Adhikarana vAtavyAdhicikitsitAdhyAyaHvAte nirupastamBe Adau snehAH vAte nirupastamBe tataH sha~gkarAdyaiH punaH punaH svedaH (2-4) · Śloka 4
athātō vātavyādhicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
) kēvalaṁ nirupastambhamādau snēhairupācarēt|
vāyuṁ sarpirvasāmajjatailapānairnaraṁ tataḥ||1||
snēhaklāntaṁ samāśvāsya payōbhiḥ snēhayētpunaḥ|
yūṣairgrāmyōdakānūparasairvā snēhasaṁyutaiḥ||2||
pāyasaiḥ kr̥saraiḥ sāmlalavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ|
nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaiḥ svēdayēttataḥ||3||
svabhyaktaṁ snēhasaṁyuktaiḥ śaṅkarādyaiḥ punaḥ punaḥ|
|4|
View original
अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) केवलं निरुपस्तम्भमादौ स्नेहैरुपाचरेत्|
वायुं सर्पिर्वसामज्जतैलपानैर्नरं ततः||१||
स्नेहक्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत्पुनः|
यूषैर्ग्राम्योदकानूपरसैर्वा स्नेहसंयुतैः||२||
पायसैः कृसरैः साम्ललवणैः सानुवासनैः|
नावनैस्तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धैः स्वेदयेत्ततः||३||
स्वभ्यक्तं स्नेहसंयुक्तैः शङ्कराद्यैः पुनः पुनः|
|४|
Adhikarana vAte snehasvedayoH prayojanam (4-5) · Śloka 5
|
snēhāktaṁ svinnamaṅgaṁ tu vakraṁ stabdhaṁ savēdanam||4||
yathēṣṭamānāmayituṁ sukhamēva hi śakyatē|
|5|
View original
|
स्नेहाक्तं स्विन्नमङ्गं तु वक्रं स्तब्धं सवेदनम्||४||
यथेष्टमानामयितुं सुख़मेव हि शक्यते|
|५|
Adhikarana vAte atra dRuShTAntaH (5-6) · Śloka 6
|
śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snēhasvēdōpapādanaiḥ||5||
śakyaṁ karmaṇyatāṁ nētuṁ kimu gātrāṇi jīvitām|
|6|
View original
|
शुष्काण्यपि हि काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः||५||
शक्यं कर्मण्यतां नेतुं किमु गात्राणि जीविताम्|
|६|
Adhikarana vAte svedasya Palam (6-7) · Śloka 7
|
harṣatōdarugāyāmaśōphastambhagrahādayaḥ||6||
svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṁ cōpajāyatē|
|7|
View original
|
हर्षतोदरुगायामशोफस्तम्भग्रहादयः||६||
स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते|
|७|
Adhikarana vAte snehasya Palam (7-8) · Śloka 8
|
snēhaśca dhātūn saṁśuṣkān puṣṇātyāśūpayōjitaḥ||7||
balamagnibalaṁ puṣṭiṁ prāṇāṁścāsyābhivardhayēt|
|8|
View original
|
स्नेहश्च धातून् संशुष्कान् पुष्णात्याशूपयोजितः||७||
बलमग्निबलं पुष्टिं प्राणांश्चास्याभिवर्धयेत्|
|८|
Adhikarana vAte punaH punaH snehasvedAH vAte evaM snehamRudukoShThe vAtarogA na tiShThanti (8-9) · Śloka 9
|
asakr̥ttaṁ punaḥ snēhaiḥ svēdaiśca pratipādayēt||8||
tathā snēhamr̥dau kōṣṭhē na tiṣṭhantyanilāmayāḥ|
|9|
View original
|
असकृत्तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश्च प्रतिपादयेत्||८||
तथा स्नेहमृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः|
|९|
Adhikarana vAte evaM SamABAve mRudusneha virecanam (9-10) · Śloka 10
|
yadyētēna sadōṣatvātkarmaṇā na praśāmyati||9||
mr̥dubhiḥ snēhasaṁyuktairbhēṣajaistaṁ viśōdhayēt|
|10|
View original
|
यद्येतेन सदोषत्वात्कर्मणा न प्रशाम्यति||९||
मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैर्भेषजैस्तं विशोधयेत्|
|१०|
Adhikarana vAte tilvakaghRutaM sAtalA ghRutameraNDatailaM vA (10-11) · Śloka 11
|
ghr̥taṁ tilvakasiddhaṁ vā sātalāsiddhamēva vā||10||
payasairaṇḍatailaṁ vā pibēddōṣaharaṁ śivam|
|11|
View original
|
घृतं तिल्वकसिद्धं वा सातलासिद्धमेव वा||१०||
पयसैरण्डतैलं वा पिबेद्दोषहरं शिवम्|
|११|
Adhikarana vAte anulomane hetuH (11-12) · Śloka 12
|
snigdhāmlalavaṇōṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||11||
srōtō baddhvā'nilaṁ rundhyāttasmāttamanulōmayēt|
|12|
View original
|
स्निग्धाम्ललवणोष्णाद्यैराहारैर्हि मलश्चितः||११||
स्रोतो बद्ध्वाऽनिलं रुन्ध्यात्तस्मात्तमनुलोमयेत्|
|१२|
Adhikarana vAte avirecyasya nirUhAH vAte pradIpte~agnau punaH snehasvedau (12-13) · Śloka 13
|
durbalō yō'virēcyaḥ syāttaṁ nirūhairupācarēt||12||
dīpanaiḥ pācanīyairvā bhōjyairvā tadyutairnaram|
saṁśuddhasyōtthitē cāgnau snēhasvēdau punarhitau||13||
View original
|
दुर्बलो योऽविरेच्यः स्यात्तं निरूहैरुपाचरेत्||१२||
दीपनैः पाचनीयैर्वा भोज्यैर्वा तद्युतैर्नरम्|
संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेहस्वेदौ पुनर्हितौ||१३||
Adhikarana vAte AmAshayage ShaDdharaNAdiH (14-15) · Śloka 15
āmāśayagatē vāyau vamitapratibhōjitē|
sukhāmbunā ṣaḍdharaṇaṁ vacādiṁ vā prayōjayēt||14||
sandhukṣitē'gnau paratō vidhiḥ kēvalavātikaḥ|
|15|
View original
आमाशयगते वायौ वमितप्रतिभोजिते|
सुख़ाम्बुना षड्धरणं वचादिं वा प्रयोजयेत्||१४||
सन्धुक्षितेऽग्नौ परतो विधिः केवलवातिकः|
|१५|
Adhikarana vAte nABipradeshasthe matsyAH (15) · Śloka 15
|
matsyānnābhipradēśasthē siddhānbilvaśalāṭubhiḥ||15||
View original
|
मत्स्यान्नाभिप्रदेशस्थे सिद्धान्बिल्वशलाटुभिः||१५||
Adhikarana vAte adhonABisthe bastikarmAvapIDakaSca (16) · Śloka 16
bastikarma tvadhōnābhēḥ śasyatē cāvapīḍakaḥ|
|16|
View original
बस्तिकर्म त्वधोनाभेः शस्यते चावपीडकः|
|१६|
Adhikarana vAte koShThage kShAracUrNAdyAH (16) · Śloka 16
|
kōṣṭhagē kṣāracūrṇādyā hitāḥ pācanadīpanāḥ||16||
View original
|
कोष्ठगे क्षारचूर्णाद्या हिताः पाचनदीपनाः||१६||
Adhikarana vAte hRutsthe sthirAsiddhaM kShIram (17) · Śloka 17
hr̥tsthē payaḥ sthirāsiddham|
|17|
View original
हृत्स्थे पयः स्थिरासिद्धम्|
|१७|
Adhikarana vAte shirogate shirobastyAdi (17) · Śloka 17
śirōbastiḥ śirōgatē|
snaihikaṁ nāvanaṁ dhūmaḥ śrōtrādīnāṁ ca tarpaṇam||17||
View original
शिरोबस्तिः शिरोगते|
स्नैहिकं नावनं धूमः श्रोत्रादीनां च तर्पणम्||१७||
Adhikarana vAte tvagAshrite svedAdIni (18) · Śloka 18
svēdābhyaṅganivātāni hr̥dyaṁ cānnaṁ tvagāśritē|
|18|
View original
स्वेदाभ्यङ्गनिवातानि हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते|
|१८|
Adhikarana vAte raktasthe shItA lepAdayaH (18) · Śloka 18
|
śītāḥ pradēhā raktasthē virēkō raktamōkṣaṇam||18||
View original
|
शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्||१८||
Adhikarana vAte mAMsamedasthe virekAdayaH (19) · Śloka 19
virēkō māṁsamēdaḥsthē nirūhāḥ śamanāni ca|
|19|
View original
विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च|
|१९|
Adhikarana vAte asthimajjage snehAH (19) · Śloka 19
|
bāhyābhyantarataḥ snēhairasthimajjagataṁ jayēt||19||
View original
|
बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत्||१९||
Adhikarana vAte shukrasthe praharShAdayaH (20) · Śloka 20
praharṣō'nnaṁ ca śukrasthē balaśukrakaraṁ hitam|
|20|
View original
प्रहर्षोऽन्नं च शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्|
|२०|
Adhikarana vAte vibaddhamArge shukre virecanAdi (20-21) · Śloka 21
|
vibaddhamārgaṁ dr̥ṣṭvā tu śukraṁ dadyādvirēcanam||20||
viriktaṁ pratibhuktaṁ ca pūrvōktāṁ kārayētkriyāṁ|
|21|
View original
|
विबद्धमार्गं दृष्ट्वा तु शुक्रं दद्याद्विरेचनम्||२०||
विरिक्तं प्रतिभुक्तं च पूर्वोक्तां कारयेत्क्रियां|
|२१|
Adhikarana vAte garBe bAle ca shuShke sitAdipayaH (21-22) · Śloka 22
|
garbhē śuṣkē tu vātēna bālānāṁ ca viśuṣyatām||21||
sitākāśmaryamadhukaiḥ siddhamutthāpanē payaḥ|
|22|
View original
|
गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां च विशुष्यताम्||२१||
सिताकाश्मर्यमधुकैः सिद्धमुत्थापने पयः|
|२२|
Adhikarana vAte snAvAdiprApte snehAdi (22) · Śloka 22
|
snāvasandhiśirāprāptē snēhadāhōpanāhanam||22||
View original
|
स्नावसन्धिशिराप्राप्ते स्नेहदाहोपनाहनम्||२२||
Adhikarana vAtesa~gkucite~a~gge mAShAditailam (23) · Śloka 23
tailaṁ saṅkucitē'bhyaṅgō māṣasaindhavasādhitam|
|23|
View original
तैलं सङ्कुचितेऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम्|
|२३|
Adhikarana vAte supte~a~gge raktamokSho AgAradhUmAdilepaSca (23-24) · Śloka 24
|
āgāradhūmalavaṇatailairlēpaḥ srutē'sr̥ji||23||
suptē'ṅgē vēṣṭayuktē tu kartavyamupanāhanam|
|24|
View original
|
आगारधूमलवणतैलैर्लेपः स्रुतेऽसृजि||२३||
सुप्तेऽङ्गे वेष्टयुक्ते तु कर्तव्यमुपनाहनम्|
|२४|
Adhikarana vAte veShTayukte~gge upanAhanam vAte apatAnake shIghramupacAraH (24-25) · Śloka 25
|
athāpatānakēnārtamasrastākṣamavēpanam||24||
astabdhamēḍhramasvēdaṁ bahirāyāmavarjitam|
akhaṭvāghātinaṁ cainaṁ tvaritaṁ samupācarēt||25||
View original
|
अथापतानकेनार्तमस्रस्ताक्षमवेपनम्||२४||
अस्तब्धमेढ्रमस्वेदं बहिरायामवर्जितम्|
अखट्वाघातिनं चैनं त्वरितं समुपाचरेत्||२५||
Adhikarana vAte pUrvaM nasyaM tato~acCapAnaM ghRutam (26-27) · Śloka 27
tatra prāgēva susnigdhasvinnāṅgē tīkṣṇanāvanam|
srōtōviśuddhayē yuñjyādacchapānaṁ tatō ghr̥tam||26||
vidāryādigaṇakvāthadadhikṣīrarasaiḥ śr̥tam|
nātimātraṁ tathā vāyurvyāpnōti sahasaiva vā||27||
View original
तत्र प्रागेव सुस्निग्धस्विन्नाङ्गे तीक्ष्णनावनम्|
स्रोतोविशुद्धये युञ्ज्यादच्छपानं ततो घृतम्||२६||
विदार्यादिगणक्वाथदधिक्षीररसैः शृतम्|
नातिमात्रं तथा वायुर्व्याप्नोति सहसैव वा||२७||
Adhikarana vAte sekABya~ggAdau mahAsnehaH (28-30) · Śloka 30
kulatthayavakōlāni bhadradārvādikaṁ gaṇam|
niḥkvāthyānūpamāṁsaṁ ca tēnāmlaiḥ payasā'pi ca||28||
svāduskandhapratīvāpaṁ mahāsnēhaṁ vipācayēt|
sēkābhyaṅgāvagāhānnapānanasyānuvāsanaiḥ||29||
sa hanti vātaṁ, tē tē ca snēhasvēdāḥ suyōjitāḥ|
|30|
View original
कुलत्थयवकोलानि भद्रदार्वादिकं गणम्|
निःक्वाथ्यानूपमांसं च तेनाम्लैः पयसाऽपि च||२८||
स्वादुस्कन्धप्रतीवापं महास्नेहं विपाचयेत्|
सेकाभ्यङ्गावगाहान्नपाननस्यानुवासनैः||२९||
स हन्ति वातं, ते ते च स्नेहस्वेदाः सुयोजिताः|
|३०|
Adhikarana vAte vegAntare punaH punaH mUrdhavirekaH (30-31) · Śloka 31
|
vēgāntarēṣu mūrdhānamasakr̥ccāsya rēcayēt||30||
avapīḍaiḥ pradhamanaistīkṣṇaiḥ ślēṣmanibarhaṇaiḥ|
śvasanāsu vimuktāsu tathā saṁjñāṁ sa vindati|31|
View original
|
वेगान्तरेषु मूर्धानमसकृच्चास्य रेचयेत्||३०||
अवपीडैः प्रधमनैस्तीक्ष्णैः श्लेष्मनिबर्हणैः|
श्वसनासु विमुक्तासु तथा संज्ञां स विन्दति|३१|
Adhikarana vAte vAtAdhike sauvarcalAdi ghRutam (31) · Śloka 31
sauvarcalābhayāvyōṣasiddhaṁ sarpiścalē'dhikē||31||
||31||
View original
सौवर्चलाभयाव्योषसिद्धं सर्पिश्चलेऽधिके||३१||
||३१||
Adhikarana vAte vAtAdhike tilvakaghRutam (32-33) · Śloka 33
palāṣṭakaṁ tilvakatō varāyāḥ prasthaṁ palāṁśaṁ gurupañcamūlam|
sairaṇḍasiṁhītrivr̥taṁ ghaṭē'pāṁ paktvā pacētpādaśr̥tēna tēna||32||
dadhnaḥ pātrē yāvaśūkāttribilvaiḥ sarpiḥprasthaṁ hanti tatsēvyamānam|
duṣṭān vātānēkasarvāṅgasaṁsthān yōnivyāpadgulmavardhmōdaraṁ ca||33||
View original
पलाष्टकं तिल्वकतो वरायाः प्रस्थं पलांशं गुरुपञ्चमूलम्|
सैरण्डसिंहीत्रिवृतं घटेऽपां पक्त्वा पचेत्पादशृतेन तेन||३२||
दध्नः पात्रे यावशूकात्त्रिबिल्वैः सर्पिःप्रस्थं हन्ति तत्सेव्यमानम्|
दुष्टान् वातानेकसर्वाङ्गसंस्थान् योनिव्यापद्गुल्मवर्ध्मोदरं च||३३||
Adhikarana vAte vAtAdhike ramyakaghRutam vAte vAtAdhike ashokaghRutam (34) · Śloka 34
|
vidhistilvakavajjñēyō ramyakaśōkayōrapi||34||
View original
|
विधिस्तिल्वकवज्ज्ञेयो रम्यकशोकयोरपि||३४||
Adhikarana vAte saMsRuShTadoShe tumbarvAdi cUrNam (35) · Śloka 35
cikitsitamidaṁ kuryācchuddhavātāpatānakē|
saṁsr̥ṣṭadōṣē saṁsr̥ṣṭaṁ|35|
View original
चिकित्सितमिदं कुर्याच्छुद्धवातापतानके|
संसृष्टदोषे संसृष्टं|३५|
Adhikarana vAte kaPAnvite tumbarvAdicUrNaM vAte kaPAnvite hi~ggvAdi cUrNam vAte kaPAnvite kaPavAtahRudrogoktaM ca karma (35-37) · Śloka 37
|
cūrṇayitvā kaphānvitē||35||
tumbarūṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṁ lavaṇatrayam|
yavakvāthāmbunā pēyaṁ hr̥tpārśvārtyapatantrakē||36||
hiṅgu sauvarcalaṁ śuṇṭhī dāḍimaṁ sāmlavētasam|
pibēdvā ślēṣmapavanahr̥drōgōktaṁ ca śasyatē||37||
View original
|
चूर्णयित्वा कफान्विते||३५||
तुम्बरूण्यभया हिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम्|
यवक्वाथाम्बुना पेयं हृत्पार्श्वार्त्यपतन्त्रके||३६||
हिङ्गु सौवर्चलं शुण्ठी दाडिमं साम्लवेतसम्|
पिबेद्वा श्लेष्मपवनहृद्रोगोक्तं च शस्यते||३७||
Adhikarana vAte AyAmayorarditavat tailadroNyAM shayanaM ca (38) · Śloka 38
āyāmayōrarditavadbāhyābhyantarayōḥ kriyā|
tailadrōṇyāṁ ca śayanamāntarō'tra sudustaraḥ||38||
View original
आयामयोरर्दितवद्बाह्याभ्यन्तरयोः क्रिया|
तैलद्रोण्यां च शयनमान्तरोऽत्र सुदुस्तरः||३८||
Adhikarana vAte dhanuShkamBasya sAdhyAsAdhyatvam (39) · Śloka 39
vivarṇadantavadanaḥ srastāṅgō naṣṭacētanaḥ|
prasvidyaṁśca dhanuṣambhī daśarātraṁ na jīvati||39||
View original
विवर्णदन्तवदनः स्रस्ताङ्गो नष्टचेतनः|
प्रस्विद्यंश्च धनुषम्भी दशरात्रं न जीवति||३९||
Adhikarana hanusraMse snehasvedAdi (40-42) · Śloka 42
vēgēṣvatō'nyathā jīvēnmandēṣu vinatō jaḍaḥ|
khañjaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ paṅgulō vikalō'thavā||40||
hanusraṁsē hanū snigdhasvinnau svasthānamānayēt|
unnāmayēcca kuśalaścibukaṁ vivr̥tē mukhē||41||
nāmayētsaṁvr̥tē śēṣamēkāyāmavadācarēt|
|42|
View original
वेगेष्वतोऽन्यथा जीवेन्मन्देषु विनतो जडः|
ख़ञ्जः कुणिः पक्षहतः पङ्गुलो विकलोऽथवा||४०||
हनुस्रंसे हनू स्निग्धस्विन्नौ स्वस्थानमानयेत्|
उन्नामयेच्च कुशलश्चिबुकं विवृते मुख़े||४१||
नामयेत्संवृते शेषमेकायामवदाचरेत्|
|४२|
Adhikarana jihvAstamBe vAtacikitsA (42) · Śloka 42
|
jihvāstambhē yathāvasthaṁ kāryaṁ vātacikitsitam||42||
View original
|
जिह्वास्तम्भे यथावस्थं कार्यं वातचिकित्सितम्||४२||
Adhikarana ardrite nasyaM mUrddhatailAdi ca ardrite sashoPe vamanam ardrite dAharAgayukte sirAvyadhaH (43) · Śloka 43
arditē nāvanaṁ mūrdhni tailaṁ śrōtrākṣitarpaṇam|
saśōphē vamanaṁ, dāharāgayuktē sirāvyadhaḥ||43||
View original
अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं श्रोत्राक्षितर्पणम्|
सशोफे वमनं, दाहरागयुक्ते सिराव्यधः||४३||
Adhikarana pakShAghAte snehanaM snehavirekaSca (44) · Śloka 44
snēhanaṁ snēhasaṁyuktaṁ pakṣāghātē virēcanam|
|44|
View original
स्नेहनं स्नेहसंयुक्तं पक्षाघाते विरेचनम्|
|४४|
Adhikarana avabAhau nasyaM snehaSca (44) · Śloka 44
|
avabāhau hitaṁ nasyaṁ snēhaścōttarabhaktikaḥ||44||
View original
|
अवबाहौ हितं नस्यं स्नेहश्चोत्तरभक्तिकः||४४||
Adhikarana UrUstamBe snehasaMshodhana niShedhaH UrUstamBe rUkShopacAro yavAdyannaM jA~ggalamAsaM madhvamBoriShTapAnAdi UrUstamBe vatsakAdigaNAdikvAthAH (45-48) · Śloka 48
ūrustambhē tu na snēhō na ca saṁśōdhanaṁ hitam|
ślēṣmāmamēdōbāhulyādyuktyā tatkṣapaṇānyataḥ||45||
kuryādrūkṣōpacāraśca yavaśyāmākakōdravāḥ|
śākairalavaṇaiḥ śastāḥ kiñcittailairjalaiḥ śr̥taiḥ||46||
jāṅgalairaghr̥tairmāṁsairmadhvambhōriṣṭapāyinaḥ|
vatsakādirharidrādirvacādirvā sasaindhavaḥ||47||
āḍhyavātē sukhāmbhōbhiḥ pēyaḥ ṣaḍdharaṇō'thavā|
|48|
View original
ऊरुस्तम्भे तु न स्नेहो न च संशोधनं हितम्|
श्लेष्माममेदोबाहुल्याद्युक्त्या तत्क्षपणान्यतः||४५||
कुर्याद्रूक्षोपचारश्च यवश्यामाककोद्रवाः|
शाकैरलवणैः शस्ताः किञ्चित्तैलैर्जलैः शृतैः||४६||
जाङ्गलैरघृतैर्मांसैर्मध्वम्भोरिष्टपायिनः|
वत्सकादिर्हरिद्रादिर्वचादिर्वा ससैन्धवः||४७||
आढ्यवाते सुखाम्भोभिः पेयः षड्धरणोऽथवा|
|४८|
Adhikarana UrUstamBe triPalAdikalkaScavyAdikalkaSca (48-49) · Śloka 49
|
lihyātkṣaudrēṇa vā śrēṣṭhācavyatiktākaṇāghanāt||48||
kalkaṁ samadhu vā cavyapathyāgnisuradārujam|
mūtrairvā śīlayētpathyāṁ gugguluṁ girisambhavam||49||
View original
|
लिह्यात्क्षौद्रेण वा श्रेष्ठाचव्यतिक्ताकणाघनात्||४८||
कल्कं समधु वा चव्यपथ्याग्निसुरदारुजम्|
मूत्रैर्वा शीलयेत्पथ्यां गुग्गुलुं गिरिसम्भवम्||४९||
Adhikarana UrUstamBe mUtraharItakirgugguluH (50) · Śloka 50
vyōṣāgnimustatriphalāviḍaṅgairgugguluṁ samam|
khādan sarvān jayēdvyādhīn mēdaḥ ślēṣmāmavātajān||50||
View original
व्योषाग्निमुस्तत्रिफलाविडङ्गैर्गुग्गुलुं समम्|
ख़ादन् सर्वान् जयेद्व्याधीन् मेदः श्लेष्मामवातजान्||५०||
Adhikarana UrUstamBe kShAramUtrayuktAH svedAdayaH UrUstamBe kara~jjaPalAdilepAH UrUstamBe sthalolla~gghanAdivyAyAmAH (51-54) · Śloka 54
śāmyatyēvaṁ kaphākrāntaḥ samēdaskaḥ prabhañjanaḥ|
kṣāramūtrānvitān svēdān sēkānudvartanāni ca||51||
kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ|
mūlairvā'pyarkatarkārīnimbajaiḥ sasurāhvayaiḥ||52||
sakṣaudrasarṣapāpakvalōṣṭavalmīkamr̥ttikaiḥ|
kaphakṣayārthaṁ vyāyāmē sahyē cainaṁ pravartayēt||53||
sthalānyullaṅghayēnnārīḥ śaktitaḥ pariśīlayēt|
sthiratōyaṁ saraḥ kṣēmaṁ pratisrōtō nadīṁ tarēt||54||
View original
शाम्यत्येवं कफाक्रान्तः समेदस्कः प्रभञ्जनः|
क्षारमूत्रान्वितान् स्वेदान् सेकानुद्वर्तनानि च||५१||
कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः|
मूलैर्वाऽप्यर्कतर्कारीनिम्बजैः ससुराह्वयैः||५२||
सक्षौद्रसर्षपापक्वलोष्टवल्मीकमृत्तिकैः|
कफक्षयार्थं व्यायामे सह्ये चैनं प्रवर्तयेत्||५३||
स्थलान्युल्लङ्घयेन्नारीः शक्तितः परिशीलयेत्|
स्थिरतोयं सरः क्षेमं प्रतिस्रोतो नदीं तरेत्||५४||
Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaH kShaye snehAdayaH (55) · Śloka 55
ślēṣmamēdaḥkṣayē cātra snēhādīnavacārayēt|
sthānadūṣyādi cālōcya kāryā śēṣēṣvapi kriyā||55||
View original
श्लेष्ममेदःक्षये चात्र स्नेहादीनवचारयेत्|
स्थानदूष्यादि चालोच्य कार्या शेषेष्वपि क्रिया||५५||
Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkshaye pAne sahacarAdi tailam (56) · Śloka 56
sahacaraṁ suradāruṁ sanāgaraṁ kvathitamambhasi tailavimiśritam|
pavanapīḍitadēhagatiḥ piban drutavilambitagō bhavatīcchayā||56||
View original
सहचरं सुरदारुं सनागरं क्वथितमम्भसि तैलविमिश्रितम्|
पवनपीडितदेहगतिः पिबन् द्रुतविलम्बितगो भवतीच्छया||५६||
Adhikarana UrUstamBe rAsnAdi ghRutam (57) · Śloka 57
rāsnāmahauṣadhadvīpippalīśaṭhipauṣkaram|
piṣṭvā vipācayētsarpirvātarōgaharaṁ param||57||
View original
रास्नामहौषधद्वीपिप्पलीशठिपौष्करम्|
पिष्ट्वा विपाचयेत्सर्पिर्वातरोगहरं परम्||५७||
Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkShaye nimbAdighRutam (58-61) · Śloka 61
nimbāmr̥tāvr̥ṣapaṭōlanidigdhikānāṁ bhāgān pr̥thak daśa palān vipacēddhaṭē'pām|
aṣṭāṁśaśēṣitarasēna punaśca tēna prasthaṁ ghr̥tasya vipacētpicubhāgakalkaiḥ||58||
pāṭhāviḍaṅgasuradārugajōpakulyā- dvikṣāranāgaraniśāmiśicavyakuṣṭhaiḥ|
tējōvatīmaricavatsakadīpyakāgni- rōhiṇyaruṣkaravacākaṇamūlayuktaiḥ||59||
mañjiṣṭhayā'tiviṣayā viṣayā yavānyā saṁśuddhaguggulupalairapi pañcasaṅkhyaiḥ|
tatsēvitaṁ vidhamati prabalaṁ samīraṁ sandhyasthimajjagatamapyatha kuṣṭhamīdr̥k||60||
nāḍīvraṇārbudabhagandaragaṇḍamālā- jatrūrdhvasarvagadagulmagudōtthamēhān|
yakṣmāruciśvasanapīnasakāsaśōpha- hr̥tpāṇḍurōgamadavidradhivātaraktam||61||
View original
निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकानां भागान् पृथक् दश पलान् विपचेद्धटेऽपाम्|
अष्टांशशेषितरसेन पुनश्च तेन प्रस्थं घृतस्य विपचेत्पिचुभागकल्कैः||५८||
पाठाविडङ्गसुरदारुगजोपकुल्या- द्विक्षारनागरनिशामिशिचव्यकुष्ठैः|
तेजोवतीमरिचवत्सकदीप्यकाग्नि- रोहिण्यरुष्करवचाकणमूलयुक्तैः||५९||
मञ्जिष्ठयाऽतिविषया विषया यवान्या संशुद्धगुग्गुलुपलैरपि पञ्चसङ्ख्यैः|
तत्सेवितं विधमति प्रबलं समीरं सन्ध्यस्थिमज्जगतमप्यथ कुष्ठमीदृक्||६०||
नाडीव्रणार्बुदभगन्दरगण्डमाला- जत्रूर्ध्वसर्वगदगुल्मगुदोत्थमेहान्|
यक्ष्मारुचिश्वसनपीनसकासशोफ- हृत्पाण्डुरोगमदविद्रधिवातरक्तम्||६१||
Adhikarana shirogate vAte ghRutamaNDa nasyam (62) · Śloka 62
balābilvaśr̥tē kṣīrē ghr̥tamaṇḍaṁ vipācayēt|
tasya śuktiḥ prakuñcō vā nasyaṁ vātē śirōgatē||62||
View original
बलाबिल्वशृते क्षीरे ग़ृतमण्डं विपाचयेत्|
तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं वाते शिरोगते||६२||
Adhikarana kevale vAte nakrAdivasAnasyam (63) · Śloka 63
tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā|
viśēṣēṇa prayōktavyā kēvalē mātariśvani||63||
View original
तद्वत्सिद्धा वसा नक्रमत्स्यकूर्मचुलूकजा|
विशेषेण प्रयोक्तव्या केवले मातरिश्वनि||६३||
Adhikarana kaPayukte nasyam jIrNapiNyAkAditailam (64) · Śloka 64
jīrṇaṁ piṇyākaṁ pañcamūlaṁ pr̥thak ca kvāthaṁ kvāthābhyāmēkastailamābhyām|
kṣīrādaṣṭāṁśaṁ pācayēttēna pānā- dvātā naśyēyuḥ ślēṣmayuktā viśēṣāt||64||
View original
जीर्णं पिण्याकं पञ्चमूलं पृथक् च क्वाथं क्वाथाभ्यामेकस्तैलमाभ्याम्|
क्षीरादष्टांशं पाचयेत्तेन पाना- द्वाता नश्येयुः श्लेष्मयुक्ता विशेषात्||६४||
Adhikarana sarva vAtavyAdhau prasAriNItailam (65-66) · Śloka 66
prasāriṇītulākvāthē tailaprasthaṁ payaḥsamam|
dvimēdāmiśimañjiṣṭhākuṣṭharāsnākucandanaiḥ||65||
jīvakarṣabhakākōlīyugulāmaradārubhiḥ|
kalkitairvipacētsarvamārutāmayanāśanam||66||
View original
प्रसारिणीतुलाक्वाथे तैलप्रस्थं पयःसमम्|
द्विमेदामिशिमञ्जिष्ठाकुष्ठरास्नाकुचन्दनैः||६५||
जीवकर्षभकाकोलीयुगुलामरदारुभिः|
कल्कितैर्विपचेत्सर्वमारुतामयनाशनम्||६६||
Adhikarana sarva vAtavyAdhau sahAcarAditailam (67-69) · Śloka 69
samūlaśākhasya sahācarasya tulāṁ samētāṁ daśamūlataśca|
palāni pañcāśadabhīrutaśca pādāvaśēṣaṁ vipacēdvahē'pām||67||
tatra sēvyanakhakuṣṭhahimailā- spr̥kpriyaṅgunalikāmbuśilājaiḥ|
lōhitānaladalōhasurāhvaiḥ kōpanāmiśituruṣkanataiśca||68||
tulyakṣīraṁ pālikaistailapātraṁ siddhaṁ kr̥cchrān śīlitaṁ hanti vātān|
kampākṣēpastambhaśōṣādiyuktān gulmōnmādau pīnasaṁ yōnirōgān||69||
View original
समूलशाख़स्य सहाचरस्य तुलां समेतां दशमूलतश्च|
पलानि पञ्चाशदभीरुतश्च पादावशेषं विपचेद्वहेऽपाम्||६७||
तत्र सेव्यनख़कुष्ठहिमैला- स्पृक्प्रियङ्गुनलिकाम्बुशिलाजैः|
लोहितानलदलोहसुराह्वैः कोपनामिशितुरुष्कनतैश्च||६८||
तुल्यक्षीरं पालिकैस्तैलपात्रं सिद्धं कृच्छ्रान् शीलितं हन्ति वातान्|
कम्पाक्षेपस्तम्भशोषादियुक्तान् गुल्मोन्मादौ पीनसं योनिरोगान्||६९||
Adhikarana sarva vAtavyAdhau BeDasammataM sahAcarAdi tailam (70-73) · Śloka 73
sahācaratulāyāstu rasē tailāḍhakaṁ pacēt|
mūlakalkāddaśapalaṁ payō dattvā caturguṇam||70||
athavā nataṣaḍgranthāsthirākuṣṭhasurāhvayāt|
sailānaladaśailēyaśatāhvāraktacandanāt||71||
siddhē'smin śarkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṁ kṣipēt|
bhēḍasya sammataṁ tailaṁ tatkr̥cchrānanilāmayān||72||
vātakuṇḍalikōnmādagulmavardhmādikān jayēt|
|73|
View original
सहाचरतुलायास्तु रसे तैलाढकं पचेत्|
मूलकल्काद्दशपलं पयो दत्त्वा चतुर्गुणम्||७०||
अथवा नतषड्ग्रन्थास्थिराकुष्ठसुराह्वयात्|
सैलानलदशैलेयशताह्वारक्तचन्दनात्||७१||
सिद्धेऽस्मिन् शर्कराचूर्णादष्टादशपलं क्षिपेत्|
भेडस्य सम्मतं तैलं तत्कृच्छ्राननिलामयान्||७२||
वातकुण्डलिकोन्मादगुल्मवर्ध्मादिकान् जयेत्|
|७३|
Adhikarana sarva vAtavyAdhau balAtailam (73-81) · Śloka 81
|
balāśataṁ chinnaruhāpādaṁ rāsnāṣṭabhāgikam||73||
jalāḍhakaśatē paktvā śatabhāgasthitē rasē|
dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṁ samaiḥ||74||
pacētsājayōrdhāṁśaṁ kalkairēbhiḥ palōnmitaiḥ|
śaṭhīsaraladārvēlāmañiṣṭhāgurucandanaiḥ||75||
padmakātibalāmustāśūrpaparṇīharēṇubhiḥ|
yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||76||
palāśarasakastūrīnalikājātikōśakaiḥ|
spr̥kkākuṅkumaśailēyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||77||
tvakkundarukakarpūrataruṣkaśrīnivāsakaiḥ|
lavaṅganakhakaṅkōlakuṣṭhamāṁsīpriyaṅgubhiḥ||78||
sthauṇēyatagaradhyāmavacāmadanakaplavaiḥ|
sanāgakēsaraiḥ siddhē dadyāccātrāvatāritē||79||
patrakalkaṁ tataḥ pūtaṁ vidhinā tatprayōjitam|
kāsaṁ śvāsaṁ jvaraṁ chardiṁ mūrcchāṁ gulmakṣatakṣayān||80||
plīhaśōṣāvapasmāramalakṣmīṁ ca praṇāśayēt|
balātailamidaṁ śrēṣṭhaṁ vātavyādhivināśanam||81||
View original
|
बलाशतं छिन्नरुहापादं रास्नाष्टभागिकम्||७३||
जलाढकशते पक्त्वा शतभागस्थिते रसे|
दधिमस्त्विक्षुनिर्यासशुक्तैस्तैलाढकं समैः||७४||
पचेत्साजयोर्धांशं कल्कैरेभिः पलोन्मितैः|
शठीसरलदार्वेलामञिष्ठागुरुचन्दनैः||७५||
पद्मकातिबलामुस्ताशूर्पपर्णीहरेणुभिः|
यष्ट्याह्वसुरसव्याघ्रनख़र्षभकजीवकैः||७६||
पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोशकैः|
स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयजातीकटुफलाम्बुभिः||७७||
त्वक्कुन्दरुककर्पूरतरुष्कश्रीनिवासकैः|
लवङ्गनख़कङ्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः||७८||
स्थौणेयतगरध्यामवचामदनकप्लवैः|
सनागकेसरैः सिद्धे दद्याच्चात्रावतारिते||७९||
पत्रकल्कं ततः पूतं विधिना तत्प्रयोजितम्|
कासं श्वासं ज्वरं छर्दिं मूर्च्छां गुल्मक्षतक्षयान्||८०||
प्लीहशोषावपस्मारमलक्ष्मीं च प्रणाशयेत्|
बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिविनाशनम्||८१||
Adhikarana sarva vAtavyAdhau etesnehAH pAnanasyAdidUpayojyAH (82) · Śloka 82
pānē nasyē'nvāsanē'bhyañjanē ca snēhāḥ kālē samyagētē prayuktāḥ|
duṣṭān vātānāśu śāntiṁ nayēyu- rvandhyā nārīḥ putrabhājaśca kuryuḥ||82||
View original
पाने नस्येऽन्वासनेऽभ्यञ्जने च स्नेहाः काले सम्यगेते प्रयुक्ताः|
दुष्टान् वातानाशु शान्तिं नयेयु- र्वन्ध्या नारीः पुत्रभाजश्च कुर्युः||८२||
Adhikarana pakvAshayasthe kaPe pitte ca bastiH (21) · Śloka 21
snēhasvēdairdrutaḥ ślēṣmā yadā pakvāśayē sthitaḥ|
pittaṁ vā darśayēdrūpaṁ bastibhistaṁ vinirjayēt||83||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē vātavyādhicikitsitaṁ nāma ēkaviṁśō'dhyāyaḥ||21||
View original
स्नेहस्वेदैर्द्रुतः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः|
पित्तं वा दर्शयेद्रूपं बस्तिभिस्तं विनिर्जयेत्||८३||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नाम एकविंशोऽध्यायः||२१||