర శీతలైః| విదాహశోఫరుక్కండూవివృద్ధిః స్తంభనాద్భవేత్||39||

Adhikarana vAtarakte pittaraktottare himAle pAdyAH uShNaiH lpoShAdayaH (40) · Śloka 40

పిత్తరక్తోత్తరే వాతరక్తే లేపాదయో హిమాః| ఉష్ణైః ప్లోషోషరుగ్రాగస్వేదావదరణోద్భవః||40||

Adhikarana vAtarakte madhuyaShTItailam (41-44) · Śloka 44

మధుయష్ట్యాః పలశతం కషాయే పాదశేషితే| తైలాఢకం సమక్షీరం పచేత్కల్కైః పలోన్మితైః||41|| స్థిరాతామలకీదూర్వాపయస్యాభీరుచందనైః| లోహహంసపదీమాంసీద్విమేదామధుపర్ణిభిః||42|| కాకోలీక్షీరకాకోలీశతపుష్పర్ద్ధిపద్మకైః| జీవకర్షభజీవంతీత్వక్ఽఽపత్రనఖవాలకైః||43|| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాసారివైంద్రీవితున్నకైః| చతుష్ప్రయోగం వాతసృక్ఽఽపిత్తదాహజ్వరార్తినుత్||44||

Adhikarana vAtarakte balAtailam (45-46) · Śloka 46

బలాకషాయకల్కాభ్యాం తైలం క్షీరసమం పచేత్| సహస్రశతపాకం తద్వాతాసృగ్వాతరోగనుత్||45|| రసాయనం ముఖ్యతమమింద్రియాణాం ప్రసాదనం| జీవనం బృహణం స్వర్యం శుక్రాసృగ్దోషనాశనం||46||

Adhikarana vAtarakte mArgasaMrodhAtkupie vAte ADhcavAtoktaM karma, tataH snehanAdi (47-48) · Śloka 48

కుపితే మార్గసంరోధాన్మేదసో వా కఫస్య వా| అతివృద్ధ్యాఽనిలే శస్తం నాదౌ స్నేహనబృంహణం||47|| కృత్వా తత్రాఢ్యవాతోక్తం వాతశోణితికం తతః| భేషజం స్నేహనం కుర్యాద్యచ్చ రక్తప్రసాదనం||48||

Adhikarana prANAdyAvRutavAtaraktecikitsA (49) · Śloka 49

ప్రాణాదికోపే యుగపద్యథోద్దిష్టం యథామయం| యథాసన్నం చ భైషజ్యం వికల్ప్యం స్యాద్యథాబలం||49||

Adhikarana vAte sAme svedAdayaH (50) · Śloka 50

నీతే నిరామతాం సామే స్వేదలంఘనపాచనైః| రూక్షైశ్చాలేపసేకాద్యైః కుర్యాత్కేవలవాతనుత్||50||

Adhikarana shoShAdayo vAtarakterogA navAH sAdhyAH (51-53) · Śloka 53

శోషాక్షేపణసంకోచస్తంభస్వపనకంపనం| హనుస్రంసోఽర్దితం ఖాంజ్యం పాంగుల్యం ఖుడవాతతా||51|| సంధిచ్యుతిః పక్షవధో మేదోమజ్జాస్థిగా గదాః| ఏతే స్థానస్య గాంభీర్యాత్సిధ్యేయుర్యత్నతో నవాః||52|| తస్మాజ్జయేన్నవానేతాన్ బలినో నిరుపద్రవాన్| |53|

Adhikarana vAte pittAvRute paryAyeNa shItoShNA kriyA vAte pittAvRute jIvanIyaM sarpiH dhanvamAMsAdi ca (53-54) · Śloka 54

| వాయౌ పిత్తావృతే శీతాముష్ణాం చ బహుశః క్రియాం||53|| వ్యత్యాసాద్యోజయేత్సర్పిర్జీవనీయం చ పాయయేత్| ధన్వమాంసం యవాః శాలిర్విరేకః క్షీరవాన్ మృదుః||54||

Adhikarana vAtarakte pittA sakShIrA bastayo~anu vAsanaM ca (55) · Śloka 55

సక్షీరా బస్తయః క్షీరం పంచమూలబలాశృతం| కాలేఽనువాసనం తైలైర్మధురౌషధసాధితైః||55||

Adhikarana vAtarakte pittA madhuyaShTItailAdinA secanam (56) · Śloka 56

యష్టీమధుబలాతైలఘృతక్షీరైశ్చ సేచనం| పంచమూలకషాయేణ వారిణా శీతలేన వా||56||

Adhikarana vAtaraktekaPAvRute yavAnnAdi svedanirUhAdayaH purANa ghRutAdi ca (57-58) · Śloka 58

కఫావృతే యవాన్నాని జాంగలా మృగపక్షిణః| స్వేదాస్తీక్ష్ణా నిరూహాశ్చ వమనం సవిరేచనం||57|| పురాణసర్పిస్తైలం చ తిలసర్షపజం హితం| |58|

Adhikarana vAte kaphAvRute Adau pittajayaH (58) · Śloka 58

| సంసృష్టే కఫపిత్తాభ్యాం పిత్తమాదౌ వినిర్జయేత్||58||

Adhikarana vAte raktAvRute vAtarakteshoNitikIkriyA (59) · Śloka 59

కారయేద్రక్తసంసృష్టే వాతశోణితికీం క్రియాం| |59|

Adhikarana vAtarakte mAMsAvRute svedAdayaH (59) · Śloka 59

| స్వేదాభ్యంగరసాః క్షీరం స్నేహో మాంసావృతే హితం||59||

Adhikarana vAtarakte asthimjjasthe svedAdayaH,vAtarakte retasAvRute shukrasthavAtoktam (60) · Śloka 60

ప్రమేహమేదోవాతఘ్నమాఢ్యవాతే భిషగ్జితం| మహాస్నేహోఽస్థిమజ్జస్థే పూర్వోక్తం రేతసాఽఽవృతే||60||

Adhikarana vAtarakte annAvRute pAcanIyAdi (61) · Śloka 61

అన్నావృతే పాచనీయం వమనం దీపనం లఘు| |61|

Adhikarana vAtarakte mUtrAvRute mUtralAdi (61) · Śloka 61

| మూత్రావృతే మూత్రలాని స్వేదాశ్చోత్తరబస్తయః|61|

Adhikarana vAtarakte purIShAvRute eraNDatailAdi (61) · Śloka 61

ఏరండతైలం వర్చఃస్థే బస్తిస్నేహాశ్చ మేదినః| ||61||

Adhikarana vAtarakte vAte sarvakuShTheShu sthAnAvRute kaPApittAvirUddhaM vAtAdhikenulomanaM strotaH shuddhikaraM bastivirecanaM rasAyanAni shilAjatu ityAdi (62-66) · Śloka 66

| కఫపిత్తావిరుద్ధం యద్యశ్చ వాతానులోమనం||62|| సర్వస్థానావృతేఽప్యాశు తత్కార్యం మాతరిశ్వని| అనభిష్యంది చ స్నిగ్ధం స్రోతసాం శుద్ధికారణం||63|| యాపనా బస్తయః ప్రాయో మధురాః సానువాసనాః| ప్రసమీక్ష్య బలాధిక్యం మృదు కార్యం విరేచనం||64|| రసాయనానాం సర్వేషాముపయోగః ప్రశస్యతే| శిలాహ్వస్య విశేషేణ పయసా శుద్ధగుగ్గులోః||65|| లేహో వా భార్గవస్తద్వదేకాదశసితాశితః| |66|

Adhikarana vAtarakte apAne AvRute dIpanAdi (66-67) · Śloka 67

| అపానే త్వావృతే సర్వం దీపనం గ్రాహి భేషజం||66|| వాతానులోమనం కార్యం మూత్రాశయవిశోధనం| |67|

Adhikarana vAtarakte prANAdAvAvRutte sarvakuShTheShu M vicArya (67-68) · Śloka 68

| ఇతి సంక్షేపతః ప్రఓక్తమావృతానాం చికిత్సితం||67|| ప్రాణాదీనాం భిషక్కుర్యాద్వితర్క్య స్వయమేవ తత్| |68|

Adhikarana vAtarakte udAne AvRute UrdhvaM yojayetvAtarakte apAne AvRute anulomanam vAtarakte samAne avRute shamanam vAtarakte vyAne AvRute ridhAyojayet vAtarakte prANavAyoScaturBo rakShaNIyatvam vAtarakte evamAvRutavAtAdhikenAM svasthAnanayanama (68-70) · Śloka 70

| ఉదానం యోజయేదూర్ధ్వమపానం చానులోమయేత్||68|| సమానం శమయేద్విద్వాంస్త్రిధా వ్యానం తు యోజయేత్| ప్రాణో రక్ష్యశ్చతుర్భ్యోఽపి తత్స్థితౌ దేహసంస్థితిః||69|| స్వం స్వం స్థానం నయేదేవం వృతాన్ వాతాన్ విమార్గగాన్| |70|

Adhikarana vAtarakte sarvAvareNe pittaraktavarjite lashunarasAyanam (70-71) · Śloka 71

| సర్వం చావరణం పిత్తరక్తసంసర్గవర్జితం||70|| రసాయనవిధానేన లశునో హంతి శీలితః| |71|

Adhikarana vAtarakte pittAvRute pittaharAde (71) · Śloka 71

| పిత్తావృతే పిత్తహరం మరుతశ్చానులోమనం||71||

Adhikarana vAtarakte raktAvRute tadvat khuDoktaM ca (72) · Śloka 72

రక్తావృతేఽపి తద్వచ్చ ఖుడోక్తం యచ్చ భేషజం| రక్తపిత్తానిలహరం వివిధం చ రసాయనం||72||

Adhikarana evam ccikitsitasthAnaM AyurvedaPalaBUtam (73) · Śloka 73

యథానిదానం నిర్దిష్టమితి సమ్యక్ చికిత్సితం| ఆయుర్వేదఫలం స్థానమేతత్సద్యోఽర్తినాశనాత్||73||

Adhikarana auShadhasya paryAyAH iti cikitsitasthAnam (22) · Śloka 22

చికిత్సితం హితం పథ్యం ప్రాయశ్చిత్తం భిషగ్జితం| భేషజం శమనం శస్తం పర్యాయైః స్మృతమౌషధం||74|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే వాతశోణితచికిత్సితం నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః||22||