21. vātavyādhicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરં વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાતુમુપક્રમ્યતે , સર્વચિકિત્સાબાધિતત્વાત્|

Adhikarana vAtavyAdhicikitsitAdhyAyaHvAte nirupastamBe Adau snehAH vAte nirupastamBe tataH sha~gkarAdyaiH punaH punaH svedaH (2-4) · Śloka 4

અથાતો વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) કેવલં નિરુપસ્તમ્ભમાદૌ સ્નેહૈરુપાચરેત્| વાયું સર્પિર્વસામજ્જતૈલપાનૈર્નરં તતઃ||૧|| સ્નેહક્લાન્તં સમાશ્વાસ્ય પયોભિઃ સ્નેહયેત્પુનઃ| યૂષૈર્ગ્રામ્યોદકાનૂપરસૈર્વા સ્નેહસંયુતૈઃ||૨|| પાયસૈઃ કૃસરૈઃ સામ્લલવણૈઃ સાનુવાસનૈઃ| નાવનૈસ્તર્પણૈશ્ચાન્નૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયેત્તતઃ||૩|| સ્વભ્યક્તં સ્નેહસંયુક્તૈઃ શઙ્કરાદ્યૈઃ પુનઃ પુનઃ| |૪|

સ૦-કેવલં-શુદ્ધં , તથા નિરુપસ્તમ્ભં-અન્યેનાધાનકેન સમીપસમ્ભવિનાઽનાધારિતં , ઈદૃશં વાયું સ્નેહૈરાદાવેવોપાચરેત્| કથમ્ ? ઇત્યાહ-સર્પિરિત્યાદિ| નનુ, તૈલસ્ય પવનવિજયે પ્રાધાન્યાદેવં નિર્દેશઃ કર્તું યુક્તઃ , તૈલવસામજ્જસર્પિઃપાનૈરિતિ| યુક્તમાહ ભવાન્| કિન્તુ, આજન્મસાત્મ્યાત્ સર્પિઃ પ્રધાનમનવરતમિતિ સર્પિઃ પ્રાગુપન્યસ્તમ્| સર્પિઃપાનાદિભિસ્તાવત્ સ્નેહયેત્ યાવત્ "સ્નેહોદ્વેગઃ ક્લમઃ " (હૃ. સૂ. અ. ૧૬|૩૦) ઇત્યાદિ સ્નેહલક્ષણં સ્યાત્| સ્નેહક્લાન્તં ચ નરં પયોભિઃ સમાશ્વાસ્ય પુનર્યૂષાદિભિઃ સ્નેહાન્વિતૈઃ સ્નેહયેત્| તથા તર્પણૈશ્ચાન્નૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ સ્નેહયેત્| તતઃ-અનન્તરં , સુષ્ટ્વભ્યક્તં અન્તં શઙ્કરાદ્યૈઃ-સ્વેદૈઃ સ્વેદવિધિગદિતૈઃ, પુનઃ પુનઃ સ્વેદયેત્| એવ સ્વેદિતે સતિ યો ગુણઃ સ્યાત્તમાહ-

Adhikarana vAte snehasvedayoH prayojanam (4-5) · Śloka 5

| સ્નેહાક્તં સ્વિન્નમઙ્ગં તુ વક્રં સ્તબ્ધં સવેદનમ્||૪|| યથેષ્ટમાનામયિતું સુખમેવ હિ શક્યતે| |૫|

સ૦-સ્નેહાભ્યક્તં ગાત્રં સ્વિન્નં સદ્વક્રં તથા સ્તબ્ધં તથા સરુજં યથેષ્ટં સુખમેવાનામયિતું શક્યતે| "જલહ્વલહ્મલનમામનુપસર્ગાણાં વા મિત્વમ્|" ઇતિ નામયિતુમિત્યત્ર ન હૃસ્વત્વમ્| એતદેવ દૃષ્ટાન્તદ્વારેણ પ્રતિપાદયન્નાહ--

Adhikarana vAte atra dRuShTAntaH (5-6) · Śloka 6

| શુષ્કાણ્યપિ હિ કાષ્ઠાનિ સ્નેહસ્વેદોપપાદનૈઃ||૫|| શક્યં કર્મણ્યતાં નેતું કિમુ ગાત્રાણિ જીવિતામ્| |૬|

સ૦-હિ-યસ્માત્, શુષ્કાણ્યપિ કાષ્ઠાનિ સ્નેહસ્વેદસંયોજનેન કર્મણ્યતાં નેતું શક્યન્તે| કિમુત જીવતાં ગાત્રાણિ ન શક્યન્તે ? શક્યન્ત એવેત્યર્થઃ| શક્યમિતિ પૂર્વોક્તક્રમમાત્રે નપુંસકત્વમેકત્વં ચ| યથા કાલિદાસસ્ય-"શક્યમઙ્ગુલિભિરુદ્ધૃતૈરધઃ શાખિનાં પતિતપુષ્પકોમલૈઃ| પત્રજર્જરશશિપ્રભાલવૈરેભિરુત્કચયિતું તવાલકાન્||" ઇતિ|

Adhikarana vAte svedasya Palam (6-7) · Śloka 7

| હર્ષતોદરુગાયામશોફસ્તમ્ભગ્રહાદયઃ||૬|| સ્વિન્નસ્યાશુ પ્રશામ્યન્તિ માર્દવં ચોપજાયતે| |૭|

સ૦-સ્વિન્નસ્ય પુંસો હર્ષાદયઃ શીઘ્રં પ્રશામ્યન્તિ| મૃદુત્વં ચ ગાત્રેષુ જાયતે|

Adhikarana vAte snehasya Palam (7-8) · Śloka 8

| સ્નેહશ્ચ ધાતૂન્ સંશુષ્કાન્ પુષ્ણાત્યાશૂપયોજિતઃ||૭|| બલમગ્નિબલં પુષ્ટિં પ્રાણાંશ્ચાસ્યાભિવર્ધયેત્| |૮|

સ૦-તથા, સ્નિન્નસ્ય સ્નેહ ઉપયોજિતો ધાતૂન્ વિશુષ્કાન્ દ્રાગેવ પુષ્ણાતિ| તથા, અસ્ય-વાતરોગિણો, બલાદીનભિવર્ધયેત્|

Adhikarana vAte punaH punaH snehasvedAH vAte evaM snehamRudukoShThe vAtarogA na tiShThanti (8-9) · Śloka 9

| અસકૃત્તં પુનઃ સ્નેહૈઃ સ્વેદૈશ્ચ પ્રતિપાદયેત્||૮|| તથા સ્નેહમૃદૌ કોષ્ઠે ન તિષ્ઠન્ત્યનિલામયાઃ| |૯|

સ૦-તં-આતુરં, પુનઃ સ્નેહસ્વેદાભ્યાં યોજયેત્| તથા-એવં કૃતે સ્નેહમૃદૌ કોષ્ઠે સતિ સર્વે વાતરોગા નશ્યન્તિ|

Adhikarana vAte evaM SamABAve mRudusneha virecanam (9-10) · Śloka 10

| યદ્યેતેન સદોષત્વાત્કર્મણા ન પ્રશામ્યતિ||૯|| મૃદુભિઃ સ્નેહસંયુક્તૈર્ભેષજૈસ્તં વિશોધયેત્| |૧૦|

સ૦-અનેન કર્મણા ચેન્ન પ્રશામ્યતિ વાતામયસ્તદા તં-વાતામયિનં, મૃદુભિર્દ્રવ્યૈઃ-કર્ણિકારાદિભિઃ, સ્નેહાન્વિતૈર્વિશોધયેત્|

Adhikarana vAte tilvakaghRutaM sAtalA ghRutameraNDatailaM vA (10-11) · Śloka 11

| ઘૃતં તિલ્વકસિદ્ધં વા સાતલાસિદ્ધમેવ વા||૧૦|| પયસૈરણ્ડતૈલં વા પિબેદ્દોષહરં શિવમ્| |૧૧|

સ૦-તિલ્વકેન પક્વં સાતલયા વા પક્વં ક્ષીરેણ વા સહૈરણ્ડતૈલં પિબેત્| તચ્ચ પીતં દોષહરં શિવં ચ સ્યાત્| નનુ, કિમિત્યનુલોમનં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-

Adhikarana vAte anulomane hetuH (11-12) · Śloka 12

| સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણાદ્યૈરાહારૈર્હિ મલશ્ચિતઃ||૧૧|| સ્રોતો બદ્ધ્વાઽનિલં રુન્ધ્યાત્તસ્માત્તમનુલોમયેત્| |૧૨|

સ૦-યસ્માત્ સ્નિગ્ધાદિભિરાહારૈર્મલશ્ચિતઃ સ્રોતાંસિ રુદ્ધ્વા વાયું રુન્ધ્યાત્, તસ્માન્મારુતમનુલોમયેત્|

Adhikarana vAte avirecyasya nirUhAH vAte pradIpte~agnau punaH snehasvedau (12-13) · Śloka 13

| દુર્બલો યોઽવિરેચ્યઃ સ્યાત્તં નિરૂહૈરુપાચરેત્||૧૨|| દીપનૈઃ પાચનીયૈર્વા ભોજ્યૈર્વા તદ્યુતૈર્નરમ્| સંશુદ્ધસ્યોત્થિતે ચાગ્નૌ સ્નેહસ્વેદૌ પુનર્હિતૌ||૧૩||

સ૦-યો નરો દુર્બલો વિરેચનાનર્હો ભવેત્ તં-નરં, નિરૂહૈરુપાચરેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? દીપનૈ પાચનીયૈશ્ચ| અથવા, તદ્યુતૈઃ-દીપનીયપાચનીયયુતૈઃ, ભોજ્યૈરુપાચરેત્| અનન્તરં સમ્યક્શુદ્ધસ્ય વહ્નૌ ચોત્થિતે સતિ પુનરપિ સ્નેહસ્વેદૌ હિતૌ|

Adhikarana vAte AmAshayage ShaDdharaNAdiH (14-15) · Śloka 15

આમાશયગતે વાયૌ વમિતપ્રતિભોજિતે| સુખામ્બુના ષડ્ધરણં વચાદિં વા પ્રયોજયેત્||૧૪|| સન્ધુક્ષિતેઽગ્નૌ પરતો વિધિઃ કેવલવાતિકઃ| |૧૫|

સ૦-આમાશયગતે વાતે સતિ તથા વમિતશ્ચાસૌ પ્રતિભોજિતશ્ચ તસ્મિન્ વમિતપ્રતિભોજિતે નર ઉષ્ણજલેન ષડ્ધરણં વચાદિગણં (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૩૫) વા પ્રયોજયેત્| ષડ્ધરણયોગઃ સઙ્ગ્રહાદેવાવગન્તવ્યઃ| તત્રૈવં પઠ્યતે (ચિ. અ. ૨૧)- "દાર્વીકલિઙ્ગકટુકાતિવિષાગ્નિપાઠા મૂત્રેણ સૂક્ષ્મરજસો ધરણપ્રમાણાઃ| પીતા જયન્તિ ગુદજોદરકુષ્ઠમેહકોષ્ઠાનિલાઢ્યપવનગ્રહણીપ્રદોષાન્||" ઇતિ| ધરણં-પલસ્ય દશમો ભાગઃ| અગ્નૌ સન્દીપિતે સતિ, અનન્તરં કેવલવાતિકો વિધિઃ, 'કાર્યઃ' ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana vAte nABipradeshasthe matsyAH (15) · Śloka 15

| મત્સ્યાન્નાભિપ્રદેશસ્થે સિદ્ધાન્બિલ્વશલાટુભિઃ||૧૫||

સ૦-નાભિપ્રદેશસ્થે વાતે મત્સ્યાન્ બિલ્વશલાટુભિઃ સિદ્ધા યોજયેત્|

Adhikarana vAte adhonABisthe bastikarmAvapIDakaSca (16) · Śloka 16

બસ્તિકર્મ ત્વધોનાભેઃ શસ્યતે ચાવપીડકઃ| |૧૬|

સ૦-અધોનાભેઃ સ્થિતે વાતેઽવપીડકઃ શસ્યતે| ચશબ્દાન્મત્સ્યાશ્ચ|

Adhikarana vAte koShThage kShAracUrNAdyAH (16) · Śloka 16

| કોષ્ઠગે ક્ષારચૂર્ણાદ્યા હિતાઃ પાચનદીપનાઃ||૧૬||

સ૦-કોષ્ઠગે વાયૌ ક્ષારાદ્યાઃ પાચના દીપનાશ્ચ હિતાઃ|

Adhikarana vAte hRutsthe sthirAsiddhaM kShIram (17) · Śloka 17

હૃત્સ્થે પયઃ સ્થિરાસિદ્ધમ્| |૧૭|

સ૦-હૃદયસ્થિતે સમીરણે ક્ષીરં શાલિપર્ણ્યા શૃતં હિતમ્|

Adhikarana vAte shirogate shirobastyAdi (17) · Śloka 17

શિરોબસ્તિઃ શિરોગતે| સ્નૈહિકં નાવનં ધૂમઃ શ્રોત્રાદીનાં ચ તર્પણમ્||૧૭||

સ૦-શિરોગતે શિરોબસ્તિઃ શસ્યતે| સ્નૈહિકં નસ્યં તથા ધૂમઃ કર્ણાદિતર્પણં ચ હિતમ્|

Adhikarana vAte tvagAshrite svedAdIni (18) · Śloka 18

સ્વેદાભ્યઙ્ગનિવાતાનિ હૃદ્યં ચાન્નં ત્વગાશ્રિતે| |૧૮|

સ-ત્વક્સ્થે મરુતિ સ્વેદાદીનિ હિતાનિ| હૃદયપ્રિયં ચાન્નં હિતમ્|

Adhikarana vAte raktasthe shItA lepAdayaH (18) · Śloka 18

| શીતાઃ પ્રદેહા રક્તસ્થે વિરેકો રક્તમોક્ષણમ્||૧૮||

સ૦-રક્તસ્થે વાતે શીતાઃ પ્રદેહા રક્તમોક્ષણં ચ હિતમ્|

Adhikarana vAte mAMsamedasthe virekAdayaH (19) · Śloka 19

વિરેકો માંસમેદઃસ્થે નિરૂહાઃ શમનાનિ ચ| |૧૯|

સ૦-માંસમેદઃસ્થિતે વાયૌ વિરેકસ્તથા નિરૂહાઃ શમનાનિ ચ હિતાનિ|

Adhikarana vAte asthimajjage snehAH (19) · Śloka 19

| બાહ્યાભ્યન્તરતઃ સ્નેહૈરસ્થિમજ્જગતં જયેત્||૧૯||

સ૦-અસ્થિમજ્જસ્થં મારુતં બાહ્યાભ્યન્તરતઃ સ્નેહૈર્જયેત્|

Adhikarana vAte shukrasthe praharShAdayaH (20) · Śloka 20

પ્રહર્ષોઽન્નં ચ શુક્રસ્થે બલશુક્રકરં હિતમ્| |૨૦|

સ૦-શુક્રસ્થે સમીરણે પ્રહર્ષણં તથા બલશુક્રકારિ ચાન્નં હિતમ્|

Adhikarana vAte vibaddhamArge shukre virecanAdi (20-21) · Śloka 21

| વિબદ્ધમાર્ગં દૃષ્ટ્વા તુ શુક્રં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૨૦|| વિરિક્તં પ્રતિભુક્તં ચ પૂર્વોક્તાં કારયેત્ક્રિયાં| |૨૧|

સ૦-શુક્રં ચ રુદ્ધમાર્ગં દૃષ્ટ્વા વિરેકં દદ્યાત્| વિરિક્તં પ્રતિભુક્તં ચ નરં પૂર્વોદિતાં ક્રિયાં કારયેત્| "હૃક્રોરન્યતરસ્યામ્|" ઇતિ પ્રતિભુક્તસ્યાપિ કર્મત્વમ્|

Adhikarana vAte garBe bAle ca shuShke sitAdipayaH (21-22) · Śloka 22

| ગર્ભે શુષ્કે તુ વાતેન બાલાનાં ચ વિશુષ્યતામ્||૨૧|| સિતાકાશ્મર્યમધુકૈઃ સિદ્ધમુત્થાપને પયઃ| |૨૨|

સ૦-વાતેન ગર્ભે શુષ્કે સતિ બાલાનાં ચ વિશુષ્યતાં શર્કરાદિભિઃ સિદ્ધં ક્ષીરમુત્થાપને હિતમ્|

Adhikarana vAte snAvAdiprApte snehAdi (22) · Śloka 22

| સ્નાવસન્ધિશિરાપ્રાપ્તે સ્નેહદાહોપનાહનમ્||૨૨||

સ૦-સ્નાવાદિપ્રાપ્તે સ્નેહદાહોપનાહનં હિતમ્|

Adhikarana vAtesa~gkucite~a~gge mAShAditailam (23) · Śloka 23

તૈલં સઙ્કુચિતેઽભ્યઙ્ગો માષસૈન્ધવસાધિતમ્| |૨૩|

સ૦-સઙ્કુચિતેઽઙ્ગે સતિ માષસૈન્ધવસાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગઃ|

Adhikarana vAte supte~a~gge raktamokSho AgAradhUmAdilepaSca (23-24) · Śloka 24

| આગારધૂમલવણતૈલૈર્લેપઃ સ્રુતેઽસૃજિ||૨૩|| સુપ્તેઽઙ્ગે વેષ્ટયુક્તે તુ કર્તવ્યમુપનાહનમ્| |૨૪|

સ૦-રક્તે સ્રુતે સત્યાગારધૂમાદિભિર્લેપઃ| સુપ્તે ગાત્રે તથા વેષ્ટનયુક્તે ચોપનાહઃ કાર્યઃ| આક્ષેપકાદીનાં મધ્યાત્ મહાત્યયત્વાદપતાનકસ્ય તાવચ્ચિકિત્સામાહ-

Adhikarana vAte veShTayukte~gge upanAhanam vAte apatAnake shIghramupacAraH (24-25) · Śloka 25

| અથાપતાનકેનાર્તમસ્રસ્તાક્ષમવેપનમ્||૨૪|| અસ્તબ્ધમેઢ્રમસ્વેદં બહિરાયામવર્જિતમ્| અખટ્વાઘાતિનં ચૈનં ત્વરિતં સમુપાચરેત્||૨૫||

સ૦-અથ-અનન્તરં, વાતવ્યાધયઃ સંજ્ઞાનિર્દિષ્ટાઃ પ્રસ્તૂયન્તે| એનં-અપતાનકાર્તં નરં, અસ્રસ્તાક્ષાદિયુક્તં યાવદખટ્વાઘાતિનં ચ ત્વરિતં કૃત્વોપક્રમેત્|

Adhikarana vAte pUrvaM nasyaM tato~acCapAnaM ghRutam (26-27) · Śloka 27

તત્ર પ્રાગેવ સુસ્નિગ્ધસ્વિન્નાઙ્ગે તીક્ષ્ણનાવનમ્| સ્રોતોવિશુદ્ધયે યુઞ્જ્યાદચ્છપાનં તતો ઘૃતમ્||૨૬|| વિદાર્યાદિગણક્વાથદધિક્ષીરરસૈઃ શૃતમ્| નાતિમાત્રં તથા વાયુર્વ્યાપ્નોતિ સહસૈવ વા||૨૭||

સ૦-તસ્મિન્નપતાનકાર્તે નરે, પૂર્વમેવ ચ સુષ્ઠુ સ્નિગ્ધાઙ્ગે સ્વિન્નાઙ્ગે ચ તીક્ષ્ણં નસ્યં-ત્રિકટુકાદિના, સ્રોતોવિશુદ્ધયે યોજ્યમ્| તતઃ-અનન્તરં, અચ્છપાનં ઘૃતં યુઞ્જીત| કતરત્ ? ઇત્યાહ-વિદાર્યાદિગણક્વાથાદિશૃતમ્| ઘૃતાદ્વિદાર્યાદિગણક્વાથશ્ચતુર્ગુણો દધિક્ષીરરસાઃ સર્પિઃસમા ગ્રાહ્યાઃ| તથા-એવંકૃતે સતિ, મારુતોઽતિમાત્રં ન વ્યાપ્નોતિ| સહસા-ઝટિત્યેવ ચ, નાશ્રુતે|

Adhikarana vAte sekABya~ggAdau mahAsnehaH (28-30) · Śloka 30

કુલત્થયવકોલાનિ ભદ્રદાર્વાદિકં ગણમ્| નિઃક્વાથ્યાનૂપમાંસં ચ તેનામ્લૈઃ પયસાઽપિ ચ||૨૮|| સ્વાદુસ્કન્ધપ્રતીવાપં મહાસ્નેહં વિપાચયેત્| સેકાભ્યઙ્ગાવગાહાન્નપાનનસ્યાનુવાસનૈઃ||૨૯|| સ હન્તિ વાતં, તે તે ચ સ્નેહસ્વેદાઃ સુયોજિતાઃ| |૩૦|

સ૦-કુલત્થાદીનાનૂપમાંસં ચ નિઃક્વાથ્ય તેન ક્વાથેનામ્લૈઃ-ધાન્યામ્લાદિભિઃ, સ્વાદુસ્કન્ધકૃતકલ્કં મહાસ્નેહં વિપાચયેત્| સઃ-મહાસ્નેહો, વાતં હન્તિ| તે તે ચ-પૂર્વોક્તાઃ સ્નેહાઃ સ્વેદાઃ, સમ્યગ્યોજિતાઃ વાતં ઘ્નન્તિ|

Adhikarana vAte vegAntare punaH punaH mUrdhavirekaH (30-31) · Śloka 31

| વેગાન્તરેષુ મૂર્ધાનમસકૃચ્ચાસ્ય રેચયેત્||૩૦|| અવપીડૈઃ પ્રધમનૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ શ્લેષ્મનિબર્હણૈઃ| શ્વસનાસુ વિમુક્તાસુ તથા સંજ્ઞાં સ વિન્દતિ|૩૧|

સ૦-વેગાન્તરેષુ-વેગાન્તરાલેષુ, મૂર્ધાનમસકૃત્-બહૂન્ વારાન્, રેચયેત્| કૈઃ ? ઇત્યાહ-અવપીડૈઃ-"કલ્કાદ્યૈરવપીડસ્તુ સ તીક્ષ્ણૈર્મૂર્ધરેચનઃ|" (હૃ. સૂ. અ. ૨૦|૭) ઇત્યુક્તૈઃ| તથા પ્રધમનૈઃ-"ધ્માનં વિરેચનેશ્ચૂર્ણૈર્યુઞ્જ્યાત્" (હૃ. સૂ. અ. ૨૦|૮) ઇત્યુક્તૈઃ| એતૈશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ-તીક્ષ્ણદ્રવ્યકૃતૈઃ, અત એવ શ્લેષ્મનાશનૈઃ| [ તથા- ] એવંકૃતે સતિ, શ્વસનાસુ શ્લેષ્મવિમુક્તાસુ સંજ્ઞાં-ચેતનાં, સઃ-રોગી, લભતે| પ્રાણનાડ્યો હૃદાશ્રિતાઃ શ્વસના ઇત્યુચ્યન્તે|

Adhikarana vAte vAtAdhike sauvarcalAdi ghRutam (31) · Śloka 31

સૌવર્ચલાભયાવ્યોષસિદ્ધં સર્પિશ્ચલેઽધિકે||૩૧|| ||૩૧||

સ૦-વાયાવધિકે સૌવર્ચલાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈઃ સિદ્ધં સર્પિર્હિતમ્|

Adhikarana vAte vAtAdhike tilvakaghRutam (32-33) · Śloka 33

પલાષ્ટકં તિલ્વકતો વરાયાઃ પ્રસ્થં પલાંશં ગુરુપઞ્ચમૂલમ્| સૈરણ્ડસિંહીત્રિવૃતં ઘટેઽપાં પક્ત્વા પચેત્પાદશૃતેન તેન||૩૨|| દધ્નઃ પાત્રે યાવશૂકાત્ત્રિબિલ્વૈઃ સર્પિઃપ્રસ્થં હન્તિ તત્સેવ્યમાનમ્| દુષ્ટાન્ વાતાનેકસર્વાઙ્ગસંસ્થાન્ યોનિવ્યાપદ્ગુલ્મવર્ધ્મોદરં ચ||૩૩||

સ૦-તિલ્વકતો-લોધ્રાત્ પલાષ્ટકં, ત્રિફલાયાઃ પ્રસ્થં, મહત્પઞ્ચમૂલં પૃથક્ પલભાગમ્| કિમ્ભુતં પઞ્ચમૂલમ્ ? એરણ્ડવ્યાઘ્રીત્રિવૃતાભિર્યુક્તમ્| એતેઽપિ પલાંશા ઇત્યર્થઃ| જલદ્રોણે પચેત્| તેન ચ પાદાવશેષેણ તથા દધ્ન આઢકે યવક્ષારપલૈસ્ત્રિભિઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| એતચ્ચ ઘૃતં સેવ્યમાનં દુષ્ટવાતાદીન્ હન્તિ| ઉપજાતિશાલિન્યૌ વૃત્તે|

Adhikarana vAte vAtAdhike ramyakaghRutam vAte vAtAdhike ashokaghRutam (34) · Śloka 34

| વિધિસ્તિલ્વકવજ્જ્ઞેયો રમ્યકશોકયોરપિ||૩૪||

સ૦-તિલ્વકસ્યેવ તિલ્વકવત્ મહાનિમ્બસ્યાશોકસ્ય ચ વિધર્જ્ઞેયઃ|

Adhikarana vAte saMsRuShTadoShe tumbarvAdi cUrNam (35) · Śloka 35

ચિકિત્સિતમિદં કુર્યાચ્છુદ્ધવાતાપતાનકે| સંસૃષ્ટદોષે સંસૃષ્ટં|૩૫|

સ૦-એવમુપક્રમં શુદ્ધવાતાપતાનકે કુર્યાત્| સંસૃષ્ટદોષે સંસૃષ્ટં-દોષદ્વયોક્તં, ચિકિત્સિતં કુર્યાત્|

Adhikarana vAte kaPAnvite tumbarvAdicUrNaM vAte kaPAnvite hi~ggvAdi cUrNam vAte kaPAnvite kaPavAtahRudrogoktaM ca karma (35-37) · Śloka 37

| ચૂર્ણયિત્વા કફાન્વિતે||૩૫|| તુમ્બરૂણ્યભયા હિઙ્ગુ પૌષ્કરં લવણત્રયમ્| યવક્વાથામ્બુના પેયં હૃત્પાર્શ્વાર્ત્યપતન્ત્રકે||૩૬|| હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં શુણ્ઠી દાડિમં સામ્લવેતસમ્| પિબેદ્વા શ્લેષ્મપવનહૃદ્રોગોક્તં ચ શસ્યતે||૩૭||

સ૦-કફયુક્તે તુમ્બર્વાદિકં ચૂર્ણયિત્વા યવક્વાથજલેન પેયં હૃત્પીડાદિષુ(કે)| અથવા, હિઙ્ગ્વાદિકં યવક્વાથામ્બુના પેયમ્| શ્લેષ્મવાતહૃદ્રોગે ચ યત્કથિતં તચ્ચ શસ્યતે|

Adhikarana vAte AyAmayorarditavat tailadroNyAM shayanaM ca (38) · Śloka 38

આયામયોરર્દિતવદ્બાહ્યાભ્યન્તરયોઃ ક્રિયા| તૈલદ્રોણ્યાં ચ શયનમાન્તરોઽત્ર સુદુસ્તરઃ||૩૮||

સ૦-આયામયોર્બાહ્યાભ્યન્તરયોરર્દિતવત્ક્રિયા સ્યાત્| તૈલદ્રોણ્યાં શયનં ચ| અત્ર-અનયોર્મધ્યાત્, આન્તર આયામઃ સુદુસ્તરઃ-અતિકષ્ટસાધ્યઃ|

Adhikarana vAte dhanuShkamBasya sAdhyAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

વિવર્ણદન્તવદનઃ સ્રસ્તાઙ્ગો નષ્ટચેતનઃ| પ્રસ્વિદ્યંશ્ચ ધનુષમ્ભી દશરાત્રં ન જીવતિ||૩૯||

સ૦-વિવર્ણદન્તાસ્યઃ સ્રસ્તાઙ્ગાદિઃ પ્રસ્વેદવાંશ્ચ ધનુષ્કમ્ભી દશરાત્રં ન જીવતિ|

Adhikarana hanusraMse snehasvedAdi (40-42) · Śloka 42

વેગેષ્વતોઽન્યથા જીવેન્મન્દેષુ વિનતો જડઃ| ખઞ્જઃ કુણિઃ પક્ષહતઃ પઙ્ગુલો વિકલોઽથવા||૪૦|| હનુસ્રંસે હનૂ સ્નિગ્ધસ્વિન્નૌ સ્વસ્થાનમાનયેત્| ઉન્નામયેચ્ચ કુશલશ્ચિબુકં વિવૃતે મુખે||૪૧|| નામયેત્સંવૃતે શેષમેકાયામવદાચરેત્| |૪૨|

સ૦-અતોઽન્યથા-વિવર્ણદન્તાદિવિપર્યયેણ, તથા મન્દેષુ વેગેષુ સત્સુ જીવેત્| જીવંશ્ચ વિનતાદિગુણઃ સ્યાત્| સ૦-હનુસ્રંસે તુ હનૂ સ્નિગ્ધસ્વિન્નૌ સન્તૌ સ્વસ્થાનં પ્રાપયેત્| કુશલો ભિષક્ વિવૃતે મુખે સતિ ચિબુકમૂર્ધ્વં નામયેત્| સંવૃતે તુ મુખે ચિબુકં નામયેત્| શેષં ચિકિત્સિતમેકયામવદાચરેત્-અર્દિતવદાચરેત્|

Adhikarana jihvAstamBe vAtacikitsA (42) · Śloka 42

| જિહ્વાસ્તમ્ભે યથાવસ્થં કાર્યં વાતચિકિત્સિતમ્||૪૨||

સ૦-જિહ્વાયાઃ સ્તમ્ભે સતિ યથાવસ્થં વાતસ્યોપક્રમઃ કાર્યઃ સ્નેહસ્વેદાન્વિતઃ|

Adhikarana ardrite nasyaM mUrddhatailAdi ca ardrite sashoPe vamanam ardrite dAharAgayukte sirAvyadhaH (43) · Śloka 43

અર્દિતે નાવનં મૂર્ધ્નિ તૈલં શ્રોત્રાક્ષિતર્પણમ્| સશોફે વમનં, દાહરાગયુક્તે સિરાવ્યધઃ||૪૩||

સ૦-અર્દિતે નાવનાદિ ચિકિત્સિતમ્| શોફાન્વિતે સતિ વમનં કાર્યમ્| દાહાદિયુક્તે સતિ સિરાવ્યધઃ|

Adhikarana pakShAghAte snehanaM snehavirekaSca (44) · Śloka 44

સ્નેહનં સ્નેહસંયુક્તં પક્ષાઘાતે વિરેચનમ્| |૪૪|

સ૦-પક્ષાઘાતે સ્નેહનં તથા વિરેકઃ કાર્યઃ સ્નેહાન્વિતઃ|

Adhikarana avabAhau nasyaM snehaSca (44) · Śloka 44

| અવબાહૌ હિતં નસ્યં સ્નેહશ્ચોત્તરભક્તિકઃ||૪૪||

સ૦-અવબાહૌ નસ્યાદિ હિતમ્| આમે તૂપવાસ એવ હિત ઇત્યુવાચ સઙ્ગ્રહે (?)|

Adhikarana UrUstamBe snehasaMshodhana niShedhaH UrUstamBe rUkShopacAro yavAdyannaM jA~ggalamAsaM madhvamBoriShTapAnAdi UrUstamBe vatsakAdigaNAdikvAthAH (45-48) · Śloka 48

ઊરુસ્તમ્ભે તુ ન સ્નેહો ન ચ સંશોધનં હિતમ્| શ્લેષ્મામમેદોબાહુલ્યાદ્યુક્ત્યા તત્ક્ષપણાન્યતઃ||૪૫|| કુર્યાદ્રૂક્ષોપચારશ્ચ યવશ્યામાકકોદ્રવાઃ| શાકૈરલવણૈઃ શસ્તાઃ કિઞ્ચિત્તૈલૈર્જલૈઃ શૃતૈઃ||૪૬|| જાઙ્ગલૈરઘૃતૈર્માંસૈર્મધ્વમ્ભોરિષ્ટપાયિનઃ| વત્સકાદિર્હરિદ્રાદિર્વચાદિર્વા સસૈન્ધવઃ||૪૭|| આઢ્યવાતે સુખામ્ભોભિઃ પેયઃ ષડ્ધરણોઽથવા| |૪૮|

સ૦-ઊરુસ્તમ્ભે તુ સ્નેહાદિ ન હિતં શ્લેષ્મામમેદોબાહુલ્યાત્| [અતઃ-] અસ્માચ્ચ હેતોઃ, તયોઃ-આમશ્લેષ્મણોઃ, ક્ષપણાનિ-ક્ષયકરણાનિ, યુઞ્જ્યાત્| રૂક્ષોપચારાર્થં મધ્વમ્ભોરિષ્ટપાયિનો યવાદયઃ શાકૈરીષલ્લવણૈસ્તથા જલૈઃ શૃતૈઃ| તથા માંસૈઃ સહ| કિમ્ભૂતૈઃ ? જાઙ્ગલૈસ્તથા ઘૃતરહિતૈર્હિતાઃ|

Adhikarana UrUstamBe triPalAdikalkaScavyAdikalkaSca (48-49) · Śloka 49

| લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રેણ વા શ્રેષ્ઠાચવ્યતિક્તાકણાઘનાત્||૪૮|| કલ્કં સમધુ વા ચવ્યપથ્યાગ્નિસુરદારુજમ્| મૂત્રૈર્વા શીલયેત્પથ્યાં ગુગ્ગુલું ગિરિસમ્ભવમ્||૪૯||

સ૦-અથવા ક્ષૌદ્રેણ ત્રિફલાદિકં કલ્કં લિહ્યાત્| ચવ્યાદિકં વા કલ્કં માક્ષિકાન્વિતં લિહ્યાત્| અથવા, ગોમૂત્રેણ હરીતકીમભ્યસેત્| તથા, ગુગ્ગુલું શિલાજતુ વા શીલયેત્|

Adhikarana UrUstamBe mUtraharItakirgugguluH (50) · Śloka 50

વ્યોષાગ્નિમુસ્તત્રિફલાવિડઙ્ગૈર્ગુગ્ગુલું સમમ્| ખાદન્ સર્વાન્ જયેદ્વ્યાધીન્ મેદઃ શ્લેષ્મામવાતજાન્||૫૦||

સ૦-વ્યોષાદિભિર્નવભિર્દ્રવ્યૈર્ગુગ્ગુલં તુલ્યં ભક્ષયન્ સર્વાન્ મેદઃશ્લેષ્મામવાતજાન્ વ્યાધીન્ હન્તિ|

Adhikarana UrUstamBe kShAramUtrayuktAH svedAdayaH UrUstamBe kara~jjaPalAdilepAH UrUstamBe sthalolla~gghanAdivyAyAmAH (51-54) · Śloka 54

શામ્યત્યેવં કફાક્રાન્તઃ સમેદસ્કઃ પ્રભઞ્જનઃ| ક્ષારમૂત્રાન્વિતાન્ સ્વેદાન્ સેકાનુદ્વર્તનાનિ ચ||૫૧|| કુર્યાદ્દિહ્યાચ્ચ મૂત્રાઢ્યૈઃ કરઞ્જફલસર્ષપૈઃ| મૂલૈર્વાઽપ્યર્કતર્કારીનિમ્બજૈઃ સસુરાહ્વયૈઃ||૫૨|| સક્ષૌદ્રસર્ષપાપક્વલોષ્ટવલ્મીકમૃત્તિકૈઃ| કફક્ષયાર્થં વ્યાયામે સહ્યે ચૈનં પ્રવર્તયેત્||૫૩|| સ્થલાન્યુલ્લઙ્ઘયેન્નારીઃ શક્તિતઃ પરિશીલયેત્| સ્થિરતોયં સરઃ ક્ષેમં પ્રતિસ્રોતો નદીં તરેત્||૫૪||

સ૦-એવં-પ્રાગુક્તે ક્રિયાક્રમે કૃતે સતિ, કફાવૃતો મરુત્ સમેદસ્કઃ શામ્યતિ| તથા ક્ષારમૂત્રયુતાન્ સ્વેદાદીન્ કુર્યાત્| તથા, કરઞ્જફલસર્ષપૈઃ પ્રભૂતમૂત્રાલોડિતૈર્લિમ્પેત્| અથવા, મૂલૈરર્કાદિજૈઃ ક્ષૌદ્રાદિયુતૈર્લિમ્પેત્| એનં-ઊરુસ્તમ્ભિનં, સોઢું શક્યે વ્યાયામે ચ કફક્ષયાય પ્રવર્તયેત્| શક્ય ઇતિ "શકિસહોશ્ચ" ઇતિ યત્| વ્યાયામં શનૈઃ કારયેદિત્યર્થઃ| તમેવ વ્યાયામમાહ-સ્થલાન્યુલ્લઙ્ઘયેત્| નારીર્યથાશક્તિ શીલયેત્| સ્થિરતોયં સરસ્તરેત્| ક્ષેમં-ગ્રહાદિરહિતમ્| તથા નદીં તરેત્| કથમ્ ? પ્રતિસ્રોતઃ-સ્રોતોભિમુખમ્|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaH kShaye snehAdayaH (55) · Śloka 55

શ્લેષ્મમેદઃક્ષયે ચાત્ર સ્નેહાદીનવચારયેત્| સ્થાનદૂષ્યાદિ ચાલોચ્ય કાર્યા શેષેષ્વપિ ક્રિયા||૫૫||

સ૦-શ્લેષ્મમેદઃક્ષયે સત્યસ્મિન્ સ્નેહાદીનવચારયેત્| સ૦-શેષેષુ ચ વાતરોગેષુ સ્થાનદૂષ્યાદીન્નિરૂપ્ય ચિકિત્સિતં કાર્યમ્|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkshaye pAne sahacarAdi tailam (56) · Śloka 56

સહચરં સુરદારું સનાગરં ક્વથિતમમ્ભસિ તૈલવિમિશ્રિતમ્| પવનપીડિતદેહગતિઃ પિબન્ દ્રુતવિલમ્બિતગો ભવતીચ્છયા||૫૬||

સ૦-સહચરાદિ ક્વથિતં તૈલયુતં પિબન્ મારુતાર્દિતશરીર ઇચ્છયા દ્રુતગમનો વિલમ્બિતગમનો વા ભવતિ| તન્ત્રકૃતા સુમતિનૈતદ્વાતસ્ય વૃત્તસ્ય નામાપિ શ્લિષ્ટં કૃત્વા વિબદ્ધમ્| દ્રુતવિલમ્બિતાખ્યં હ્યેતદ્વૃત્તમ્| તસ્ય ચ લક્ષણમ્ (વૃ. ર. અ. ૩|૪૯)- "દ્રુતવિલમ્બિતમાહ નભૌ ભરૌ|" ઇતિ|

Adhikarana UrUstamBe rAsnAdi ghRutam (57) · Śloka 57

રાસ્નામહૌષધદ્વીપિપ્પલીશઠિપૌષ્કરમ્| પિષ્ટ્વા વિપાચયેત્સર્પિર્વાતરોગહરં પરમ્||૫૭||

સ૦-રાસ્નાદીન્ પિષ્ટ્વા સર્પિઃ સામાન્યપરિભાષયા વિપાચયેત્| તચ્ચ સુષ્ઠુ વાતરોગહૃત્|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkShaye nimbAdighRutam (58-61) · Śloka 61

નિમ્બામૃતાવૃષપટોલનિદિગ્ધિકાનાં ભાગાન્ પૃથક્ દશ પલાન્ વિપચેદ્ધટેઽપામ્| અષ્ટાંશશેષિતરસેન પુનશ્ચ તેન પ્રસ્થં ઘૃતસ્ય વિપચેત્પિચુભાગકલ્કૈઃ||૫૮|| પાઠાવિડઙ્ગસુરદારુગજોપકુલ્યા- દ્વિક્ષારનાગરનિશામિશિચવ્યકુષ્ઠૈઃ| તેજોવતીમરિચવત્સકદીપ્યકાગ્નિ- રોહિણ્યરુષ્કરવચાકણમૂલયુક્તૈઃ||૫૯|| મઞ્જિષ્ઠયાઽતિવિષયા વિષયા યવાન્યા સંશુદ્ધગુગ્ગુલુપલૈરપિ પઞ્ચસઙ્ખ્યૈઃ| તત્સેવિતં વિધમતિ પ્રબલં સમીરં સન્ધ્યસ્થિમજ્જગતમપ્યથ કુષ્ઠમીદૃક્||૬૦|| નાડીવ્રણાર્બુદભગન્દરગણ્ડમાલા- જત્રૂર્ધ્વસર્વગદગુલ્મગુદોત્થમેહાન્| યક્ષ્મારુચિશ્વસનપીનસકાસશોફ- હૃત્પાણ્ડુરોગમદવિદ્રધિવાતરક્તમ્||૬૧||

સ૦-નિમ્બાદીનાં પૃથક્ પૃથક્ દશપલાનમ્બુદ્રોણે પચેત્| તેનાષ્ટાંશશેષેણ ક્વાથેન પાઠાદિભિર્યવાન્યન્તૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ કર્ષાંશૈઃ શ્રેષ્ઠગુગ્ગુલુપલૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ સર્પિષઃ પુનઃ પ્રસ્થં વિપચેત્| તત્-સર્પિઃ, શીલિતં વાયુમતિબલં સન્ધ્યાદિગતમપિ પરાકરોતિ| કુષ્ઠમપીદૃશં(ક્)-સન્ધ્યાદિગતં, હન્તિ| તથા, નાડીવ્રણાદીન્ શમયતિ| વસન્તતિલકાશ્ચતસ્રઃ|

Adhikarana shirogate vAte ghRutamaNDa nasyam (62) · Śloka 62

બલાબિલ્વશૃતે ક્ષીરે ઘૃતમણ્ડં વિપાચયેત્| તસ્ય શુક્તિઃ પ્રકુઞ્ચો વા નસ્યં વાતે શિરોગતે||૬૨||

સ૦-બલાબિલ્વાભ્યાં ક્વથિતે ક્ષીરે ઘૃતમણ્ડં વિપાચયેત્| તસ્ય-ઘૃતમણ્ડસ્ય પક્વસ્ય, કર્ષદ્વયં પલં વા નસ્યં શિરોગતે વાતે પ્રયોક્તવ્યમ્|

Adhikarana kevale vAte nakrAdivasAnasyam (63) · Śloka 63

તદ્વત્સિદ્ધા વસા નક્રમત્સ્યકૂર્મચુલૂકજા| વિશેષેણ પ્રયોક્તવ્યા કેવલે માતરિશ્વનિ||૬૩||

સ૦-તદ્વત્-ઘૃતમણ્ડવત્, નક્રાદિજા વસા કેવલે વાતે વિશેષેણ પ્રયોજ્યા|

Adhikarana kaPayukte nasyam jIrNapiNyAkAditailam (64) · Śloka 64

જીર્ણં પિણ્યાકં પઞ્ચમૂલં પૃથક્ ચ ક્વાથં ક્વાથાભ્યામેકસ્તૈલમાભ્યામ્| ક્ષીરાદષ્ટાંશં પાચયેત્તેન પાના- દ્વાતા નશ્યેયુઃ શ્લેષ્મયુક્તા વિશેષાત્||૬૪||

સ૦-પુરાણં પિણ્યાકં પઞ્ચમૂલં ચ પૃથક્ ક્વાથ્યમ્| ક્વાથાભ્યામેતાભ્યાં તૈલમેકતઃ-એકસ્મિન્ તૈલં મિશ્રિતં, ક્ષીરાદષ્ટાંશં પાચયેત્| તેન તૈલેન વાતા નશ્યન્તિ, વિશેષેણ કફયુક્તાઃ| વૈશ્વદેવી|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau prasAriNItailam (65-66) · Śloka 66

પ્રસારિણીતુલાક્વાથે તૈલપ્રસ્થં પયઃસમમ્| દ્વિમેદામિશિમઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠરાસ્નાકુચન્દનૈઃ||૬૫|| જીવકર્ષભકાકોલીયુગુલામરદારુભિઃ| કલ્કિતૈર્વિપચેત્સર્વમારુતામયનાશનમ્||૬૬||

સ૦-પ્રસારિણીતુલાક્વાથે તૈલપ્રસ્થં ક્ષીરસમં દ્વિમેદાદિભિઃ કલ્કિતૈઃ સામાન્યપરિભાષયોક્તકલ્કપ્રમાણૈર્વિપચેત્| તચ્ચાશેષવાતરોગઘ્નમ્|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau sahAcarAditailam (67-69) · Śloka 69

સમૂલશાખસ્ય સહાચરસ્ય તુલાં સમેતાં દશમૂલતશ્ચ| પલાનિ પઞ્ચાશદભીરુતશ્ચ પાદાવશેષં વિપચેદ્વહેઽપામ્||૬૭|| તત્ર સેવ્યનખકુષ્ઠહિમૈલા- સ્પૃક્પ્રિયઙ્ગુનલિકામ્બુશિલાજૈઃ| લોહિતાનલદલોહસુરાહ્વૈઃ કોપનામિશિતુરુષ્કનતૈશ્ચ||૬૮|| તુલ્યક્ષીરં પાલિકૈસ્તૈલપાત્રં સિદ્ધં કૃચ્છ્રાન્ શીલિતં હન્તિ વાતાન્| કમ્પાક્ષેપસ્તમ્ભશોષાદિયુક્તાન્ ગુલ્મોન્માદૌ પીનસં યોનિરોગાન્||૬૯||

સ૦-સહાચરસ્ય મૂલશાખાન્વિતસ્ય તુલાં સમેતાં દશમૂલાચ્ચ તુલાં શતાવર્યાઃ પલાનિ પઞ્ચાશત્ જલસ્ય ચતુર્દ્રોણે પાદાવશેષં વિપચેત્| તસ્મિન્ પાદાવશેષે સેવ્યાદિભિઃ પાલિકૈસ્તૈલાઢકં તુલ્યક્ષીરં સિદ્ધં શીલિતં કૃચ્છ્રાન્ મારુતાન્ કમ્પાદિયુતાન્ ગુલ્માદીંશ્ચ હન્તિ| સ્વાગતાશાલિન્યૌ વૃત્તે|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau BeDasammataM sahAcarAdi tailam (70-73) · Śloka 73

સહાચરતુલાયાસ્તુ રસે તૈલાઢકં પચેત્| મૂલકલ્કાદ્દશપલં પયો દત્ત્વા ચતુર્ગુણમ્||૭૦|| અથવા નતષડ્ગ્રન્થાસ્થિરાકુષ્ઠસુરાહ્વયાત્| સૈલાનલદશૈલેયશતાહ્વારક્તચન્દનાત્||૭૧|| સિદ્ધેઽસ્મિન્ શર્કરાચૂર્ણાદષ્ટાદશપલં ક્ષિપેત્| ભેડસ્ય સમ્મતં તૈલં તત્કૃચ્છ્રાનનિલામયાન્||૭૨|| વાતકુણ્ડલિકોન્માદગુલ્મવર્ધ્માદિકાન્ જયેત્| |૭૩|

સ૦-સહાચરતુલાયાઃ ક્વાથે તૈલાઢકં પચેત્| મૂલકલ્કાદ્દશપલાનિ ક્ષીરં તૈલચતુર્ગુણં દદ્યાદિત્યેવં પાકઃ| અથવા સહાચરતુલાયાઃ ક્વાથે નતાદિભિઃ સિદ્ધેઽસ્મિન્ તૈલે શર્કરારજસોઽષ્ટાદશપલાનિ ક્ષિપેત્| એતચ્ચ ભેડાખ્યસ્ય મહર્ષેઃ સમ્મતં દારુણાન્ વાતરોગાન્ વાતકુણ્ડલિકાદીંશ્ચ જયેત્|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau balAtailam (73-81) · Śloka 81

| બલાશતં છિન્નરુહાપાદં રાસ્નાષ્ટભાગિકમ્||૭૩|| જલાઢકશતે પક્ત્વા શતભાગસ્થિતે રસે| દધિમસ્ત્વિક્ષુનિર્યાસશુક્તૈસ્તૈલાઢકં સમૈઃ||૭૪|| પચેત્સાજયોર્ધાંશં કલ્કૈરેભિઃ પલોન્મિતૈઃ| શઠીસરલદાર્વેલામઞિષ્ઠાગુરુચન્દનૈઃ||૭૫|| પદ્મકાતિબલામુસ્તાશૂર્પપર્ણીહરેણુભિઃ| યષ્ટ્યાહ્વસુરસવ્યાઘ્રનખર્ષભકજીવકૈઃ||૭૬|| પલાશરસકસ્તૂરીનલિકાજાતિકોશકૈઃ| સ્પૃક્કાકુઙ્કુમશૈલેયજાતીકટુફલામ્બુભિઃ||૭૭|| ત્વક્કુન્દરુકકર્પૂરતરુષ્કશ્રીનિવાસકૈઃ| લવઙ્ગનખકઙ્કોલકુષ્ઠમાંસીપ્રિયઙ્ગુભિઃ||૭૮|| સ્થૌણેયતગરધ્યામવચામદનકપ્લવૈઃ| સનાગકેસરૈઃ સિદ્ધે દદ્યાચ્ચાત્રાવતારિતે||૭૯|| પત્રકલ્કં તતઃ પૂતં વિધિના તત્પ્રયોજિતમ્| કાસં શ્વાસં જ્વરં છર્દિં મૂર્ચ્છાં ગુલ્મક્ષતક્ષયાન્||૮૦|| પ્લીહશોષાવપસ્મારમલક્ષ્મીં ચ પ્રણાશયેત્| બલાતૈલમિદં શ્રેષ્ઠં વાતવ્યાધિવિનાશનમ્||૮૧||

સ૦-બલાયાઃ શતં, ગુડૂચ્યાઃ પઞ્ચવિંશતિપલાનિ, રાસ્નાયાઃ સાર્ધાનિ દ્વાદશપલાનિ, એતચ્ચ જલાઢકશતે પક્ત્વાઽઽઢકમાત્રસ્થિતે ક્વાથે દધ્યાદિભિસ્તુલ્યૈસ્તૈલાઢકમજાક્ષીરસ્યાર્ધાઢકં શઠ્યાદિભિઃ પલોન્મિતૈઃ પચેત્| કટુફલં-લઘુકઙ્કોલકમ્| પ્લવઃ-કુટન્નટઃ| અવતારિતે ચાસ્મિન્ પત્રકલ્કં દદ્યાત્| અનન્તરમેતત્તૈલં વિધિના પ્રયોજિતં કાસાદીન્ હન્તિ| એતદ્બલાતૈલં શ્રેષ્ઠં ગર્ભવ્યાપદુક્તાદ્બલાતૈલાત્| તથા વાતરોગઘ્નમ્|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau etesnehAH pAnanasyAdidUpayojyAH (82) · Śloka 82

પાને નસ્યેઽન્વાસનેઽભ્યઞ્જને ચ સ્નેહાઃ કાલે સમ્યગેતે પ્રયુક્તાઃ| દુષ્ટાન્ વાતાનાશુ શાન્તિં નયેયુ- ર્વન્ધ્યા નારીઃ પુત્રભાજશ્ચ કુર્યુઃ||૮૨||

સ૦-એતે-પૂર્વોક્તાઃ સ્નેહાઃ, પાનાદિષુ કાલે-અવસરે, પ્રયુક્તા દુષ્ટાન્ વાતાન્ દ્રાગેવ શમયેયુઃ| વન્ધ્યાશ્ચ નારીઃ પુત્રભાજો વિદધ્યુઃ| શાલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana pakvAshayasthe kaPe pitte ca bastiH (21) · Śloka 21

સ્નેહસ્વેદૈર્દ્રુતઃ શ્લેષ્મા યદા પક્વાશયે સ્થિતઃ| પિત્તં વા દર્શયેદ્રૂપં બસ્તિભિસ્તં વિનિર્જયેત્||૮૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં નામ એકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૧||

સ૦-સ્નેહસ્વેદૈશ્ચ યદા કફો દ્રુતો-દ્રવત્વં પ્રાપ્તઃ, પક્વાશયસ્થો રૂપં દર્શયેત્, અથવા પિત્તં રૂપં દર્શયેત્, તં-કફં પિત્તં વા, બસ્તિભિર્વિનિર્જયેત્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં નામ એકવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૧||