21. vātavyādhicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

asmādanantaraṁ vātavyādhicikitsitaṁ vyākhyātumupakramyatē , sarvacikitsābādhitatvāt|

Adhikarana vAtavyAdhicikitsitAdhyAyaHvAte nirupastamBe Adau snehAH vAte nirupastamBe tataH sha~gkarAdyaiH punaH punaH svedaH (2-4) · Śloka 4

athātō vātavyādhicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| ) kēvalaṁ nirupastambhamādau snēhairupācarēt| vāyuṁ sarpirvasāmajjatailapānairnaraṁ tataḥ||1|| snēhaklāntaṁ samāśvāsya payōbhiḥ snēhayētpunaḥ| yūṣairgrāmyōdakānūparasairvā snēhasaṁyutaiḥ||2|| pāyasaiḥ kr̥saraiḥ sāmlalavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ| nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaiḥ svēdayēttataḥ||3|| svabhyaktaṁ snēhasaṁyuktaiḥ śaṅkarādyaiḥ punaḥ punaḥ| |4|

sa0-kēvalaṁ-śuddhaṁ , tathā nirupastambhaṁ-anyēnādhānakēna samīpasambhavinā'nādhāritaṁ , īdr̥śaṁ vāyuṁ snēhairādāvēvōpācarēt| katham ? ityāha-sarpirityādi| nanu, tailasya pavanavijayē prādhānyādēvaṁ nirdēśaḥ kartuṁ yuktaḥ , tailavasāmajjasarpiḥpānairiti| yuktamāha bhavān| kintu, ājanmasātmyāt sarpiḥ pradhānamanavaratamiti sarpiḥ prāgupanyastam| sarpiḥpānādibhistāvat snēhayēt yāvat "snēhōdvēgaḥ klamaḥ " (hr̥. sū. a. 16|30) ityādi snēhalakṣaṇaṁ syāt| snēhaklāntaṁ ca naraṁ payōbhiḥ samāśvāsya punaryūṣādibhiḥ snēhānvitaiḥ snēhayēt| tathā tarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaiḥ snēhayēt| tataḥ-anantaraṁ , suṣṭvabhyaktaṁ antaṁ śaṅkarādyaiḥ-svēdaiḥ svēdavidhigaditaiḥ, punaḥ punaḥ svēdayēt| ēva svēditē sati yō guṇaḥ syāttamāha-

Adhikarana vAte snehasvedayoH prayojanam (4-5) · Śloka 5

| snēhāktaṁ svinnamaṅgaṁ tu vakraṁ stabdhaṁ savēdanam||4|| yathēṣṭamānāmayituṁ sukhamēva hi śakyatē| |5|

sa0-snēhābhyaktaṁ gātraṁ svinnaṁ sadvakraṁ tathā stabdhaṁ tathā sarujaṁ yathēṣṭaṁ sukhamēvānāmayituṁ śakyatē| "jalahvalahmalanamāmanupasargāṇāṁ vā mitvam|" iti nāmayitumityatra na hr̥svatvam| ētadēva dr̥ṣṭāntadvārēṇa pratipādayannāha--

Adhikarana vAte atra dRuShTAntaH (5-6) · Śloka 6

| śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snēhasvēdōpapādanaiḥ||5|| śakyaṁ karmaṇyatāṁ nētuṁ kimu gātrāṇi jīvitām| |6|

sa0-hi-yasmāt, śuṣkāṇyapi kāṣṭhāni snēhasvēdasaṁyōjanēna karmaṇyatāṁ nētuṁ śakyantē| kimuta jīvatāṁ gātrāṇi na śakyantē ? śakyanta ēvētyarthaḥ| śakyamiti pūrvōktakramamātrē napuṁsakatvamēkatvaṁ ca| yathā kālidāsasya-"śakyamaṅgulibhiruddhr̥tairadhaḥ śākhināṁ patitapuṣpakōmalaiḥ| patrajarjaraśaśiprabhālavairēbhirutkacayituṁ tavālakān||" iti|

Adhikarana vAte svedasya Palam (6-7) · Śloka 7

| harṣatōdarugāyāmaśōphastambhagrahādayaḥ||6|| svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṁ cōpajāyatē| |7|

sa0-svinnasya puṁsō harṣādayaḥ śīghraṁ praśāmyanti| mr̥dutvaṁ ca gātrēṣu jāyatē|

Adhikarana vAte snehasya Palam (7-8) · Śloka 8

| snēhaśca dhātūn saṁśuṣkān puṣṇātyāśūpayōjitaḥ||7|| balamagnibalaṁ puṣṭiṁ prāṇāṁścāsyābhivardhayēt| |8|

sa0-tathā, sninnasya snēha upayōjitō dhātūn viśuṣkān drāgēva puṣṇāti| tathā, asya-vātarōgiṇō, balādīnabhivardhayēt|

Adhikarana vAte punaH punaH snehasvedAH vAte evaM snehamRudukoShThe vAtarogA na tiShThanti (8-9) · Śloka 9

| asakr̥ttaṁ punaḥ snēhaiḥ svēdaiśca pratipādayēt||8|| tathā snēhamr̥dau kōṣṭhē na tiṣṭhantyanilāmayāḥ| |9|

sa0-taṁ-āturaṁ, punaḥ snēhasvēdābhyāṁ yōjayēt| tathā-ēvaṁ kr̥tē snēhamr̥dau kōṣṭhē sati sarvē vātarōgā naśyanti|

Adhikarana vAte evaM SamABAve mRudusneha virecanam (9-10) · Śloka 10

| yadyētēna sadōṣatvātkarmaṇā na praśāmyati||9|| mr̥dubhiḥ snēhasaṁyuktairbhēṣajaistaṁ viśōdhayēt| |10|

sa0-anēna karmaṇā cēnna praśāmyati vātāmayastadā taṁ-vātāmayinaṁ, mr̥dubhirdravyaiḥ-karṇikārādibhiḥ, snēhānvitairviśōdhayēt|

Adhikarana vAte tilvakaghRutaM sAtalA ghRutameraNDatailaM vA (10-11) · Śloka 11

| ghr̥taṁ tilvakasiddhaṁ vā sātalāsiddhamēva vā||10|| payasairaṇḍatailaṁ vā pibēddōṣaharaṁ śivam| |11|

sa0-tilvakēna pakvaṁ sātalayā vā pakvaṁ kṣīrēṇa vā sahairaṇḍatailaṁ pibēt| tacca pītaṁ dōṣaharaṁ śivaṁ ca syāt| nanu, kimityanulōmanaṁ kriyatē ? ityāha-

Adhikarana vAte anulomane hetuH (11-12) · Śloka 12

| snigdhāmlalavaṇōṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||11|| srōtō baddhvā'nilaṁ rundhyāttasmāttamanulōmayēt| |12|

sa0-yasmāt snigdhādibhirāhārairmalaścitaḥ srōtāṁsi ruddhvā vāyuṁ rundhyāt, tasmānmārutamanulōmayēt|

Adhikarana vAte avirecyasya nirUhAH vAte pradIpte~agnau punaH snehasvedau (12-13) · Śloka 13

| durbalō yō'virēcyaḥ syāttaṁ nirūhairupācarēt||12|| dīpanaiḥ pācanīyairvā bhōjyairvā tadyutairnaram| saṁśuddhasyōtthitē cāgnau snēhasvēdau punarhitau||13||

sa0-yō narō durbalō virēcanānarhō bhavēt taṁ-naraṁ, nirūhairupācarēt| kimbhūtaiḥ ? dīpanai pācanīyaiśca| athavā, tadyutaiḥ-dīpanīyapācanīyayutaiḥ, bhōjyairupācarēt| anantaraṁ samyakśuddhasya vahnau cōtthitē sati punarapi snēhasvēdau hitau|

Adhikarana vAte AmAshayage ShaDdharaNAdiH (14-15) · Śloka 15

āmāśayagatē vāyau vamitapratibhōjitē| sukhāmbunā ṣaḍdharaṇaṁ vacādiṁ vā prayōjayēt||14|| sandhukṣitē'gnau paratō vidhiḥ kēvalavātikaḥ| |15|

sa0-āmāśayagatē vātē sati tathā vamitaścāsau pratibhōjitaśca tasmin vamitapratibhōjitē nara uṣṇajalēna ṣaḍdharaṇaṁ vacādigaṇaṁ (hr̥. sū. a. 15|35) vā prayōjayēt| ṣaḍdharaṇayōgaḥ saṅgrahādēvāvagantavyaḥ| tatraivaṁ paṭhyatē (ci. a. 21)- "dārvīkaliṅgakaṭukātiviṣāgnipāṭhā mūtrēṇa sūkṣmarajasō dharaṇapramāṇāḥ| pītā jayanti gudajōdarakuṣṭhamēhakōṣṭhānilāḍhyapavanagrahaṇīpradōṣān||" iti| dharaṇaṁ-palasya daśamō bhāgaḥ| agnau sandīpitē sati, anantaraṁ kēvalavātikō vidhiḥ, 'kāryaḥ' iti śēṣaḥ|

Adhikarana vAte nABipradeshasthe matsyAH (15) · Śloka 15

| matsyānnābhipradēśasthē siddhānbilvaśalāṭubhiḥ||15||

sa0-nābhipradēśasthē vātē matsyān bilvaśalāṭubhiḥ siddhā yōjayēt|

Adhikarana vAte adhonABisthe bastikarmAvapIDakaSca (16) · Śloka 16

bastikarma tvadhōnābhēḥ śasyatē cāvapīḍakaḥ| |16|

sa0-adhōnābhēḥ sthitē vātē'vapīḍakaḥ śasyatē| caśabdānmatsyāśca|

Adhikarana vAte koShThage kShAracUrNAdyAH (16) · Śloka 16

| kōṣṭhagē kṣāracūrṇādyā hitāḥ pācanadīpanāḥ||16||

sa0-kōṣṭhagē vāyau kṣārādyāḥ pācanā dīpanāśca hitāḥ|

Adhikarana vAte hRutsthe sthirAsiddhaM kShIram (17) · Śloka 17

hr̥tsthē payaḥ sthirāsiddham| |17|

sa0-hr̥dayasthitē samīraṇē kṣīraṁ śāliparṇyā śr̥taṁ hitam|

Adhikarana vAte shirogate shirobastyAdi (17) · Śloka 17

śirōbastiḥ śirōgatē| snaihikaṁ nāvanaṁ dhūmaḥ śrōtrādīnāṁ ca tarpaṇam||17||

sa0-śirōgatē śirōbastiḥ śasyatē| snaihikaṁ nasyaṁ tathā dhūmaḥ karṇāditarpaṇaṁ ca hitam|

Adhikarana vAte tvagAshrite svedAdIni (18) · Śloka 18

svēdābhyaṅganivātāni hr̥dyaṁ cānnaṁ tvagāśritē| |18|

sa-tvaksthē maruti svēdādīni hitāni| hr̥dayapriyaṁ cānnaṁ hitam|

Adhikarana vAte raktasthe shItA lepAdayaH (18) · Śloka 18

| śītāḥ pradēhā raktasthē virēkō raktamōkṣaṇam||18||

sa0-raktasthē vātē śītāḥ pradēhā raktamōkṣaṇaṁ ca hitam|

Adhikarana vAte mAMsamedasthe virekAdayaH (19) · Śloka 19

virēkō māṁsamēdaḥsthē nirūhāḥ śamanāni ca| |19|

sa0-māṁsamēdaḥsthitē vāyau virēkastathā nirūhāḥ śamanāni ca hitāni|

Adhikarana vAte asthimajjage snehAH (19) · Śloka 19

| bāhyābhyantarataḥ snēhairasthimajjagataṁ jayēt||19||

sa0-asthimajjasthaṁ mārutaṁ bāhyābhyantarataḥ snēhairjayēt|

Adhikarana vAte shukrasthe praharShAdayaH (20) · Śloka 20

praharṣō'nnaṁ ca śukrasthē balaśukrakaraṁ hitam| |20|

sa0-śukrasthē samīraṇē praharṣaṇaṁ tathā balaśukrakāri cānnaṁ hitam|

Adhikarana vAte vibaddhamArge shukre virecanAdi (20-21) · Śloka 21

| vibaddhamārgaṁ dr̥ṣṭvā tu śukraṁ dadyādvirēcanam||20|| viriktaṁ pratibhuktaṁ ca pūrvōktāṁ kārayētkriyāṁ| |21|

sa0-śukraṁ ca ruddhamārgaṁ dr̥ṣṭvā virēkaṁ dadyāt| viriktaṁ pratibhuktaṁ ca naraṁ pūrvōditāṁ kriyāṁ kārayēt| "hr̥krōranyatarasyām|" iti pratibhuktasyāpi karmatvam|

Adhikarana vAte garBe bAle ca shuShke sitAdipayaH (21-22) · Śloka 22

| garbhē śuṣkē tu vātēna bālānāṁ ca viśuṣyatām||21|| sitākāśmaryamadhukaiḥ siddhamutthāpanē payaḥ| |22|

sa0-vātēna garbhē śuṣkē sati bālānāṁ ca viśuṣyatāṁ śarkarādibhiḥ siddhaṁ kṣīramutthāpanē hitam|

Adhikarana vAte snAvAdiprApte snehAdi (22) · Śloka 22

| snāvasandhiśirāprāptē snēhadāhōpanāhanam||22||

sa0-snāvādiprāptē snēhadāhōpanāhanaṁ hitam|

Adhikarana vAtesa~gkucite~a~gge mAShAditailam (23) · Śloka 23

tailaṁ saṅkucitē'bhyaṅgō māṣasaindhavasādhitam| |23|

sa0-saṅkucitē'ṅgē sati māṣasaindhavasādhitaṁ tailamabhyaṅgaḥ|

Adhikarana vAte supte~a~gge raktamokSho AgAradhUmAdilepaSca (23-24) · Śloka 24

| āgāradhūmalavaṇatailairlēpaḥ srutē'sr̥ji||23|| suptē'ṅgē vēṣṭayuktē tu kartavyamupanāhanam| |24|

sa0-raktē srutē satyāgāradhūmādibhirlēpaḥ| suptē gātrē tathā vēṣṭanayuktē cōpanāhaḥ kāryaḥ| ākṣēpakādīnāṁ madhyāt mahātyayatvādapatānakasya tāvaccikitsāmāha-

Adhikarana vAte veShTayukte~gge upanAhanam vAte apatAnake shIghramupacAraH (24-25) · Śloka 25

| athāpatānakēnārtamasrastākṣamavēpanam||24|| astabdhamēḍhramasvēdaṁ bahirāyāmavarjitam| akhaṭvāghātinaṁ cainaṁ tvaritaṁ samupācarēt||25||

sa0-atha-anantaraṁ, vātavyādhayaḥ saṁjñānirdiṣṭāḥ prastūyantē| ēnaṁ-apatānakārtaṁ naraṁ, asrastākṣādiyuktaṁ yāvadakhaṭvāghātinaṁ ca tvaritaṁ kr̥tvōpakramēt|

Adhikarana vAte pUrvaM nasyaM tato~acCapAnaM ghRutam (26-27) · Śloka 27

tatra prāgēva susnigdhasvinnāṅgē tīkṣṇanāvanam| srōtōviśuddhayē yuñjyādacchapānaṁ tatō ghr̥tam||26|| vidāryādigaṇakvāthadadhikṣīrarasaiḥ śr̥tam| nātimātraṁ tathā vāyurvyāpnōti sahasaiva vā||27||

sa0-tasminnapatānakārtē narē, pūrvamēva ca suṣṭhu snigdhāṅgē svinnāṅgē ca tīkṣṇaṁ nasyaṁ-trikaṭukādinā, srōtōviśuddhayē yōjyam| tataḥ-anantaraṁ, acchapānaṁ ghr̥taṁ yuñjīta| katarat ? ityāha-vidāryādigaṇakvāthādiśr̥tam| ghr̥tādvidāryādigaṇakvāthaścaturguṇō dadhikṣīrarasāḥ sarpiḥsamā grāhyāḥ| tathā-ēvaṁkr̥tē sati, mārutō'timātraṁ na vyāpnōti| sahasā-jhaṭityēva ca, nāśrutē|

Adhikarana vAte sekABya~ggAdau mahAsnehaH (28-30) · Śloka 30

kulatthayavakōlāni bhadradārvādikaṁ gaṇam| niḥkvāthyānūpamāṁsaṁ ca tēnāmlaiḥ payasā'pi ca||28|| svāduskandhapratīvāpaṁ mahāsnēhaṁ vipācayēt| sēkābhyaṅgāvagāhānnapānanasyānuvāsanaiḥ||29|| sa hanti vātaṁ, tē tē ca snēhasvēdāḥ suyōjitāḥ| |30|

sa0-kulatthādīnānūpamāṁsaṁ ca niḥkvāthya tēna kvāthēnāmlaiḥ-dhānyāmlādibhiḥ, svāduskandhakr̥takalkaṁ mahāsnēhaṁ vipācayēt| saḥ-mahāsnēhō, vātaṁ hanti| tē tē ca-pūrvōktāḥ snēhāḥ svēdāḥ, samyagyōjitāḥ vātaṁ ghnanti|

Adhikarana vAte vegAntare punaH punaH mUrdhavirekaH (30-31) · Śloka 31

| vēgāntarēṣu mūrdhānamasakr̥ccāsya rēcayēt||30|| avapīḍaiḥ pradhamanaistīkṣṇaiḥ ślēṣmanibarhaṇaiḥ| śvasanāsu vimuktāsu tathā saṁjñāṁ sa vindati|31|

sa0-vēgāntarēṣu-vēgāntarālēṣu, mūrdhānamasakr̥t-bahūn vārān, rēcayēt| kaiḥ ? ityāha-avapīḍaiḥ-"kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrdharēcanaḥ|" (hr̥. sū. a. 20|7) ityuktaiḥ| tathā pradhamanaiḥ-"dhmānaṁ virēcanēścūrṇairyuñjyāt" (hr̥. sū. a. 20|8) ityuktaiḥ| ētaiśca tīkṣṇaiḥ-tīkṣṇadravyakr̥taiḥ, ata ēva ślēṣmanāśanaiḥ| [ tathā- ] ēvaṁkr̥tē sati, śvasanāsu ślēṣmavimuktāsu saṁjñāṁ-cētanāṁ, saḥ-rōgī, labhatē| prāṇanāḍyō hr̥dāśritāḥ śvasanā ityucyantē|

Adhikarana vAte vAtAdhike sauvarcalAdi ghRutam (31) · Śloka 31

sauvarcalābhayāvyōṣasiddhaṁ sarpiścalē'dhikē||31|| ||31||

sa0-vāyāvadhikē sauvarcalādibhiḥ kalkīkr̥taiḥ siddhaṁ sarpirhitam|

Adhikarana vAte vAtAdhike tilvakaghRutam (32-33) · Śloka 33

palāṣṭakaṁ tilvakatō varāyāḥ prasthaṁ palāṁśaṁ gurupañcamūlam| sairaṇḍasiṁhītrivr̥taṁ ghaṭē'pāṁ paktvā pacētpādaśr̥tēna tēna||32|| dadhnaḥ pātrē yāvaśūkāttribilvaiḥ sarpiḥprasthaṁ hanti tatsēvyamānam| duṣṭān vātānēkasarvāṅgasaṁsthān yōnivyāpadgulmavardhmōdaraṁ ca||33||

sa0-tilvakatō-lōdhrāt palāṣṭakaṁ, triphalāyāḥ prasthaṁ, mahatpañcamūlaṁ pr̥thak palabhāgam| kimbhutaṁ pañcamūlam ? ēraṇḍavyāghrītrivr̥tābhiryuktam| ētē'pi palāṁśā ityarthaḥ| jaladrōṇē pacēt| tēna ca pādāvaśēṣēṇa tathā dadhna āḍhakē yavakṣārapalaistribhighr̥taprasthaṁ pacēt| ētacca ghr̥taṁ sēvyamānaṁ duṣṭavātādīn hanti| upajātiśālinyau vr̥ttē|

Adhikarana vAte vAtAdhike ramyakaghRutam vAte vAtAdhike ashokaghRutam (34) · Śloka 34

| vidhistilvakavajjñēyō ramyakaśōkayōrapi||34||

sa0-tilvakasyēva tilvakavat mahānimbasyāśōkasya ca vidharjñēyaḥ|

Adhikarana vAte saMsRuShTadoShe tumbarvAdi cUrNam (35) · Śloka 35

cikitsitamidaṁ kuryācchuddhavātāpatānakē| saṁsr̥ṣṭadōṣē saṁsr̥ṣṭaṁ|35|

sa0-ēvamupakramaṁ śuddhavātāpatānakē kuryāt| saṁsr̥ṣṭadōṣē saṁsr̥ṣṭaṁ-dōṣadvayōktaṁ, cikitsitaṁ kuryāt|

Adhikarana vAte kaPAnvite tumbarvAdicUrNaM vAte kaPAnvite hi~ggvAdi cUrNam vAte kaPAnvite kaPavAtahRudrogoktaM ca karma (35-37) · Śloka 37

| cūrṇayitvā kaphānvitē||35|| tumbarūṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṁ lavaṇatrayam| yavakvāthāmbunā pēyaṁ hr̥tpārśvārtyapatantrakē||36|| hiṅgu sauvarcalaṁ śuṇṭhī dāḍimaṁ sāmlavētasam| pibēdvā ślēṣmapavanahr̥drōgōktaṁ ca śasyatē||37||

sa0-kaphayuktē tumbarvādikaṁ cūrṇayitvā yavakvāthajalēna pēyaṁ hr̥tpīḍādiṣu(kē)| athavā, hiṅgvādikaṁ yavakvāthāmbunā pēyam| ślēṣmavātahr̥drōgē ca yatkathitaṁ tacca śasyatē|

Adhikarana vAte AyAmayorarditavat tailadroNyAM shayanaM ca (38) · Śloka 38

āyāmayōrarditavadbāhyābhyantarayōḥ kriyā| tailadrōṇyāṁ ca śayanamāntarō'tra sudustaraḥ||38||

sa0-āyāmayōrbāhyābhyantarayōrarditavatkriyā syāt| tailadrōṇyāṁ śayanaṁ ca| atra-anayōrmadhyāt, āntara āyāmaḥ sudustaraḥ-atikaṣṭasādhyaḥ|

Adhikarana vAte dhanuShkamBasya sAdhyAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

vivarṇadantavadanaḥ srastāṅgō naṣṭacētanaḥ| prasvidyaṁśca dhanuṣambhī daśarātraṁ na jīvati||39||

sa0-vivarṇadantāsyaḥ srastāṅgādiḥ prasvēdavāṁśca dhanuṣkambhī daśarātraṁ na jīvati|

Adhikarana hanusraMse snehasvedAdi (40-42) · Śloka 42

vēgēṣvatō'nyathā jīvēnmandēṣu vinatō jaḍaḥ| khañjaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ paṅgulō vikalō'thavā||40|| hanusraṁsē hanū snigdhasvinnau svasthānamānayēt| unnāmayēcca kuśalaścibukaṁ vivr̥tē mukhē||41|| nāmayētsaṁvr̥tē śēṣamēkāyāmavadācarēt| |42|

sa0-atō'nyathā-vivarṇadantādiviparyayēṇa, tathā mandēṣu vēgēṣu satsu jīvēt| jīvaṁśca vinatādiguṇaḥ syāt| sa0-hanusraṁsē tu hanū snigdhasvinnau santau svasthānaṁ prāpayēt| kuśalō bhiṣak vivr̥tē mukhē sati cibukamūrdhvaṁ nāmayēt| saṁvr̥tē tu mukhē cibukaṁ nāmayēt| śēṣaṁ cikitsitamēkayāmavadācarēt-arditavadācarēt|

Adhikarana jihvAstamBe vAtacikitsA (42) · Śloka 42

| jihvāstambhē yathāvasthaṁ kāryaṁ vātacikitsitam||42||

sa0-jihvāyāḥ stambhē sati yathāvasthaṁ vātasyōpakramaḥ kāryaḥ snēhasvēdānvitaḥ|

Adhikarana ardrite nasyaM mUrddhatailAdi ca ardrite sashoPe vamanam ardrite dAharAgayukte sirAvyadhaH (43) · Śloka 43

arditē nāvanaṁ mūrdhni tailaṁ śrōtrākṣitarpaṇam| saśōphē vamanaṁ, dāharāgayuktē sirāvyadhaḥ||43||

sa0-arditē nāvanādi cikitsitam| śōphānvitē sati vamanaṁ kāryam| dāhādiyuktē sati sirāvyadhaḥ|

Adhikarana pakShAghAte snehanaM snehavirekaSca (44) · Śloka 44

snēhanaṁ snēhasaṁyuktaṁ pakṣāghātē virēcanam| |44|

sa0-pakṣāghātē snēhanaṁ tathā virēkaḥ kāryaḥ snēhānvitaḥ|

Adhikarana avabAhau nasyaM snehaSca (44) · Śloka 44

| avabāhau hitaṁ nasyaṁ snēhaścōttarabhaktikaḥ||44||

sa0-avabāhau nasyādi hitam| āmē tūpavāsa ēva hita ityuvāca saṅgrahē (?)|

Adhikarana UrUstamBe snehasaMshodhana niShedhaH UrUstamBe rUkShopacAro yavAdyannaM jA~ggalamAsaM madhvamBoriShTapAnAdi UrUstamBe vatsakAdigaNAdikvAthAH (45-48) · Śloka 48

ūrustambhē tu na snēhō na ca saṁśōdhanaṁ hitam| ślēṣmāmamēdōbāhulyādyuktyā tatkṣapaṇānyataḥ||45|| kuryādrūkṣōpacāraśca yavaśyāmākakōdravāḥ| śākairalavaṇaiḥ śastāḥ kiñcittailairjalaiḥ śr̥taiḥ||46|| jāṅgalairaghr̥tairmāṁsairmadhvambhōriṣṭapāyinaḥ| vatsakādirharidrādirvacādirvā sasaindhavaḥ||47|| āḍhyavātē sukhāmbhōbhiḥ pēyaḥ ṣaḍdharaṇō'thavā| |48|

sa0-ūrustambhē tu snēhādi na hitaṁ ślēṣmāmamēdōbāhulyāt| [ataḥ-] asmācca hētōḥ, tayōḥ-āmaślēṣmaṇōḥ, kṣapaṇāni-kṣayakaraṇāni, yuñjyāt| rūkṣōpacārārthaṁ madhvambhōriṣṭapāyinō yavādayaḥ śākairīṣallavaṇaistathā jalaiḥ śr̥taiḥ| tathā māṁsaiḥ saha| kimbhūtaiḥ ? jāṅgalaistathā ghr̥tarahitairhitāḥ|

Adhikarana UrUstamBe triPalAdikalkaScavyAdikalkaSca (48-49) · Śloka 49

| lihyātkṣaudrēṇa vā śrēṣṭhācavyatiktākaṇāghanāt||48|| kalkaṁ samadhu vā cavyapathyāgnisuradārujam| mūtrairvā śīlayētpathyāṁ gugguluṁ girisambhavam||49||

sa0-athavā kṣaudrēṇa triphalādikaṁ kalkaṁ lihyāt| cavyādikaṁ vā kalkaṁ mākṣikānvitaṁ lihyāt| athavā, gōmūtrēṇa harītakīmabhyasēt| tathā, gugguluṁ śilājatu vā śīlayēt|

Adhikarana UrUstamBe mUtraharItakirgugguluH (50) · Śloka 50

vyōṣāgnimustatriphalāviḍaṅgairgugguluṁ samam| khādan sarvān jayēdvyādhīn mēdaḥ ślēṣmāmavātajān||50||

sa0-vyōṣādibhirnavabhirdravyairguggulaṁ tulyaṁ bhakṣayan sarvān mēdaḥślēṣmāmavātajān vyādhīn hanti|

Adhikarana UrUstamBe kShAramUtrayuktAH svedAdayaH UrUstamBe kara~jjaPalAdilepAH UrUstamBe sthalolla~gghanAdivyAyAmAH (51-54) · Śloka 54

śāmyatyēvaṁ kaphākrāntaḥ samēdaskaḥ prabhañjanaḥ| kṣāramūtrānvitān svēdān sēkānudvartanāni ca||51|| kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ| mūlairvā'pyarkatarkārīnimbajaiḥ sasurāhvayaiḥ||52|| sakṣaudrasarṣapāpakvalōṣṭavalmīkamr̥ttikaiḥ| kaphakṣayārthaṁ vyāyāmē sahyē cainaṁ pravartayēt||53|| sthalānyullaṅghayēnnārīḥ śaktitaḥ pariśīlayēt| sthiratōyaṁ saraḥ kṣēmaṁ pratisrōtō nadīṁ tarēt||54||

sa0-ēvaṁ-prāguktē kriyākramē kr̥tē sati, kaphāvr̥tō marut samēdaskaḥ śāmyati| tathā kṣāramūtrayutān svēdādīn kuryāt| tathā, karañjaphalasarṣapaiḥ prabhūtamūtrālōḍitairlimpēt| athavā, mūlairarkādijaiḥ kṣaudrādiyutairlimpēt| ēnaṁ-ūrustambhinaṁ, sōḍhuṁ śakyē vyāyāmē ca kaphakṣayāya pravartayēt| śakya iti "śakisahōśca" iti yat| vyāyāmaṁ śanaiḥ kārayēdityarthaḥ| tamēva vyāyāmamāha-sthalānyullaṅghayēt| nārīryathāśakti śīlayēt| sthiratōyaṁ sarastarēt| kṣēmaṁ-grahādirahitam| tathā nadīṁ tarēt| katham ? pratisrōtaḥ-srōtōbhimukham|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaH kShaye snehAdayaH (55) · Śloka 55

ślēṣmamēdaḥkṣayē cātra snēhādīnavacārayēt| sthānadūṣyādi cālōcya kāryā śēṣēṣvapi kriyā||55||

sa0-ślēṣmamēdaḥkṣayē satyasmin snēhādīnavacārayēt| sa0-śēṣēṣu ca vātarōgēṣu sthānadūṣyādīnnirūpya cikitsitaṁ kāryam|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkshaye pAne sahacarAdi tailam (56) · Śloka 56

sahacaraṁ suradāruṁ sanāgaraṁ kvathitamambhasi tailavimiśritam| pavanapīḍitadēhagatiḥ piban drutavilambitagō bhavatīcchayā||56||

sa0-sahacarādi kvathitaṁ tailayutaṁ piban mārutārditaśarīra icchayā drutagamanō vilambitagamanō vā bhavati| tantrakr̥tā sumatinaitadvātasya vr̥ttasya nāmāpi śliṣṭaṁ kr̥tvā vibaddham| drutavilambitākhyaṁ hyētadvr̥ttam| tasya ca lakṣaṇam (vr̥. ra. a. 3|49)- "drutavilambitamāha nabhau bharau|" iti|

Adhikarana UrUstamBe rAsnAdi ghRutam (57) · Śloka 57

rāsnāmahauṣadhadvīpippalīśaṭhipauṣkaram| piṣṭvā vipācayētsarpirvātarōgaharaṁ param||57||

sa0-rāsnādīn piṣṭvā sarpiḥ sāmānyaparibhāṣayā vipācayēt| tacca suṣṭhu vātarōgahr̥t|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkShaye nimbAdighRutam (58-61) · Śloka 61

nimbāmr̥tāvr̥ṣapaṭōlanidigdhikānāṁ bhāgān pr̥thak daśa palān vipacēddhaṭē'pām| aṣṭāṁśaśēṣitarasēna punaśca tēna prasthaṁ ghr̥tasya vipacētpicubhāgakalkaiḥ||58|| pāṭhāviḍaṅgasuradārugajōpakulyā- dvikṣāranāgaraniśāmiśicavyakuṣṭhaiḥ| tējōvatīmaricavatsakadīpyakāgni- rōhiṇyaruṣkaravacākaṇamūlayuktaiḥ||59|| mañjiṣṭhayā'tiviṣayā viṣayā yavānyā saṁśuddhaguggulupalairapi pañcasaṅkhyaiḥ| tatsēvitaṁ vidhamati prabalaṁ samīraṁ sandhyasthimajjagatamapyatha kuṣṭhamīdr̥k||60|| nāḍīvraṇārbudabhagandaragaṇḍamālā- jatrūrdhvasarvagadagulmagudōtthamēhān| yakṣmāruciśvasanapīnasakāsaśōpha- hr̥tpāṇḍurōgamadavidradhivātaraktam||61||

sa0-nimbādīnāṁ pr̥thak pr̥thak daśapalānambudrōṇē pacēt| tēnāṣṭāṁśaśēṣēṇa kvāthēna pāṭhādibhiryavānyantaiḥ kalkīkr̥taiḥ karṣāṁśaiḥ śrēṣṭhaguggulupalaiśca pañcabhiḥ sarpiṣaḥ punaḥ prasthaṁ vipacēt| tat-sarpiḥ, śīlitaṁ vāyumatibalaṁ sandhyādigatamapi parākarōti| kuṣṭhamapīdr̥śaṁ(k)-sandhyādigataṁ, hanti| tathā, nāḍīvraṇādīn śamayati| vasantatilakāścatasraḥ|

Adhikarana shirogate vAte ghRutamaNDa nasyam (62) · Śloka 62

balābilvaśr̥tē kṣīrē ghr̥tamaṇḍaṁ vipācayēt| tasya śuktiḥ prakuñcō vā nasyaṁ vātē śirōgatē||62||

sa0-balābilvābhyāṁ kvathitē kṣīrē ghr̥tamaṇḍaṁ vipācayēt| tasya-ghr̥tamaṇḍasya pakvasya, karṣadvayaṁ palaṁ vā nasyaṁ śirōgatē vātē prayōktavyam|

Adhikarana kevale vAte nakrAdivasAnasyam (63) · Śloka 63

tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā| viśēṣēṇa prayōktavyā kēvalē mātariśvani||63||

sa0-tadvat-ghr̥tamaṇḍavat, nakrādijā vasā kēvalē vātē viśēṣēṇa prayōjyā|

Adhikarana kaPayukte nasyam jIrNapiNyAkAditailam (64) · Śloka 64

jīrṇaṁ piṇyākaṁ pañcamūlaṁ pr̥thak ca kvāthaṁ kvāthābhyāmēkastailamābhyām| kṣīrādaṣṭāṁśaṁ pācayēttēna pānā- dvātā naśyēyuḥ ślēṣmayuktā viśēṣāt||64||

sa0-purāṇaṁ piṇyākaṁ pañcamūlaṁ ca pr̥thak kvāthyam| kvāthābhyāmētābhyāṁ tailamēkataḥ-ēkasmin tailaṁ miśritaṁ, kṣīrādaṣṭāṁśaṁ pācayēt| tēna tailēna vātā naśyanti, viśēṣēṇa kaphayuktāḥ| vaiśvadēvī|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau prasAriNItailam (65-66) · Śloka 66

prasāriṇītulākvāthē tailaprasthaṁ payaḥsamam| dvimēdāmiśimañjiṣṭhākuṣṭharāsnākucandanaiḥ||65|| jīvakarṣabhakākōlīyugulāmaradārubhiḥ| kalkitairvipacētsarvamārutāmayanāśanam||66||

sa0-prasāriṇītulākvāthē tailaprasthaṁ kṣīrasamaṁ dvimēdādibhiḥ kalkitaiḥ sāmānyaparibhāṣayōktakalkapramāṇairvipacēt| taccāśēṣavātarōgaghnam|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau sahAcarAditailam (67-69) · Śloka 69

samūlaśākhasya sahācarasya tulāṁ samētāṁ daśamūlataśca| palāni pañcāśadabhīrutaśca pādāvaśēṣaṁ vipacēdvahē'pām||67|| tatra sēvyanakhakuṣṭhahimailā- spr̥kpriyaṅgunalikāmbuśilājaiḥ| lōhitānaladalōhasurāhvaiḥ kōpanāmiśituruṣkanataiśca||68|| tulyakṣīraṁ pālikaistailapātraṁ siddhaṁ kr̥cchrān śīlitaṁ hanti vātān| kampākṣēpastambhaśōṣādiyuktān gulmōnmādau pīnasaṁ yōnirōgān||69||

sa0-sahācarasya mūlaśākhānvitasya tulāṁ samētāṁ daśamūlācca tulāṁ śatāvaryāḥ palāni pañcāśat jalasya caturdrōṇē pādāvaśēṣaṁ vipacēt| tasmin pādāvaśēṣē sēvyādibhiḥ pālikaistailāḍhakaṁ tulyakṣīraṁ siddhaṁ śīlitaṁ kr̥cchrān mārutān kampādiyutān gulmādīṁśca hanti| svāgatāśālinyau vr̥ttē|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau BeDasammataM sahAcarAdi tailam (70-73) · Śloka 73

sahācaratulāyāstu rasē tailāḍhakaṁ pacēt| mūlakalkāddaśapalaṁ payō dattvā caturguṇam||70|| athavā nataṣaḍgranthāsthirākuṣṭhasurāhvayāt| sailānaladaśailēyaśatāhvāraktacandanāt||71|| siddhē'smin śarkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṁ kṣipēt| bhēḍasya sammataṁ tailaṁ tatkr̥cchrānanilāmayān||72|| vātakuṇḍalikōnmādagulmavardhmādikān jayēt| |73|

sa0-sahācaratulāyāḥ kvāthē tailāḍhakaṁ pacēt| mūlakalkāddaśapalāni kṣīraṁ tailacaturguṇaṁ dadyādityēvaṁ pākaḥ| athavā sahācaratulāyāḥ kvāthē natādibhiḥ siddhē'smin tailē śarkarārajasō'ṣṭādaśapalāni kṣipēt| ētacca bhēḍākhyasya maharṣēḥ sammataṁ dāruṇān vātarōgān vātakuṇḍalikādīṁśca jayēt|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau balAtailam (73-81) · Śloka 81

| balāśataṁ chinnaruhāpādaṁ rāsnāṣṭabhāgikam||73|| jalāḍhakaśatē paktvā śatabhāgasthitē rasē| dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṁ samaiḥ||74|| pacētsājayōrdhāṁśaṁ kalkairēbhiḥ palōnmitaiḥ| śaṭhīsaraladārvēlāmañiṣṭhāgurucandanaiḥ||75|| padmakātibalāmustāśūrpaparṇīharēṇubhiḥ| yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||76|| palāśarasakastūrīnalikājātikōśakaiḥ| spr̥kkākuṅkumaśailēyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||77|| tvakkundarukakarpūrataruṣkaśrīnivāsakaiḥ| lavaṅganakhakaṅkōlakuṣṭhamāṁsīpriyaṅgubhiḥ||78|| sthauṇēyatagaradhyāmavacāmadanakaplavaiḥ| sanāgakēsaraiḥ siddhē dadyāccātrāvatāritē||79|| patrakalkaṁ tataḥ pūtaṁ vidhinā tatprayōjitam| kāsaṁ śvāsaṁ jvaraṁ chardiṁ mūrcchāṁ gulmakṣatakṣayān||80|| plīhaśōṣāvapasmāramalakṣmīṁ ca praṇāśayēt| balātailamidaṁ śrēṣṭhaṁ vātavyādhivināśanam||81||

sa0-balāyāḥ śataṁ, guḍūcyāḥ pañcaviṁśatipalāni, rāsnāyāḥ sārdhāni dvādaśapalāni, ētacca jalāḍhakaśatē paktvā''ḍhakamātrasthitē kvāthē dadhyādibhistulyaistailāḍhakamajākṣīrasyārdhāḍhakaṁ śaṭhyādibhiḥ palōnmitaiḥ pacēt| kaṭuphalaṁ-laghukaṅkōlakam| plavaḥ-kuṭannaṭaḥ| avatāritē cāsmin patrakalkaṁ dadyāt| anantaramētattailaṁ vidhinā prayōjitaṁ kāsādīn hanti| ētadbalātailaṁ śrēṣṭhaṁ garbhavyāpaduktādbalātailāt| tathā vātarōgaghnam|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau etesnehAH pAnanasyAdidUpayojyAH (82) · Śloka 82

pānē nasyē'nvāsanē'bhyañjanē ca snēhāḥ kālē samyagētē prayuktāḥ| duṣṭān vātānāśu śāntiṁ nayēyu- rvandhyā nārīḥ putrabhājaśca kuryuḥ||82||

sa0-ētē-pūrvōktāḥ snēhāḥ, pānādiṣu kālē-avasarē, prayuktā duṣṭān vātān drāgēva śamayēyuḥ| vandhyāśca nārīḥ putrabhājō vidadhyuḥ| śālinīvr̥ttam|

Adhikarana pakvAshayasthe kaPe pitte ca bastiH (21) · Śloka 21

snēhasvēdairdrutaḥ ślēṣmā yadā pakvāśayē sthitaḥ| pittaṁ vā darśayēdrūpaṁ bastibhistaṁ vinirjayēt||83|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē vātavyādhicikitsitaṁ nāma ēkaviṁśō'dhyāyaḥ||21||

sa0-snēhasvēdaiśca yadā kaphō drutō-dravatvaṁ prāptaḥ, pakvāśayasthō rūpaṁ darśayēt, athavā pittaṁ rūpaṁ darśayēt, taṁ-kaphaṁ pittaṁ vā, bastibhirvinirjayēt| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē vātavyādhicikitsitaṁ nāma ēkaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||