21. vātavyādhicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana vAtavyAdhicikitsitAdhyAyaHvAte nirupastamBe Adau snehAH vAte nirupastamBe tataH sha~gkarAdyaiH punaH punaH svedaH (2-4) · Śloka 4

અથાતો વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) કેવલં નિરુપસ્તમ્ભમાદૌ સ્નેહૈરુપાચરેત્| વાયું સર્પિર્વસામજ્જતૈલપાનૈર્નરં તતઃ||૧|| સ્નેહક્લાન્તં સમાશ્વાસ્ય પયોભિઃ સ્નેહયેત્પુનઃ| યૂષૈર્ગ્રામ્યોદકાનૂપરસૈર્વા સ્નેહસંયુતૈઃ||૨|| પાયસૈઃ કૃસરૈઃ સામ્લલવણૈઃ સાનુવાસનૈઃ| નાવનૈસ્તર્પણૈશ્ચાન્નૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયેત્તતઃ||૩|| સ્વભ્યક્તં સ્નેહસંયુક્તૈઃ શઙ્કરાદ્યૈઃ પુનઃ પુનઃ| |૪|

Adhikarana vAte snehasvedayoH prayojanam (4-5) · Śloka 5

| સ્નેહાક્તં સ્વિન્નમઙ્ગં તુ વક્રં સ્તબ્ધં સવેદનમ્||૪|| યથેષ્ટમાનામયિતું સુખમેવ હિ શક્યતે| |૫|

Adhikarana vAte atra dRuShTAntaH (5-6) · Śloka 6

| શુષ્કાણ્યપિ હિ કાષ્ઠાનિ સ્નેહસ્વેદોપપાદનૈઃ||૫|| શક્યં કર્મણ્યતાં નેતું કિમુ ગાત્રાણિ જીવિતામ્| |૬|

Adhikarana vAte svedasya Palam (6-7) · Śloka 7

| હર્ષતોદરુગાયામશોફસ્તમ્ભગ્રહાદયઃ||૬|| સ્વિન્નસ્યાશુ પ્રશામ્યન્તિ માર્દવં ચોપજાયતે| |૭|

Adhikarana vAte snehasya Palam (7-8) · Śloka 8

| સ્નેહશ્ચ ધાતૂન્ સંશુષ્કાન્ પુષ્ણાત્યાશૂપયોજિતઃ||૭|| બલમગ્નિબલં પુષ્ટિં પ્રાણાંશ્ચાસ્યાભિવર્ધયેત્| |૮|

Adhikarana vAte punaH punaH snehasvedAH vAte evaM snehamRudukoShThe vAtarogA na tiShThanti (8-9) · Śloka 9

| અસકૃત્તં પુનઃ સ્નેહૈઃ સ્વેદૈશ્ચ પ્રતિપાદયેત્||૮|| તથા સ્નેહમૃદૌ કોષ્ઠે ન તિષ્ઠન્ત્યનિલામયાઃ| |૯|

Adhikarana vAte evaM SamABAve mRudusneha virecanam (9-10) · Śloka 10

| યદ્યેતેન સદોષત્વાત્કર્મણા ન પ્રશામ્યતિ||૯|| મૃદુભિઃ સ્નેહસંયુક્તૈર્ભેષજૈસ્તં વિશોધયેત્| |૧૦|

Adhikarana vAte tilvakaghRutaM sAtalA ghRutameraNDatailaM vA (10-11) · Śloka 11

| ઘૃતં તિલ્વકસિદ્ધં વા સાતલાસિદ્ધમેવ વા||૧૦|| પયસૈરણ્ડતૈલં વા પિબેદ્દોષહરં શિવમ્| |૧૧|

Adhikarana vAte anulomane hetuH (11-12) · Śloka 12

| સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણાદ્યૈરાહારૈર્હિ મલશ્ચિતઃ||૧૧|| સ્રોતો બદ્ધ્વાઽનિલં રુન્ધ્યાત્તસ્માત્તમનુલોમયેત્| |૧૨|

Adhikarana vAte avirecyasya nirUhAH vAte pradIpte~agnau punaH snehasvedau (12-13) · Śloka 13

| દુર્બલો યોઽવિરેચ્યઃ સ્યાત્તં નિરૂહૈરુપાચરેત્||૧૨|| દીપનૈઃ પાચનીયૈર્વા ભોજ્યૈર્વા તદ્યુતૈર્નરમ્| સંશુદ્ધસ્યોત્થિતે ચાગ્નૌ સ્નેહસ્વેદૌ પુનર્હિતૌ||૧૩||

Adhikarana vAte AmAshayage ShaDdharaNAdiH (14-15) · Śloka 15

આમાશયગતે વાયૌ વમિતપ્રતિભોજિતે| સુખામ્બુના ષડ્ધરણં વચાદિં વા પ્રયોજયેત્||૧૪|| સન્ધુક્ષિતેઽગ્નૌ પરતો વિધિઃ કેવલવાતિકઃ| |૧૫|

Adhikarana vAte nABipradeshasthe matsyAH (15) · Śloka 15

| મત્સ્યાન્નાભિપ્રદેશસ્થે સિદ્ધાન્બિલ્વશલાટુભિઃ||૧૫||

Adhikarana vAte adhonABisthe bastikarmAvapIDakaSca (16) · Śloka 16

બસ્તિકર્મ ત્વધોનાભેઃ શસ્યતે ચાવપીડકઃ| |૧૬|

Adhikarana vAte koShThage kShAracUrNAdyAH (16) · Śloka 16

| કોષ્ઠગે ક્ષારચૂર્ણાદ્યા હિતાઃ પાચનદીપનાઃ||૧૬||

Adhikarana vAte hRutsthe sthirAsiddhaM kShIram (17) · Śloka 17

હૃત્સ્થે પયઃ સ્થિરાસિદ્ધમ્| |૧૭|

Adhikarana vAte shirogate shirobastyAdi (17) · Śloka 17

શિરોબસ્તિઃ શિરોગતે| સ્નૈહિકં નાવનં ધૂમઃ શ્રોત્રાદીનાં ચ તર્પણમ્||૧૭||

Adhikarana vAte tvagAshrite svedAdIni (18) · Śloka 18

સ્વેદાભ્યઙ્ગનિવાતાનિ હૃદ્યં ચાન્નં ત્વગાશ્રિતે| |૧૮|

Adhikarana vAte raktasthe shItA lepAdayaH (18) · Śloka 18

| શીતાઃ પ્રદેહા રક્તસ્થે વિરેકો રક્તમોક્ષણમ્||૧૮||

Adhikarana vAte mAMsamedasthe virekAdayaH (19) · Śloka 19

વિરેકો માંસમેદઃસ્થે નિરૂહાઃ શમનાનિ ચ| |૧૯|

Adhikarana vAte asthimajjage snehAH (19) · Śloka 19

| બાહ્યાભ્યન્તરતઃ સ્નેહૈરસ્થિમજ્જગતં જયેત્||૧૯||

Adhikarana vAte shukrasthe praharShAdayaH (20) · Śloka 20

પ્રહર્ષોઽન્નં ચ શુક્રસ્થે બલશુક્રકરં હિતમ્| |૨૦|

Adhikarana vAte vibaddhamArge shukre virecanAdi (20-21) · Śloka 21

| વિબદ્ધમાર્ગં દૃષ્ટ્વા તુ શુક્રં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૨૦|| વિરિક્તં પ્રતિભુક્તં ચ પૂર્વોક્તાં કારયેત્ક્રિયાં| |૨૧|

Adhikarana vAte garBe bAle ca shuShke sitAdipayaH (21-22) · Śloka 22

| ગર્ભે શુષ્કે તુ વાતેન બાલાનાં ચ વિશુષ્યતામ્||૨૧|| સિતાકાશ્મર્યમધુકૈઃ સિદ્ધમુત્થાપને પયઃ| |૨૨|

Adhikarana vAte snAvAdiprApte snehAdi (22) · Śloka 22

| સ્નાવસન્ધિશિરાપ્રાપ્તે સ્નેહદાહોપનાહનમ્||૨૨||

Adhikarana vAtesa~gkucite~a~gge mAShAditailam (23) · Śloka 23

તૈલં સઙ્કુચિતેઽભ્યઙ્ગો માષસૈન્ધવસાધિતમ્| |૨૩|

Adhikarana vAte supte~a~gge raktamokSho AgAradhUmAdilepaSca (23-24) · Śloka 24

| આગારધૂમલવણતૈલૈર્લેપઃ સ્રુતેઽસૃજિ||૨૩|| સુપ્તેઽઙ્ગે વેષ્ટયુક્તે તુ કર્તવ્યમુપનાહનમ્| |૨૪|

Adhikarana vAte veShTayukte~gge upanAhanam vAte apatAnake shIghramupacAraH (24-25) · Śloka 25

| અથાપતાનકેનાર્તમસ્રસ્તાક્ષમવેપનમ્||૨૪|| અસ્તબ્ધમેઢ્રમસ્વેદં બહિરાયામવર્જિતમ્| અખટ્વાઘાતિનં ચૈનં ત્વરિતં સમુપાચરેત્||૨૫||

Adhikarana vAte pUrvaM nasyaM tato~acCapAnaM ghRutam (26-27) · Śloka 27

તત્ર પ્રાગેવ સુસ્નિગ્ધસ્વિન્નાઙ્ગે તીક્ષ્ણનાવનમ્| સ્રોતોવિશુદ્ધયે યુઞ્જ્યાદચ્છપાનં તતો ઘૃતમ્||૨૬|| વિદાર્યાદિગણક્વાથદધિક્ષીરરસૈઃ શૃતમ્| નાતિમાત્રં તથા વાયુર્વ્યાપ્નોતિ સહસૈવ વા||૨૭||

Adhikarana vAte sekABya~ggAdau mahAsnehaH (28-30) · Śloka 30

કુલત્થયવકોલાનિ ભદ્રદાર્વાદિકં ગણમ્| નિઃક્વાથ્યાનૂપમાંસં ચ તેનામ્લૈઃ પયસાઽપિ ચ||૨૮|| સ્વાદુસ્કન્ધપ્રતીવાપં મહાસ્નેહં વિપાચયેત્| સેકાભ્યઙ્ગાવગાહાન્નપાનનસ્યાનુવાસનૈઃ||૨૯|| સ હન્તિ વાતં, તે તે ચ સ્નેહસ્વેદાઃ સુયોજિતાઃ| |૩૦|

Adhikarana vAte vegAntare punaH punaH mUrdhavirekaH (30-31) · Śloka 31

| વેગાન્તરેષુ મૂર્ધાનમસકૃચ્ચાસ્ય રેચયેત્||૩૦|| અવપીડૈઃ પ્રધમનૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ શ્લેષ્મનિબર્હણૈઃ| શ્વસનાસુ વિમુક્તાસુ તથા સંજ્ઞાં સ વિન્દતિ|૩૧|

Adhikarana vAte vAtAdhike sauvarcalAdi ghRutam (31) · Śloka 31

સૌવર્ચલાભયાવ્યોષસિદ્ધં સર્પિશ્ચલેઽધિકે||૩૧|| ||૩૧||

Adhikarana vAte vAtAdhike tilvakaghRutam (32-33) · Śloka 33

પલાષ્ટકં તિલ્વકતો વરાયાઃ પ્રસ્થં પલાંશં ગુરુપઞ્ચમૂલમ્| સૈરણ્ડસિંહીત્રિવૃતં ઘટેઽપાં પક્ત્વા પચેત્પાદશૃતેન તેન||૩૨|| દધ્નઃ પાત્રે યાવશૂકાત્ત્રિબિલ્વૈઃ સર્પિઃપ્રસ્થં હન્તિ તત્સેવ્યમાનમ્| દુષ્ટાન્ વાતાનેકસર્વાઙ્ગસંસ્થાન્ યોનિવ્યાપદ્ગુલ્મવર્ધ્મોદરં ચ||૩૩||

Adhikarana vAte vAtAdhike ramyakaghRutam vAte vAtAdhike ashokaghRutam (34) · Śloka 34

| વિધિસ્તિલ્વકવજ્જ્ઞેયો રમ્યકશોકયોરપિ||૩૪||

Adhikarana vAte saMsRuShTadoShe tumbarvAdi cUrNam (35) · Śloka 35

ચિકિત્સિતમિદં કુર્યાચ્છુદ્ધવાતાપતાનકે| સંસૃષ્ટદોષે સંસૃષ્ટં|૩૫|

Adhikarana vAte kaPAnvite tumbarvAdicUrNaM vAte kaPAnvite hi~ggvAdi cUrNam vAte kaPAnvite kaPavAtahRudrogoktaM ca karma (35-37) · Śloka 37

| ચૂર્ણયિત્વા કફાન્વિતે||૩૫|| તુમ્બરૂણ્યભયા હિઙ્ગુ પૌષ્કરં લવણત્રયમ્| યવક્વાથામ્બુના પેયં હૃત્પાર્શ્વાર્ત્યપતન્ત્રકે||૩૬|| હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં શુણ્ઠી દાડિમં સામ્લવેતસમ્| પિબેદ્વા શ્લેષ્મપવનહૃદ્રોગોક્તં ચ શસ્યતે||૩૭||

Adhikarana vAte AyAmayorarditavat tailadroNyAM shayanaM ca (38) · Śloka 38

આયામયોરર્દિતવદ્બાહ્યાભ્યન્તરયોઃ ક્રિયા| તૈલદ્રોણ્યાં ચ શયનમાન્તરોઽત્ર સુદુસ્તરઃ||૩૮||

Adhikarana vAte dhanuShkamBasya sAdhyAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

વિવર્ણદન્તવદનઃ સ્રસ્તાઙ્ગો નષ્ટચેતનઃ| પ્રસ્વિદ્યંશ્ચ ધનુષમ્ભી દશરાત્રં ન જીવતિ||૩૯||

Adhikarana hanusraMse snehasvedAdi (40-42) · Śloka 42

વેગેષ્વતોઽન્યથા જીવેન્મન્દેષુ વિનતો જડઃ| ખઞ્જઃ કુણિઃ પક્ષહતઃ પઙ્ગુલો વિકલોઽથવા||૪૦|| હનુસ્રંસે હનૂ સ્નિગ્ધસ્વિન્નૌ સ્વસ્થાનમાનયેત્| ઉન્નામયેચ્ચ કુશલશ્ચિબુકં વિવૃતે મુખે||૪૧|| નામયેત્સંવૃતે શેષમેકાયામવદાચરેત્| |૪૨|

Adhikarana jihvAstamBe vAtacikitsA (42) · Śloka 42

| જિહ્વાસ્તમ્ભે યથાવસ્થં કાર્યં વાતચિકિત્સિતમ્||૪૨||

Adhikarana ardrite nasyaM mUrddhatailAdi ca ardrite sashoPe vamanam ardrite dAharAgayukte sirAvyadhaH (43) · Śloka 43

અર્દિતે નાવનં મૂર્ધ્નિ તૈલં શ્રોત્રાક્ષિતર્પણમ્| સશોફે વમનં, દાહરાગયુક્તે સિરાવ્યધઃ||૪૩||

Adhikarana pakShAghAte snehanaM snehavirekaSca (44) · Śloka 44

સ્નેહનં સ્નેહસંયુક્તં પક્ષાઘાતે વિરેચનમ્| |૪૪|

Adhikarana avabAhau nasyaM snehaSca (44) · Śloka 44

| અવબાહૌ હિતં નસ્યં સ્નેહશ્ચોત્તરભક્તિકઃ||૪૪||

Adhikarana UrUstamBe snehasaMshodhana niShedhaH UrUstamBe rUkShopacAro yavAdyannaM jA~ggalamAsaM madhvamBoriShTapAnAdi UrUstamBe vatsakAdigaNAdikvAthAH (45-48) · Śloka 48

ઊરુસ્તમ્ભે તુ ન સ્નેહો ન ચ સંશોધનં હિતમ્| શ્લેષ્મામમેદોબાહુલ્યાદ્યુક્ત્યા તત્ક્ષપણાન્યતઃ||૪૫|| કુર્યાદ્રૂક્ષોપચારશ્ચ યવશ્યામાકકોદ્રવાઃ| શાકૈરલવણૈઃ શસ્તાઃ કિઞ્ચિત્તૈલૈર્જલૈઃ શૃતૈઃ||૪૬|| જાઙ્ગલૈરઘૃતૈર્માંસૈર્મધ્વમ્ભોરિષ્ટપાયિનઃ| વત્સકાદિર્હરિદ્રાદિર્વચાદિર્વા સસૈન્ધવઃ||૪૭|| આઢ્યવાતે સુખામ્ભોભિઃ પેયઃ ષડ્ધરણોઽથવા| |૪૮|

Adhikarana UrUstamBe triPalAdikalkaScavyAdikalkaSca (48-49) · Śloka 49

| લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રેણ વા શ્રેષ્ઠાચવ્યતિક્તાકણાઘનાત્||૪૮|| કલ્કં સમધુ વા ચવ્યપથ્યાગ્નિસુરદારુજમ્| મૂત્રૈર્વા શીલયેત્પથ્યાં ગુગ્ગુલું ગિરિસમ્ભવમ્||૪૯||

Adhikarana UrUstamBe mUtraharItakirgugguluH (50) · Śloka 50

વ્યોષાગ્નિમુસ્તત્રિફલાવિડઙ્ગૈર્ગુગ્ગુલું સમમ્| ખાદન્ સર્વાન્ જયેદ્વ્યાધીન્ મેદઃ શ્લેષ્મામવાતજાન્||૫૦||

Adhikarana UrUstamBe kShAramUtrayuktAH svedAdayaH UrUstamBe kara~jjaPalAdilepAH UrUstamBe sthalolla~gghanAdivyAyAmAH (51-54) · Śloka 54

શામ્યત્યેવં કફાક્રાન્તઃ સમેદસ્કઃ પ્રભઞ્જનઃ| ક્ષારમૂત્રાન્વિતાન્ સ્વેદાન્ સેકાનુદ્વર્તનાનિ ચ||૫૧|| કુર્યાદ્દિહ્યાચ્ચ મૂત્રાઢ્યૈઃ કરઞ્જફલસર્ષપૈઃ| મૂલૈર્વાઽપ્યર્કતર્કારીનિમ્બજૈઃ સસુરાહ્વયૈઃ||૫૨|| સક્ષૌદ્રસર્ષપાપક્વલોષ્ટવલ્મીકમૃત્તિકૈઃ| કફક્ષયાર્થં વ્યાયામે સહ્યે ચૈનં પ્રવર્તયેત્||૫૩|| સ્થલાન્યુલ્લઙ્ઘયેન્નારીઃ શક્તિતઃ પરિશીલયેત્| સ્થિરતોયં સરઃ ક્ષેમં પ્રતિસ્રોતો નદીં તરેત્||૫૪||

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaH kShaye snehAdayaH (55) · Śloka 55

શ્લેષ્મમેદઃક્ષયે ચાત્ર સ્નેહાદીનવચારયેત્| સ્થાનદૂષ્યાદિ ચાલોચ્ય કાર્યા શેષેષ્વપિ ક્રિયા||૫૫||

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkshaye pAne sahacarAdi tailam (56) · Śloka 56

સહચરં સુરદારું સનાગરં ક્વથિતમમ્ભસિ તૈલવિમિશ્રિતમ્| પવનપીડિતદેહગતિઃ પિબન્ દ્રુતવિલમ્બિતગો ભવતીચ્છયા||૫૬||

Adhikarana UrUstamBe rAsnAdi ghRutam (57) · Śloka 57

રાસ્નામહૌષધદ્વીપિપ્પલીશઠિપૌષ્કરમ્| પિષ્ટ્વા વિપાચયેત્સર્પિર્વાતરોગહરં પરમ્||૫૭||

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkShaye nimbAdighRutam (58-61) · Śloka 61

નિમ્બામૃતાવૃષપટોલનિદિગ્ધિકાનાં ભાગાન્ પૃથક્ દશ પલાન્ વિપચેદ્ધટેઽપામ્| અષ્ટાંશશેષિતરસેન પુનશ્ચ તેન પ્રસ્થં ઘૃતસ્ય વિપચેત્પિચુભાગકલ્કૈઃ||૫૮|| પાઠાવિડઙ્ગસુરદારુગજોપકુલ્યા- દ્વિક્ષારનાગરનિશામિશિચવ્યકુષ્ઠૈઃ| તેજોવતીમરિચવત્સકદીપ્યકાગ્નિ- રોહિણ્યરુષ્કરવચાકણમૂલયુક્તૈઃ||૫૯|| મઞ્જિષ્ઠયાઽતિવિષયા વિષયા યવાન્યા સંશુદ્ધગુગ્ગુલુપલૈરપિ પઞ્ચસઙ્ખ્યૈઃ| તત્સેવિતં વિધમતિ પ્રબલં સમીરં સન્ધ્યસ્થિમજ્જગતમપ્યથ કુષ્ઠમીદૃક્||૬૦|| નાડીવ્રણાર્બુદભગન્દરગણ્ડમાલા- જત્રૂર્ધ્વસર્વગદગુલ્મગુદોત્થમેહાન્| યક્ષ્મારુચિશ્વસનપીનસકાસશોફ- હૃત્પાણ્ડુરોગમદવિદ્રધિવાતરક્તમ્||૬૧||

Adhikarana shirogate vAte ghRutamaNDa nasyam (62) · Śloka 62

બલાબિલ્વશૃતે ક્ષીરે ઘૃતમણ્ડં વિપાચયેત્| તસ્ય શુક્તિઃ પ્રકુઞ્ચો વા નસ્યં વાતે શિરોગતે||૬૨||

Adhikarana kevale vAte nakrAdivasAnasyam (63) · Śloka 63

તદ્વત્સિદ્ધા વસા નક્રમત્સ્યકૂર્મચુલૂકજા| વિશેષેણ પ્રયોક્તવ્યા કેવલે માતરિશ્વનિ||૬૩||

Adhikarana kaPayukte nasyam jIrNapiNyAkAditailam (64) · Śloka 64

જીર્ણં પિણ્યાકં પઞ્ચમૂલં પૃથક્ ચ ક્વાથં ક્વાથાભ્યામેકસ્તૈલમાભ્યામ્| ક્ષીરાદષ્ટાંશં પાચયેત્તેન પાના- દ્વાતા નશ્યેયુઃ શ્લેષ્મયુક્તા વિશેષાત્||૬૪||

Adhikarana sarva vAtavyAdhau prasAriNItailam (65-66) · Śloka 66

પ્રસારિણીતુલાક્વાથે તૈલપ્રસ્થં પયઃસમમ્| દ્વિમેદામિશિમઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠરાસ્નાકુચન્દનૈઃ||૬૫|| જીવકર્ષભકાકોલીયુગુલામરદારુભિઃ| કલ્કિતૈર્વિપચેત્સર્વમારુતામયનાશનમ્||૬૬||

Adhikarana sarva vAtavyAdhau sahAcarAditailam (67-69) · Śloka 69

સમૂલશાખસ્ય સહાચરસ્ય તુલાં સમેતાં દશમૂલતશ્ચ| પલાનિ પઞ્ચાશદભીરુતશ્ચ પાદાવશેષં વિપચેદ્વહેઽપામ્||૬૭|| તત્ર સેવ્યનખકુષ્ઠહિમૈલા- સ્પૃક્પ્રિયઙ્ગુનલિકામ્બુશિલાજૈઃ| લોહિતાનલદલોહસુરાહ્વૈઃ કોપનામિશિતુરુષ્કનતૈશ્ચ||૬૮|| તુલ્યક્ષીરં પાલિકૈસ્તૈલપાત્રં સિદ્ધં કૃચ્છ્રાન્ શીલિતં હન્તિ વાતાન્| કમ્પાક્ષેપસ્તમ્ભશોષાદિયુક્તાન્ ગુલ્મોન્માદૌ પીનસં યોનિરોગાન્||૬૯||

Adhikarana sarva vAtavyAdhau BeDasammataM sahAcarAdi tailam (70-73) · Śloka 73

સહાચરતુલાયાસ્તુ રસે તૈલાઢકં પચેત્| મૂલકલ્કાદ્દશપલં પયો દત્ત્વા ચતુર્ગુણમ્||૭૦|| અથવા નતષડ્ગ્રન્થાસ્થિરાકુષ્ઠસુરાહ્વયાત્| સૈલાનલદશૈલેયશતાહ્વારક્તચન્દનાત્||૭૧|| સિદ્ધેઽસ્મિન્ શર્કરાચૂર્ણાદષ્ટાદશપલં ક્ષિપેત્| ભેડસ્ય સમ્મતં તૈલં તત્કૃચ્છ્રાનનિલામયાન્||૭૨|| વાતકુણ્ડલિકોન્માદગુલ્મવર્ધ્માદિકાન્ જયેત્| |૭૩|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau balAtailam (73-81) · Śloka 81

| બલાશતં છિન્નરુહાપાદં રાસ્નાષ્ટભાગિકમ્||૭૩|| જલાઢકશતે પક્ત્વા શતભાગસ્થિતે રસે| દધિમસ્ત્વિક્ષુનિર્યાસશુક્તૈસ્તૈલાઢકં સમૈઃ||૭૪|| પચેત્સાજયોર્ધાંશં કલ્કૈરેભિઃ પલોન્મિતૈઃ| શઠીસરલદાર્વેલામઞિષ્ઠાગુરુચન્દનૈઃ||૭૫|| પદ્મકાતિબલામુસ્તાશૂર્પપર્ણીહરેણુભિઃ| યષ્ટ્યાહ્વસુરસવ્યાઘ્રનખર્ષભકજીવકૈઃ||૭૬|| પલાશરસકસ્તૂરીનલિકાજાતિકોશકૈઃ| સ્પૃક્કાકુઙ્કુમશૈલેયજાતીકટુફલામ્બુભિઃ||૭૭|| ત્વક્કુન્દરુકકર્પૂરતરુષ્કશ્રીનિવાસકૈઃ| લવઙ્ગનખકઙ્કોલકુષ્ઠમાંસીપ્રિયઙ્ગુભિઃ||૭૮|| સ્થૌણેયતગરધ્યામવચામદનકપ્લવૈઃ| સનાગકેસરૈઃ સિદ્ધે દદ્યાચ્ચાત્રાવતારિતે||૭૯|| પત્રકલ્કં તતઃ પૂતં વિધિના તત્પ્રયોજિતમ્| કાસં શ્વાસં જ્વરં છર્દિં મૂર્ચ્છાં ગુલ્મક્ષતક્ષયાન્||૮૦|| પ્લીહશોષાવપસ્મારમલક્ષ્મીં ચ પ્રણાશયેત્| બલાતૈલમિદં શ્રેષ્ઠં વાતવ્યાધિવિનાશનમ્||૮૧||

Adhikarana sarva vAtavyAdhau etesnehAH pAnanasyAdidUpayojyAH (82) · Śloka 82

પાને નસ્યેઽન્વાસનેઽભ્યઞ્જને ચ સ્નેહાઃ કાલે સમ્યગેતે પ્રયુક્તાઃ| દુષ્ટાન્ વાતાનાશુ શાન્તિં નયેયુ- ર્વન્ધ્યા નારીઃ પુત્રભાજશ્ચ કુર્યુઃ||૮૨||

Adhikarana pakvAshayasthe kaPe pitte ca bastiH (21) · Śloka 21

સ્નેહસ્વેદૈર્દ્રુતઃ શ્લેષ્મા યદા પક્વાશયે સ્થિતઃ| પિત્તં વા દર્શયેદ્રૂપં બસ્તિભિસ્તં વિનિર્જયેત્||૮૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં નામ એકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૧||