21. vātavyādhicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അസ്മാദനന്തരം വാതവ്യാധിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാതുമുപക്രമ്യതേ , സര്വചികിത്സാബാധിതത്വാത്|

Adhikarana vAtavyAdhicikitsitAdhyAyaHvAte nirupastamBe Adau snehAH vAte nirupastamBe tataH sha~gkarAdyaiH punaH punaH svedaH (2-4) · Śloka 4

അഥാതോ വാതവ്യാധിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| ) കേവലം നിരുപസ്തമ്ഭമാദൌ സ്നേഹൈരുപാചരേത്| വായും സര്പിര്വസാമജ്ജതൈലപാനൈര്നരം തതഃ||൧|| സ്നേഹക്ലാന്തം സമാശ്വാസ്യ പയോഭിഃ സ്നേഹയേത്പുനഃ| യൂഷൈര്ഗ്രാമ്യോദകാനൂപരസൈര്വാ സ്നേഹസംയുതൈഃ||൨|| പായസൈഃ കൃസരൈഃ സാമ്ലലവണൈഃ സാനുവാസനൈഃ| നാവനൈസ്തര്പണൈശ്ചാന്നൈഃ സുസ്നിഗ്ധൈഃ സ്വേദയേത്തതഃ||൩|| സ്വഭ്യക്തം സ്നേഹസംയുക്തൈഃ ശങ്കരാദ്യൈഃ പുനഃ പുനഃ| |൪|

സ൦-കേവലം-ശുദ്ധം , തഥാ നിരുപസ്തമ്ഭം-അന്യേനാധാനകേന സമീപസമ്ഭവിനാऽനാധാരിതം , ഈദൃശം വായും സ്നേഹൈരാദാവേവോപാചരേത്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-സര്പിരിത്യാദി| നനു, തൈലസ്യ പവനവിജയേ പ്രാധാന്യാദേവം നിര്ദേശഃ കര്തും യുക്തഃ , തൈലവസാമജ്ജസര്പിഃപാനൈരിതി| യുക്തമാഹ ഭവാന്| കിന്തു, ആജന്മസാത്മ്യാത് സര്പിഃ പ്രധാനമനവരതമിതി സര്പിഃ പ്രാഗുപന്യസ്തമ്| സര്പിഃപാനാദിഭിസ്താവത് സ്നേഹയേത് യാവത് "സ്നേഹോദ്വേഗഃ ക്ലമഃ " (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൬|൩൦) ഇത്യാദി സ്നേഹലക്ഷണം സ്യാത്| സ്നേഹക്ലാന്തം ച നരം പയോഭിഃ സമാശ്വാസ്യ പുനര്യൂഷാദിഭിഃ സ്നേഹാന്വിതൈഃ സ്നേഹയേത്| തഥാ തര്പണൈശ്ചാന്നൈഃ സുസ്നിഗ്ധൈഃ സ്നേഹയേത്| തതഃ-അനന്തരം , സുഷ്ട്വഭ്യക്തം അന്തം ശങ്കരാദ്യൈഃ-സ്വേദൈഃ സ്വേദവിധിഗദിതൈഃ, പുനഃ പുനഃ സ്വേദയേത്| ഏവ സ്വേദിതേ സതി യോ ഗുണഃ സ്യാത്തമാഹ-

Adhikarana vAte snehasvedayoH prayojanam (4-5) · Śloka 5

| സ്നേഹാക്തം സ്വിന്നമങ്ഗം തു വക്രം സ്തബ്ധം സവേദനമ്||൪|| യഥേഷ്ടമാനാമയിതും സുഖമേവ ഹി ശക്യതേ| |൫|

സ൦-സ്നേഹാഭ്യക്തം ഗാത്രം സ്വിന്നം സദ്വക്രം തഥാ സ്തബ്ധം തഥാ സരുജം യഥേഷ്ടം സുഖമേവാനാമയിതും ശക്യതേ| "ജലഹ്വലഹ്മലനമാമനുപസര്ഗാണാം വാ മിത്വമ്|" ഇതി നാമയിതുമിത്യത്ര ന ഹൃസ്വത്വമ്| ഏതദേവ ദൃഷ്ടാന്തദ്വാരേണ പ്രതിപാദയന്നാഹ--

Adhikarana vAte atra dRuShTAntaH (5-6) · Śloka 6

| ശുഷ്കാണ്യപി ഹി കാഷ്ഠാനി സ്നേഹസ്വേദോപപാദനൈഃ||൫|| ശക്യം കര്മണ്യതാം നേതും കിമു ഗാത്രാണി ജീവിതാമ്| |൬|

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, ശുഷ്കാണ്യപി കാഷ്ഠാനി സ്നേഹസ്വേദസംയോജനേന കര്മണ്യതാം നേതും ശക്യന്തേ| കിമുത ജീവതാം ഗാത്രാണി ന ശക്യന്തേ ? ശക്യന്ത ഏവേത്യര്ഥഃ| ശക്യമിതി പൂര്വോക്തക്രമമാത്രേ നപുംസകത്വമേകത്വം ച| യഥാ കാലിദാസസ്യ-"ശക്യമങ്ഗുലിഭിരുദ്ധൃതൈരധഃ ശാഖിനാം പതിതപുഷ്പകോമലൈഃ| പത്രജര്ജരശശിപ്രഭാലവൈരേഭിരുത്കചയിതും തവാലകാന്||" ഇതി|

Adhikarana vAte svedasya Palam (6-7) · Śloka 7

| ഹര്ഷതോദരുഗായാമശോഫസ്തമ്ഭഗ്രഹാദയഃ||൬|| സ്വിന്നസ്യാശു പ്രശാമ്യന്തി മാര്ദവം ചോപജായതേ| |൭|

സ൦-സ്വിന്നസ്യ പുംസോ ഹര്ഷാദയഃ ശീഘ്രം പ്രശാമ്യന്തി| മൃദുത്വം ച ഗാത്രേഷു ജായതേ|

Adhikarana vAte snehasya Palam (7-8) · Śloka 8

| സ്നേഹശ്ച ധാതൂന് സംശുഷ്കാന് പുഷ്ണാത്യാശൂപയോജിതഃ||൭|| ബലമഗ്നിബലം പുഷ്ടിം പ്രാണാംശ്ചാസ്യാഭിവര്ധയേത്| |൮|

സ൦-തഥാ, സ്നിന്നസ്യ സ്നേഹ ഉപയോജിതോ ധാതൂന് വിശുഷ്കാന് ദ്രാഗേവ പുഷ്ണാതി| തഥാ, അസ്യ-വാതരോഗിണോ, ബലാദീനഭിവര്ധയേത്|

Adhikarana vAte punaH punaH snehasvedAH vAte evaM snehamRudukoShThe vAtarogA na tiShThanti (8-9) · Śloka 9

| അസകൃത്തം പുനഃ സ്നേഹൈഃ സ്വേദൈശ്ച പ്രതിപാദയേത്||൮|| തഥാ സ്നേഹമൃദൌ കോഷ്ഠേ ന തിഷ്ഠന്ത്യനിലാമയാഃ| |൯|

സ൦-തം-ആതുരം, പുനഃ സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാം യോജയേത്| തഥാ-ഏവം കൃതേ സ്നേഹമൃദൌ കോഷ്ഠേ സതി സര്വേ വാതരോഗാ നശ്യന്തി|

Adhikarana vAte evaM SamABAve mRudusneha virecanam (9-10) · Śloka 10

| യദ്യേതേന സദോഷത്വാത്കര്മണാ ന പ്രശാമ്യതി||൯|| മൃദുഭിഃ സ്നേഹസംയുക്തൈര്ഭേഷജൈസ്തം വിശോധയേത്| |൧൦|

സ൦-അനേന കര്മണാ ചേന്ന പ്രശാമ്യതി വാതാമയസ്തദാ തം-വാതാമയിനം, മൃദുഭിര്ദ്രവ്യൈഃ-കര്ണികാരാദിഭിഃ, സ്നേഹാന്വിതൈര്വിശോധയേത്|

Adhikarana vAte tilvakaghRutaM sAtalA ghRutameraNDatailaM vA (10-11) · Śloka 11

| ഘൃതം തില്വകസിദ്ധം വാ സാതലാസിദ്ധമേവ വാ||൧൦|| പയസൈരണ്ഡതൈലം വാ പിബേദ്ദോഷഹരം ശിവമ്| |൧൧|

സ൦-തില്വകേന പക്വം സാതലയാ വാ പക്വം ക്ഷീരേണ വാ സഹൈരണ്ഡതൈലം പിബേത്| തച്ച പീതം ദോഷഹരം ശിവം ച സ്യാത്| നനു, കിമിത്യനുലോമനം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana vAte anulomane hetuH (11-12) · Śloka 12

| സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണോഷ്ണാദ്യൈരാഹാരൈര്ഹി മലശ്ചിതഃ||൧൧|| സ്രോതോ ബദ്ധ്വാऽനിലം രുന്ധ്യാത്തസ്മാത്തമനുലോമയേത്| |൧൨|

സ൦-യസ്മാത് സ്നിഗ്ധാദിഭിരാഹാരൈര്മലശ്ചിതഃ സ്രോതാംസി രുദ്ധ്വാ വായും രുന്ധ്യാത്, തസ്മാന്മാരുതമനുലോമയേത്|

Adhikarana vAte avirecyasya nirUhAH vAte pradIpte~agnau punaH snehasvedau (12-13) · Śloka 13

| ദുര്ബലോ യോऽവിരേച്യഃ സ്യാത്തം നിരൂഹൈരുപാചരേത്||൧൨|| ദീപനൈഃ പാചനീയൈര്വാ ഭോജ്യൈര്വാ തദ്യുതൈര്നരമ്| സംശുദ്ധസ്യോത്ഥിതേ ചാഗ്നൌ സ്നേഹസ്വേദൌ പുനര്ഹിതൌ||൧൩||

സ൦-യോ നരോ ദുര്ബലോ വിരേചനാനര്ഹോ ഭവേത് തം-നരം, നിരൂഹൈരുപാചരേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? ദീപനൈ പാചനീയൈശ്ച| അഥവാ, തദ്യുതൈഃ-ദീപനീയപാചനീയയുതൈഃ, ഭോജ്യൈരുപാചരേത്| അനന്തരം സമ്യക്ശുദ്ധസ്യ വഹ്നൌ ചോത്ഥിതേ സതി പുനരപി സ്നേഹസ്വേദൌ ഹിതൌ|

Adhikarana vAte AmAshayage ShaDdharaNAdiH (14-15) · Śloka 15

ആമാശയഗതേ വായൌ വമിതപ്രതിഭോജിതേ| സുഖാമ്ബുനാ ഷഡ്ധരണം വചാദിം വാ പ്രയോജയേത്||൧൪|| സന്ധുക്ഷിതേऽഗ്നൌ പരതോ വിധിഃ കേവലവാതികഃ| |൧൫|

സ൦-ആമാശയഗതേ വാതേ സതി തഥാ വമിതശ്ചാസൌ പ്രതിഭോജിതശ്ച തസ്മിന് വമിതപ്രതിഭോജിതേ നര ഉഷ്ണജലേന ഷഡ്ധരണം വചാദിഗണം (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൩൫) വാ പ്രയോജയേത്| ഷഡ്ധരണയോഗഃ സങ്ഗ്രഹാദേവാവഗന്തവ്യഃ| തത്രൈവം പഠ്യതേ (ചി. അ. ൨൧)- "ദാര്വീകലിങ്ഗകടുകാതിവിഷാഗ്നിപാഠാ മൂത്രേണ സൂക്ഷ്മരജസോ ധരണപ്രമാണാഃ| പീതാ ജയന്തി ഗുദജോദരകുഷ്ഠമേഹകോഷ്ഠാനിലാഢ്യപവനഗ്രഹണീപ്രദോഷാന്||" ഇതി| ധരണം-പലസ്യ ദശമോ ഭാഗഃ| അഗ്നൌ സന്ദീപിതേ സതി, അനന്തരം കേവലവാതികോ വിധിഃ, 'കാര്യഃ' ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana vAte nABipradeshasthe matsyAH (15) · Śloka 15

| മത്സ്യാന്നാഭിപ്രദേശസ്ഥേ സിദ്ധാന്ബില്വശലാടുഭിഃ||൧൫||

സ൦-നാഭിപ്രദേശസ്ഥേ വാതേ മത്സ്യാന് ബില്വശലാടുഭിഃ സിദ്ധാ യോജയേത്|

Adhikarana vAte adhonABisthe bastikarmAvapIDakaSca (16) · Śloka 16

ബസ്തികര്മ ത്വധോനാഭേഃ ശസ്യതേ ചാവപീഡകഃ| |൧൬|

സ൦-അധോനാഭേഃ സ്ഥിതേ വാതേऽവപീഡകഃ ശസ്യതേ| ചശബ്ദാന്മത്സ്യാശ്ച|

Adhikarana vAte koShThage kShAracUrNAdyAH (16) · Śloka 16

| കോഷ്ഠഗേ ക്ഷാരചൂര്ണാദ്യാ ഹിതാഃ പാചനദീപനാഃ||൧൬||

സ൦-കോഷ്ഠഗേ വായൌ ക്ഷാരാദ്യാഃ പാചനാ ദീപനാശ്ച ഹിതാഃ|

Adhikarana vAte hRutsthe sthirAsiddhaM kShIram (17) · Śloka 17

ഹൃത്സ്ഥേ പയഃ സ്ഥിരാസിദ്ധമ്| |൧൭|

സ൦-ഹൃദയസ്ഥിതേ സമീരണേ ക്ഷീരം ശാലിപര്ണ്യാ ശൃതം ഹിതമ്|

Adhikarana vAte shirogate shirobastyAdi (17) · Śloka 17

ശിരോബസ്തിഃ ശിരോഗതേ| സ്നൈഹികം നാവനം ധൂമഃ ശ്രോത്രാദീനാം ച തര്പണമ്||൧൭||

സ൦-ശിരോഗതേ ശിരോബസ്തിഃ ശസ്യതേ| സ്നൈഹികം നസ്യം തഥാ ധൂമഃ കര്ണാദിതര്പണം ച ഹിതമ്|

Adhikarana vAte tvagAshrite svedAdIni (18) · Śloka 18

സ്വേദാഭ്യങ്ഗനിവാതാനി ഹൃദ്യം ചാന്നം ത്വഗാശ്രിതേ| |൧൮|

സ-ത്വക്സ്ഥേ മരുതി സ്വേദാദീനി ഹിതാനി| ഹൃദയപ്രിയം ചാന്നം ഹിതമ്|

Adhikarana vAte raktasthe shItA lepAdayaH (18) · Śloka 18

| ശീതാഃ പ്രദേഹാ രക്തസ്ഥേ വിരേകോ രക്തമോക്ഷണമ്||൧൮||

സ൦-രക്തസ്ഥേ വാതേ ശീതാഃ പ്രദേഹാ രക്തമോക്ഷണം ച ഹിതമ്|

Adhikarana vAte mAMsamedasthe virekAdayaH (19) · Śloka 19

വിരേകോ മാംസമേദഃസ്ഥേ നിരൂഹാഃ ശമനാനി ച| |൧൯|

സ൦-മാംസമേദഃസ്ഥിതേ വായൌ വിരേകസ്തഥാ നിരൂഹാഃ ശമനാനി ച ഹിതാനി|

Adhikarana vAte asthimajjage snehAH (19) · Śloka 19

| ബാഹ്യാഭ്യന്തരതഃ സ്നേഹൈരസ്ഥിമജ്ജഗതം ജയേത്||൧൯||

സ൦-അസ്ഥിമജ്ജസ്ഥം മാരുതം ബാഹ്യാഭ്യന്തരതഃ സ്നേഹൈര്ജയേത്|

Adhikarana vAte shukrasthe praharShAdayaH (20) · Śloka 20

പ്രഹര്ഷോऽന്നം ച ശുക്രസ്ഥേ ബലശുക്രകരം ഹിതമ്| |൨൦|

സ൦-ശുക്രസ്ഥേ സമീരണേ പ്രഹര്ഷണം തഥാ ബലശുക്രകാരി ചാന്നം ഹിതമ്|

Adhikarana vAte vibaddhamArge shukre virecanAdi (20-21) · Śloka 21

| വിബദ്ധമാര്ഗം ദൃഷ്ട്വാ തു ശുക്രം ദദ്യാദ്വിരേചനമ്||൨൦|| വിരിക്തം പ്രതിഭുക്തം ച പൂര്വോക്താം കാരയേത്ക്രിയാം| |൨൧|

സ൦-ശുക്രം ച രുദ്ധമാര്ഗം ദൃഷ്ട്വാ വിരേകം ദദ്യാത്| വിരിക്തം പ്രതിഭുക്തം ച നരം പൂര്വോദിതാം ക്രിയാം കാരയേത്| "ഹൃക്രോരന്യതരസ്യാമ്|" ഇതി പ്രതിഭുക്തസ്യാപി കര്മത്വമ്|

Adhikarana vAte garBe bAle ca shuShke sitAdipayaH (21-22) · Śloka 22

| ഗര്ഭേ ശുഷ്കേ തു വാതേന ബാലാനാം ച വിശുഷ്യതാമ്||൨൧|| സിതാകാശ്മര്യമധുകൈഃ സിദ്ധമുത്ഥാപനേ പയഃ| |൨൨|

സ൦-വാതേന ഗര്ഭേ ശുഷ്കേ സതി ബാലാനാം ച വിശുഷ്യതാം ശര്കരാദിഭിഃ സിദ്ധം ക്ഷീരമുത്ഥാപനേ ഹിതമ്|

Adhikarana vAte snAvAdiprApte snehAdi (22) · Śloka 22

| സ്നാവസന്ധിശിരാപ്രാപ്തേ സ്നേഹദാഹോപനാഹനമ്||൨൨||

സ൦-സ്നാവാദിപ്രാപ്തേ സ്നേഹദാഹോപനാഹനം ഹിതമ്|

Adhikarana vAtesa~gkucite~a~gge mAShAditailam (23) · Śloka 23

തൈലം സങ്കുചിതേऽഭ്യങ്ഗോ മാഷസൈന്ധവസാധിതമ്| |൨൩|

സ൦-സങ്കുചിതേऽങ്ഗേ സതി മാഷസൈന്ധവസാധിതം തൈലമഭ്യങ്ഗഃ|

Adhikarana vAte supte~a~gge raktamokSho AgAradhUmAdilepaSca (23-24) · Śloka 24

| ആഗാരധൂമലവണതൈലൈര്ലേപഃ സ്രുതേऽസൃജി||൨൩|| സുപ്തേऽങ്ഗേ വേഷ്ടയുക്തേ തു കര്തവ്യമുപനാഹനമ്| |൨൪|

സ൦-രക്തേ സ്രുതേ സത്യാഗാരധൂമാദിഭിര്ലേപഃ| സുപ്തേ ഗാത്രേ തഥാ വേഷ്ടനയുക്തേ ചോപനാഹഃ കാര്യഃ| ആക്ഷേപകാദീനാം മധ്യാത് മഹാത്യയത്വാദപതാനകസ്യ താവച്ചികിത്സാമാഹ-

Adhikarana vAte veShTayukte~gge upanAhanam vAte apatAnake shIghramupacAraH (24-25) · Śloka 25

| അഥാപതാനകേനാര്തമസ്രസ്താക്ഷമവേപനമ്||൨൪|| അസ്തബ്ധമേഢ്രമസ്വേദം ബഹിരായാമവര്ജിതമ്| അഖട്വാഘാതിനം ചൈനം ത്വരിതം സമുപാചരേത്||൨൫||

സ൦-അഥ-അനന്തരം, വാതവ്യാധയഃ സംജ്ഞാനിര്ദിഷ്ടാഃ പ്രസ്തൂയന്തേ| ഏനം-അപതാനകാര്തം നരം, അസ്രസ്താക്ഷാദിയുക്തം യാവദഖട്വാഘാതിനം ച ത്വരിതം കൃത്വോപക്രമേത്|

Adhikarana vAte pUrvaM nasyaM tato~acCapAnaM ghRutam (26-27) · Śloka 27

തത്ര പ്രാഗേവ സുസ്നിഗ്ധസ്വിന്നാങ്ഗേ തീക്ഷ്ണനാവനമ്| സ്രോതോവിശുദ്ധയേ യുഞ്ജ്യാദച്ഛപാനം തതോ ഘൃതമ്||൨൬|| വിദാര്യാദിഗണക്വാഥദധിക്ഷീരരസൈഃ ശൃതമ്| നാതിമാത്രം തഥാ വായുര്വ്യാപ്നോതി സഹസൈവ വാ||൨൭||

സ൦-തസ്മിന്നപതാനകാര്തേ നരേ, പൂര്വമേവ ച സുഷ്ഠു സ്നിഗ്ധാങ്ഗേ സ്വിന്നാങ്ഗേ ച തീക്ഷ്ണം നസ്യം-ത്രികടുകാദിനാ, സ്രോതോവിശുദ്ധയേ യോജ്യമ്| തതഃ-അനന്തരം, അച്ഛപാനം ഘൃതം യുഞ്ജീത| കതരത് ? ഇത്യാഹ-വിദാര്യാദിഗണക്വാഥാദിശൃതമ്| ഘൃതാദ്വിദാര്യാദിഗണക്വാഥശ്ചതുര്ഗുണോ ദധിക്ഷീരരസാഃ സര്പിഃസമാ ഗ്രാഹ്യാഃ| തഥാ-ഏവംകൃതേ സതി, മാരുതോऽതിമാത്രം ന വ്യാപ്നോതി| സഹസാ-ഝടിത്യേവ ച, നാശ്രുതേ|

Adhikarana vAte sekABya~ggAdau mahAsnehaH (28-30) · Śloka 30

കുലത്ഥയവകോലാനി ഭദ്രദാര്വാദികം ഗണമ്| നിഃക്വാഥ്യാനൂപമാംസം ച തേനാമ്ലൈഃ പയസാऽപി ച||൨൮|| സ്വാദുസ്കന്ധപ്രതീവാപം മഹാസ്നേഹം വിപാചയേത്| സേകാഭ്യങ്ഗാവഗാഹാന്നപാനനസ്യാനുവാസനൈഃ||൨൯|| സ ഹന്തി വാതം, തേ തേ ച സ്നേഹസ്വേദാഃ സുയോജിതാഃ| |൩൦|

സ൦-കുലത്ഥാദീനാനൂപമാംസം ച നിഃക്വാഥ്യ തേന ക്വാഥേനാമ്ലൈഃ-ധാന്യാമ്ലാദിഭിഃ, സ്വാദുസ്കന്ധകൃതകല്കം മഹാസ്നേഹം വിപാചയേത്| സഃ-മഹാസ്നേഹോ, വാതം ഹന്തി| തേ തേ ച-പൂര്വോക്താഃ സ്നേഹാഃ സ്വേദാഃ, സമ്യഗ്യോജിതാഃ വാതം ഘ്നന്തി|

Adhikarana vAte vegAntare punaH punaH mUrdhavirekaH (30-31) · Śloka 31

| വേഗാന്തരേഷു മൂര്ധാനമസകൃച്ചാസ്യ രേചയേത്||൩൦|| അവപീഡൈഃ പ്രധമനൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ ശ്ലേഷ്മനിബര്ഹണൈഃ| ശ്വസനാസു വിമുക്താസു തഥാ സംജ്ഞാം സ വിന്ദതി|൩൧|

സ൦-വേഗാന്തരേഷു-വേഗാന്തരാലേഷു, മൂര്ധാനമസകൃത്-ബഹൂന് വാരാന്, രേചയേത്| കൈഃ ? ഇത്യാഹ-അവപീഡൈഃ-"കല്കാദ്യൈരവപീഡസ്തു സ തീക്ഷ്ണൈര്മൂര്ധരേചനഃ|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൦|൭) ഇത്യുക്തൈഃ| തഥാ പ്രധമനൈഃ-"ധ്മാനം വിരേചനേശ്ചൂര്ണൈര്യുഞ്ജ്യാത്" (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൦|൮) ഇത്യുക്തൈഃ| ഏതൈശ്ച തീക്ഷ്ണൈഃ-തീക്ഷ്ണദ്രവ്യകൃതൈഃ, അത ഏവ ശ്ലേഷ്മനാശനൈഃ| [ തഥാ- ] ഏവംകൃതേ സതി, ശ്വസനാസു ശ്ലേഷ്മവിമുക്താസു സംജ്ഞാം-ചേതനാം, സഃ-രോഗീ, ലഭതേ| പ്രാണനാഡ്യോ ഹൃദാശ്രിതാഃ ശ്വസനാ ഇത്യുച്യന്തേ|

Adhikarana vAte vAtAdhike sauvarcalAdi ghRutam (31) · Śloka 31

സൌവര്ചലാഭയാവ്യോഷസിദ്ധം സര്പിശ്ചലേऽധികേ||൩൧|| ||൩൧||

സ൦-വായാവധികേ സൌവര്ചലാദിഭിഃ കല്കീകൃതൈഃ സിദ്ധം സര്പിര്ഹിതമ്|

Adhikarana vAte vAtAdhike tilvakaghRutam (32-33) · Śloka 33

പലാഷ്ടകം തില്വകതോ വരായാഃ പ്രസ്ഥം പലാംശം ഗുരുപഞ്ചമൂലമ്| സൈരണ്ഡസിംഹീത്രിവൃതം ഘടേऽപാം പക്ത്വാ പചേത്പാദശൃതേന തേന||൩൨|| ദധ്നഃ പാത്രേ യാവശൂകാത്ത്രിബില്വൈഃ സര്പിഃപ്രസ്ഥം ഹന്തി തത്സേവ്യമാനമ്| ദുഷ്ടാന് വാതാനേകസര്വാങ്ഗസംസ്ഥാന് യോനിവ്യാപദ്ഗുല്മവര്ധ്മോദരം ച||൩൩||

സ൦-തില്വകതോ-ലോധ്രാത് പലാഷ്ടകം, ത്രിഫലായാഃ പ്രസ്ഥം, മഹത്പഞ്ചമൂലം പൃഥക് പലഭാഗമ്| കിമ്ഭുതം പഞ്ചമൂലമ് ? ഏരണ്ഡവ്യാഘ്രീത്രിവൃതാഭിര്യുക്തമ്| ഏതേऽപി പലാംശാ ഇത്യര്ഥഃ| ജലദ്രോണേ പചേത്| തേന ച പാദാവശേഷേണ തഥാ ദധ്ന ആഢകേ യവക്ഷാരപലൈസ്ത്രിഭിഘൃതപ്രസ്ഥം പചേത്| ഏതച്ച ഘൃതം സേവ്യമാനം ദുഷ്ടവാതാദീന് ഹന്തി| ഉപജാതിശാലിന്യൌ വൃത്തേ|

Adhikarana vAte vAtAdhike ramyakaghRutam vAte vAtAdhike ashokaghRutam (34) · Śloka 34

| വിധിസ്തില്വകവജ്ജ്ഞേയോ രമ്യകശോകയോരപി||൩൪||

സ൦-തില്വകസ്യേവ തില്വകവത് മഹാനിമ്ബസ്യാശോകസ്യ ച വിധര്ജ്ഞേയഃ|

Adhikarana vAte saMsRuShTadoShe tumbarvAdi cUrNam (35) · Śloka 35

ചികിത്സിതമിദം കുര്യാച്ഛുദ്ധവാതാപതാനകേ| സംസൃഷ്ടദോഷേ സംസൃഷ്ടം|൩൫|

സ൦-ഏവമുപക്രമം ശുദ്ധവാതാപതാനകേ കുര്യാത്| സംസൃഷ്ടദോഷേ സംസൃഷ്ടം-ദോഷദ്വയോക്തം, ചികിത്സിതം കുര്യാത്|

Adhikarana vAte kaPAnvite tumbarvAdicUrNaM vAte kaPAnvite hi~ggvAdi cUrNam vAte kaPAnvite kaPavAtahRudrogoktaM ca karma (35-37) · Śloka 37

| ചൂര്ണയിത്വാ കഫാന്വിതേ||൩൫|| തുമ്ബരൂണ്യഭയാ ഹിങ്ഗു പൌഷ്കരം ലവണത്രയമ്| യവക്വാഥാമ്ബുനാ പേയം ഹൃത്പാര്ശ്വാര്ത്യപതന്ത്രകേ||൩൬|| ഹിങ്ഗു സൌവര്ചലം ശുണ്ഠീ ദാഡിമം സാമ്ലവേതസമ്| പിബേദ്വാ ശ്ലേഷ്മപവനഹൃദ്രോഗോക്തം ച ശസ്യതേ||൩൭||

സ൦-കഫയുക്തേ തുമ്ബര്വാദികം ചൂര്ണയിത്വാ യവക്വാഥജലേന പേയം ഹൃത്പീഡാദിഷു(കേ)| അഥവാ, ഹിങ്ഗ്വാദികം യവക്വാഥാമ്ബുനാ പേയമ്| ശ്ലേഷ്മവാതഹൃദ്രോഗേ ച യത്കഥിതം തച്ച ശസ്യതേ|

Adhikarana vAte AyAmayorarditavat tailadroNyAM shayanaM ca (38) · Śloka 38

ആയാമയോരര്ദിതവദ്ബാഹ്യാഭ്യന്തരയോഃ ക്രിയാ| തൈലദ്രോണ്യാം ച ശയനമാന്തരോऽത്ര സുദുസ്തരഃ||൩൮||

സ൦-ആയാമയോര്ബാഹ്യാഭ്യന്തരയോരര്ദിതവത്ക്രിയാ സ്യാത്| തൈലദ്രോണ്യാം ശയനം ച| അത്ര-അനയോര്മധ്യാത്, ആന്തര ആയാമഃ സുദുസ്തരഃ-അതികഷ്ടസാധ്യഃ|

Adhikarana vAte dhanuShkamBasya sAdhyAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

വിവര്ണദന്തവദനഃ സ്രസ്താങ്ഗോ നഷ്ടചേതനഃ| പ്രസ്വിദ്യംശ്ച ധനുഷമ്ഭീ ദശരാത്രം ന ജീവതി||൩൯||

സ൦-വിവര്ണദന്താസ്യഃ സ്രസ്താങ്ഗാദിഃ പ്രസ്വേദവാംശ്ച ധനുഷ്കമ്ഭീ ദശരാത്രം ന ജീവതി|

Adhikarana hanusraMse snehasvedAdi (40-42) · Śloka 42

വേഗേഷ്വതോऽന്യഥാ ജീവേന്മന്ദേഷു വിനതോ ജഡഃ| ഖഞ്ജഃ കുണിഃ പക്ഷഹതഃ പങ്ഗുലോ വികലോऽഥവാ||൪൦|| ഹനുസ്രംസേ ഹനൂ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നൌ സ്വസ്ഥാനമാനയേത്| ഉന്നാമയേച്ച കുശലശ്ചിബുകം വിവൃതേ മുഖേ||൪൧|| നാമയേത്സംവൃതേ ശേഷമേകായാമവദാചരേത്| |൪൨|

സ൦-അതോऽന്യഥാ-വിവര്ണദന്താദിവിപര്യയേണ, തഥാ മന്ദേഷു വേഗേഷു സത്സു ജീവേത്| ജീവംശ്ച വിനതാദിഗുണഃ സ്യാത്| സ൦-ഹനുസ്രംസേ തു ഹനൂ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നൌ സന്തൌ സ്വസ്ഥാനം പ്രാപയേത്| കുശലോ ഭിഷക് വിവൃതേ മുഖേ സതി ചിബുകമൂര്ധ്വം നാമയേത്| സംവൃതേ തു മുഖേ ചിബുകം നാമയേത്| ശേഷം ചികിത്സിതമേകയാമവദാചരേത്-അര്ദിതവദാചരേത്|

Adhikarana jihvAstamBe vAtacikitsA (42) · Śloka 42

| ജിഹ്വാസ്തമ്ഭേ യഥാവസ്ഥം കാര്യം വാതചികിത്സിതമ്||൪൨||

സ൦-ജിഹ്വായാഃ സ്തമ്ഭേ സതി യഥാവസ്ഥം വാതസ്യോപക്രമഃ കാര്യഃ സ്നേഹസ്വേദാന്വിതഃ|

Adhikarana ardrite nasyaM mUrddhatailAdi ca ardrite sashoPe vamanam ardrite dAharAgayukte sirAvyadhaH (43) · Śloka 43

അര്ദിതേ നാവനം മൂര്ധ്നി തൈലം ശ്രോത്രാക്ഷിതര്പണമ്| സശോഫേ വമനം, ദാഹരാഗയുക്തേ സിരാവ്യധഃ||൪൩||

സ൦-അര്ദിതേ നാവനാദി ചികിത്സിതമ്| ശോഫാന്വിതേ സതി വമനം കാര്യമ്| ദാഹാദിയുക്തേ സതി സിരാവ്യധഃ|

Adhikarana pakShAghAte snehanaM snehavirekaSca (44) · Śloka 44

സ്നേഹനം സ്നേഹസംയുക്തം പക്ഷാഘാതേ വിരേചനമ്| |൪൪|

സ൦-പക്ഷാഘാതേ സ്നേഹനം തഥാ വിരേകഃ കാര്യഃ സ്നേഹാന്വിതഃ|

Adhikarana avabAhau nasyaM snehaSca (44) · Śloka 44

| അവബാഹൌ ഹിതം നസ്യം സ്നേഹശ്ചോത്തരഭക്തികഃ||൪൪||

സ൦-അവബാഹൌ നസ്യാദി ഹിതമ്| ആമേ തൂപവാസ ഏവ ഹിത ഇത്യുവാച സങ്ഗ്രഹേ (?)|

Adhikarana UrUstamBe snehasaMshodhana niShedhaH UrUstamBe rUkShopacAro yavAdyannaM jA~ggalamAsaM madhvamBoriShTapAnAdi UrUstamBe vatsakAdigaNAdikvAthAH (45-48) · Śloka 48

ഊരുസ്തമ്ഭേ തു ന സ്നേഹോ ന ച സംശോധനം ഹിതമ്| ശ്ലേഷ്മാമമേദോബാഹുല്യാദ്യുക്ത്യാ തത്ക്ഷപണാന്യതഃ||൪൫|| കുര്യാദ്രൂക്ഷോപചാരശ്ച യവശ്യാമാകകോദ്രവാഃ| ശാകൈരലവണൈഃ ശസ്താഃ കിഞ്ചിത്തൈലൈര്ജലൈഃ ശൃതൈഃ||൪൬|| ജാങ്ഗലൈരഘൃതൈര്മാംസൈര്മധ്വമ്ഭോരിഷ്ടപായിനഃ| വത്സകാദിര്ഹരിദ്രാദിര്വചാദിര്വാ സസൈന്ധവഃ||൪൭|| ആഢ്യവാതേ സുഖാമ്ഭോഭിഃ പേയഃ ഷഡ്ധരണോऽഥവാ| |൪൮|

സ൦-ഊരുസ്തമ്ഭേ തു സ്നേഹാദി ന ഹിതം ശ്ലേഷ്മാമമേദോബാഹുല്യാത്| [അതഃ-] അസ്മാച്ച ഹേതോഃ, തയോഃ-ആമശ്ലേഷ്മണോഃ, ക്ഷപണാനി-ക്ഷയകരണാനി, യുഞ്ജ്യാത്| രൂക്ഷോപചാരാര്ഥം മധ്വമ്ഭോരിഷ്ടപായിനോ യവാദയഃ ശാകൈരീഷല്ലവണൈസ്തഥാ ജലൈഃ ശൃതൈഃ| തഥാ മാംസൈഃ സഹ| കിമ്ഭൂതൈഃ ? ജാങ്ഗലൈസ്തഥാ ഘൃതരഹിതൈര്ഹിതാഃ|

Adhikarana UrUstamBe triPalAdikalkaScavyAdikalkaSca (48-49) · Śloka 49

| ലിഹ്യാത്ക്ഷൌദ്രേണ വാ ശ്രേഷ്ഠാചവ്യതിക്താകണാഘനാത്||൪൮|| കല്കം സമധു വാ ചവ്യപഥ്യാഗ്നിസുരദാരുജമ്| മൂത്രൈര്വാ ശീലയേത്പഥ്യാം ഗുഗ്ഗുലും ഗിരിസമ്ഭവമ്||൪൯||

സ൦-അഥവാ ക്ഷൌദ്രേണ ത്രിഫലാദികം കല്കം ലിഹ്യാത്| ചവ്യാദികം വാ കല്കം മാക്ഷികാന്വിതം ലിഹ്യാത്| അഥവാ, ഗോമൂത്രേണ ഹരീതകീമഭ്യസേത്| തഥാ, ഗുഗ്ഗുലും ശിലാജതു വാ ശീലയേത്|

Adhikarana UrUstamBe mUtraharItakirgugguluH (50) · Śloka 50

വ്യോഷാഗ്നിമുസ്തത്രിഫലാവിഡങ്ഗൈര്ഗുഗ്ഗുലും സമമ്| ഖാദന് സര്വാന് ജയേദ്വ്യാധീന് മേദഃ ശ്ലേഷ്മാമവാതജാന്||൫൦||

സ൦-വ്യോഷാദിഭിര്നവഭിര്ദ്രവ്യൈര്ഗുഗ്ഗുലം തുല്യം ഭക്ഷയന് സര്വാന് മേദഃശ്ലേഷ്മാമവാതജാന് വ്യാധീന് ഹന്തി|

Adhikarana UrUstamBe kShAramUtrayuktAH svedAdayaH UrUstamBe kara~jjaPalAdilepAH UrUstamBe sthalolla~gghanAdivyAyAmAH (51-54) · Śloka 54

ശാമ്യത്യേവം കഫാക്രാന്തഃ സമേദസ്കഃ പ്രഭഞ്ജനഃ| ക്ഷാരമൂത്രാന്വിതാന് സ്വേദാന് സേകാനുദ്വര്തനാനി ച||൫൧|| കുര്യാദ്ദിഹ്യാച്ച മൂത്രാഢ്യൈഃ കരഞ്ജഫലസര്ഷപൈഃ| മൂലൈര്വാऽപ്യര്കതര്കാരീനിമ്ബജൈഃ സസുരാഹ്വയൈഃ||൫൨|| സക്ഷൌദ്രസര്ഷപാപക്വലോഷ്ടവല്മീകമൃത്തികൈഃ| കഫക്ഷയാര്ഥം വ്യായാമേ സഹ്യേ ചൈനം പ്രവര്തയേത്||൫൩|| സ്ഥലാന്യുല്ലങ്ഘയേന്നാരീഃ ശക്തിതഃ പരിശീലയേത്| സ്ഥിരതോയം സരഃ ക്ഷേമം പ്രതിസ്രോതോ നദീം തരേത്||൫൪||

സ൦-ഏവം-പ്രാഗുക്തേ ക്രിയാക്രമേ കൃതേ സതി, കഫാവൃതോ മരുത് സമേദസ്കഃ ശാമ്യതി| തഥാ ക്ഷാരമൂത്രയുതാന് സ്വേദാദീന് കുര്യാത്| തഥാ, കരഞ്ജഫലസര്ഷപൈഃ പ്രഭൂതമൂത്രാലോഡിതൈര്ലിമ്പേത്| അഥവാ, മൂലൈരര്കാദിജൈഃ ക്ഷൌദ്രാദിയുതൈര്ലിമ്പേത്| ഏനം-ഊരുസ്തമ്ഭിനം, സോഢും ശക്യേ വ്യായാമേ ച കഫക്ഷയായ പ്രവര്തയേത്| ശക്യ ഇതി "ശകിസഹോശ്ച" ഇതി യത്| വ്യായാമം ശനൈഃ കാരയേദിത്യര്ഥഃ| തമേവ വ്യായാമമാഹ-സ്ഥലാന്യുല്ലങ്ഘയേത്| നാരീര്യഥാശക്തി ശീലയേത്| സ്ഥിരതോയം സരസ്തരേത്| ക്ഷേമം-ഗ്രഹാദിരഹിതമ്| തഥാ നദീം തരേത്| കഥമ് ? പ്രതിസ്രോതഃ-സ്രോതോഭിമുഖമ്|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaH kShaye snehAdayaH (55) · Śloka 55

ശ്ലേഷ്മമേദഃക്ഷയേ ചാത്ര സ്നേഹാദീനവചാരയേത്| സ്ഥാനദൂഷ്യാദി ചാലോച്യ കാര്യാ ശേഷേഷ്വപി ക്രിയാ||൫൫||

സ൦-ശ്ലേഷ്മമേദഃക്ഷയേ സത്യസ്മിന് സ്നേഹാദീനവചാരയേത്| സ൦-ശേഷേഷു ച വാതരോഗേഷു സ്ഥാനദൂഷ്യാദീന്നിരൂപ്യ ചികിത്സിതം കാര്യമ്|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkshaye pAne sahacarAdi tailam (56) · Śloka 56

സഹചരം സുരദാരും സനാഗരം ക്വഥിതമമ്ഭസി തൈലവിമിശ്രിതമ്| പവനപീഡിതദേഹഗതിഃ പിബന് ദ്രുതവിലമ്ബിതഗോ ഭവതീച്ഛയാ||൫൬||

സ൦-സഹചരാദി ക്വഥിതം തൈലയുതം പിബന് മാരുതാര്ദിതശരീര ഇച്ഛയാ ദ്രുതഗമനോ വിലമ്ബിതഗമനോ വാ ഭവതി| തന്ത്രകൃതാ സുമതിനൈതദ്വാതസ്യ വൃത്തസ്യ നാമാപി ശ്ലിഷ്ടം കൃത്വാ വിബദ്ധമ്| ദ്രുതവിലമ്ബിതാഖ്യം ഹ്യേതദ്വൃത്തമ്| തസ്യ ച ലക്ഷണമ് (വൃ. ര. അ. ൩|൪൯)- "ദ്രുതവിലമ്ബിതമാഹ നഭൌ ഭരൌ|" ഇതി|

Adhikarana UrUstamBe rAsnAdi ghRutam (57) · Śloka 57

രാസ്നാമഹൌഷധദ്വീപിപ്പലീശഠിപൌഷ്കരമ്| പിഷ്ട്വാ വിപാചയേത്സര്പിര്വാതരോഗഹരം പരമ്||൫൭||

സ൦-രാസ്നാദീന് പിഷ്ട്വാ സര്പിഃ സാമാന്യപരിഭാഷയാ വിപാചയേത്| തച്ച സുഷ്ഠു വാതരോഗഹൃത്|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkShaye nimbAdighRutam (58-61) · Śloka 61

നിമ്ബാമൃതാവൃഷപടോലനിദിഗ്ധികാനാം ഭാഗാന് പൃഥക് ദശ പലാന് വിപചേദ്ധടേऽപാമ്| അഷ്ടാംശശേഷിതരസേന പുനശ്ച തേന പ്രസ്ഥം ഘൃതസ്യ വിപചേത്പിചുഭാഗകല്കൈഃ||൫൮|| പാഠാവിഡങ്ഗസുരദാരുഗജോപകുല്യാ- ദ്വിക്ഷാരനാഗരനിശാമിശിചവ്യകുഷ്ഠൈഃ| തേജോവതീമരിചവത്സകദീപ്യകാഗ്നി- രോഹിണ്യരുഷ്കരവചാകണമൂലയുക്തൈഃ||൫൯|| മഞ്ജിഷ്ഠയാऽതിവിഷയാ വിഷയാ യവാന്യാ സംശുദ്ധഗുഗ്ഗുലുപലൈരപി പഞ്ചസങ്ഖ്യൈഃ| തത്സേവിതം വിധമതി പ്രബലം സമീരം സന്ധ്യസ്ഥിമജ്ജഗതമപ്യഥ കുഷ്ഠമീദൃക്||൬൦|| നാഡീവ്രണാര്ബുദഭഗന്ദരഗണ്ഡമാലാ- ജത്രൂര്ധ്വസര്വഗദഗുല്മഗുദോത്ഥമേഹാന്| യക്ഷ്മാരുചിശ്വസനപീനസകാസശോഫ- ഹൃത്പാണ്ഡുരോഗമദവിദ്രധിവാതരക്തമ്||൬൧||

സ൦-നിമ്ബാദീനാം പൃഥക് പൃഥക് ദശപലാനമ്ബുദ്രോണേ പചേത്| തേനാഷ്ടാംശശേഷേണ ക്വാഥേന പാഠാദിഭിര്യവാന്യന്തൈഃ കല്കീകൃതൈഃ കര്ഷാംശൈഃ ശ്രേഷ്ഠഗുഗ്ഗുലുപലൈശ്ച പഞ്ചഭിഃ സര്പിഷഃ പുനഃ പ്രസ്ഥം വിപചേത്| തത്-സര്പിഃ, ശീലിതം വായുമതിബലം സന്ധ്യാദിഗതമപി പരാകരോതി| കുഷ്ഠമപീദൃശം(ക്)-സന്ധ്യാദിഗതം, ഹന്തി| തഥാ, നാഡീവ്രണാദീന് ശമയതി| വസന്തതിലകാശ്ചതസ്രഃ|

Adhikarana shirogate vAte ghRutamaNDa nasyam (62) · Śloka 62

ബലാബില്വശൃതേ ക്ഷീരേ ഘൃതമണ്ഡം വിപാചയേത്| തസ്യ ശുക്തിഃ പ്രകുഞ്ചോ വാ നസ്യം വാതേ ശിരോഗതേ||൬൨||

സ൦-ബലാബില്വാഭ്യാം ക്വഥിതേ ക്ഷീരേ ഘൃതമണ്ഡം വിപാചയേത്| തസ്യ-ഘൃതമണ്ഡസ്യ പക്വസ്യ, കര്ഷദ്വയം പലം വാ നസ്യം ശിരോഗതേ വാതേ പ്രയോക്തവ്യമ്|

Adhikarana kevale vAte nakrAdivasAnasyam (63) · Śloka 63

തദ്വത്സിദ്ധാ വസാ നക്രമത്സ്യകൂര്മചുലൂകജാ| വിശേഷേണ പ്രയോക്തവ്യാ കേവലേ മാതരിശ്വനി||൬൩||

സ൦-തദ്വത്-ഘൃതമണ്ഡവത്, നക്രാദിജാ വസാ കേവലേ വാതേ വിശേഷേണ പ്രയോജ്യാ|

Adhikarana kaPayukte nasyam jIrNapiNyAkAditailam (64) · Śloka 64

ജീര്ണം പിണ്യാകം പഞ്ചമൂലം പൃഥക് ച ക്വാഥം ക്വാഥാഭ്യാമേകസ്തൈലമാഭ്യാമ്| ക്ഷീരാദഷ്ടാംശം പാചയേത്തേന പാനാ- ദ്വാതാ നശ്യേയുഃ ശ്ലേഷ്മയുക്താ വിശേഷാത്||൬൪||

സ൦-പുരാണം പിണ്യാകം പഞ്ചമൂലം ച പൃഥക് ക്വാഥ്യമ്| ക്വാഥാഭ്യാമേതാഭ്യാം തൈലമേകതഃ-ഏകസ്മിന് തൈലം മിശ്രിതം, ക്ഷീരാദഷ്ടാംശം പാചയേത്| തേന തൈലേന വാതാ നശ്യന്തി, വിശേഷേണ കഫയുക്താഃ| വൈശ്വദേവീ|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau prasAriNItailam (65-66) · Śloka 66

പ്രസാരിണീതുലാക്വാഥേ തൈലപ്രസ്ഥം പയഃസമമ്| ദ്വിമേദാമിശിമഞ്ജിഷ്ഠാകുഷ്ഠരാസ്നാകുചന്ദനൈഃ||൬൫|| ജീവകര്ഷഭകാകോലീയുഗുലാമരദാരുഭിഃ| കല്കിതൈര്വിപചേത്സര്വമാരുതാമയനാശനമ്||൬൬||

സ൦-പ്രസാരിണീതുലാക്വാഥേ തൈലപ്രസ്ഥം ക്ഷീരസമം ദ്വിമേദാദിഭിഃ കല്കിതൈഃ സാമാന്യപരിഭാഷയോക്തകല്കപ്രമാണൈര്വിപചേത്| തച്ചാശേഷവാതരോഗഘ്നമ്|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau sahAcarAditailam (67-69) · Śloka 69

സമൂലശാഖസ്യ സഹാചരസ്യ തുലാം സമേതാം ദശമൂലതശ്ച| പലാനി പഞ്ചാശദഭീരുതശ്ച പാദാവശേഷം വിപചേദ്വഹേऽപാമ്||൬൭|| തത്ര സേവ്യനഖകുഷ്ഠഹിമൈലാ- സ്പൃക്പ്രിയങ്ഗുനലികാമ്ബുശിലാജൈഃ| ലോഹിതാനലദലോഹസുരാഹ്വൈഃ കോപനാമിശിതുരുഷ്കനതൈശ്ച||൬൮|| തുല്യക്ഷീരം പാലികൈസ്തൈലപാത്രം സിദ്ധം കൃച്ഛ്രാന് ശീലിതം ഹന്തി വാതാന്| കമ്പാക്ഷേപസ്തമ്ഭശോഷാദിയുക്താന് ഗുല്മോന്മാദൌ പീനസം യോനിരോഗാന്||൬൯||

സ൦-സഹാചരസ്യ മൂലശാഖാന്വിതസ്യ തുലാം സമേതാം ദശമൂലാച്ച തുലാം ശതാവര്യാഃ പലാനി പഞ്ചാശത് ജലസ്യ ചതുര്ദ്രോണേ പാദാവശേഷം വിപചേത്| തസ്മിന് പാദാവശേഷേ സേവ്യാദിഭിഃ പാലികൈസ്തൈലാഢകം തുല്യക്ഷീരം സിദ്ധം ശീലിതം കൃച്ഛ്രാന് മാരുതാന് കമ്പാദിയുതാന് ഗുല്മാദീംശ്ച ഹന്തി| സ്വാഗതാശാലിന്യൌ വൃത്തേ|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau BeDasammataM sahAcarAdi tailam (70-73) · Śloka 73

സഹാചരതുലായാസ്തു രസേ തൈലാഢകം പചേത്| മൂലകല്കാദ്ദശപലം പയോ ദത്ത്വാ ചതുര്ഗുണമ്||൭൦|| അഥവാ നതഷഡ്ഗ്രന്ഥാസ്ഥിരാകുഷ്ഠസുരാഹ്വയാത്| സൈലാനലദശൈലേയശതാഹ്വാരക്തചന്ദനാത്||൭൧|| സിദ്ധേऽസ്മിന് ശര്കരാചൂര്ണാദഷ്ടാദശപലം ക്ഷിപേത്| ഭേഡസ്യ സമ്മതം തൈലം തത്കൃച്ഛ്രാനനിലാമയാന്||൭൨|| വാതകുണ്ഡലികോന്മാദഗുല്മവര്ധ്മാദികാന് ജയേത്| |൭൩|

സ൦-സഹാചരതുലായാഃ ക്വാഥേ തൈലാഢകം പചേത്| മൂലകല്കാദ്ദശപലാനി ക്ഷീരം തൈലചതുര്ഗുണം ദദ്യാദിത്യേവം പാകഃ| അഥവാ സഹാചരതുലായാഃ ക്വാഥേ നതാദിഭിഃ സിദ്ധേऽസ്മിന് തൈലേ ശര്കരാരജസോऽഷ്ടാദശപലാനി ക്ഷിപേത്| ഏതച്ച ഭേഡാഖ്യസ്യ മഹര്ഷേഃ സമ്മതം ദാരുണാന് വാതരോഗാന് വാതകുണ്ഡലികാദീംശ്ച ജയേത്|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau balAtailam (73-81) · Śloka 81

| ബലാശതം ഛിന്നരുഹാപാദം രാസ്നാഷ്ടഭാഗികമ്||൭൩|| ജലാഢകശതേ പക്ത്വാ ശതഭാഗസ്ഥിതേ രസേ| ദധിമസ്ത്വിക്ഷുനിര്യാസശുക്തൈസ്തൈലാഢകം സമൈഃ||൭൪|| പചേത്സാജയോര്ധാംശം കല്കൈരേഭിഃ പലോന്മിതൈഃ| ശഠീസരലദാര്വേലാമഞിഷ്ഠാഗുരുചന്ദനൈഃ||൭൫|| പദ്മകാതിബലാമുസ്താശൂര്പപര്ണീഹരേണുഭിഃ| യഷ്ട്യാഹ്വസുരസവ്യാഘ്രനഖര്ഷഭകജീവകൈഃ||൭൬|| പലാശരസകസ്തൂരീനലികാജാതികോശകൈഃ| സ്പൃക്കാകുങ്കുമശൈലേയജാതീകടുഫലാമ്ബുഭിഃ||൭൭|| ത്വക്കുന്ദരുകകര്പൂരതരുഷ്കശ്രീനിവാസകൈഃ| ലവങ്ഗനഖകങ്കോലകുഷ്ഠമാംസീപ്രിയങ്ഗുഭിഃ||൭൮|| സ്ഥൌണേയതഗരധ്യാമവചാമദനകപ്ലവൈഃ| സനാഗകേസരൈഃ സിദ്ധേ ദദ്യാച്ചാത്രാവതാരിതേ||൭൯|| പത്രകല്കം തതഃ പൂതം വിധിനാ തത്പ്രയോജിതമ്| കാസം ശ്വാസം ജ്വരം ഛര്ദിം മൂര്ച്ഛാം ഗുല്മക്ഷതക്ഷയാന്||൮൦|| പ്ലീഹശോഷാവപസ്മാരമലക്ഷ്മീം ച പ്രണാശയേത്| ബലാതൈലമിദം ശ്രേഷ്ഠം വാതവ്യാധിവിനാശനമ്||൮൧||

സ൦-ബലായാഃ ശതം, ഗുഡൂച്യാഃ പഞ്ചവിംശതിപലാനി, രാസ്നായാഃ സാര്ധാനി ദ്വാദശപലാനി, ഏതച്ച ജലാഢകശതേ പക്ത്വാऽऽഢകമാത്രസ്ഥിതേ ക്വാഥേ ദധ്യാദിഭിസ്തുല്യൈസ്തൈലാഢകമജാക്ഷീരസ്യാര്ധാഢകം ശഠ്യാദിഭിഃ പലോന്മിതൈഃ പചേത്| കടുഫലം-ലഘുകങ്കോലകമ്| പ്ലവഃ-കുടന്നടഃ| അവതാരിതേ ചാസ്മിന് പത്രകല്കം ദദ്യാത്| അനന്തരമേതത്തൈലം വിധിനാ പ്രയോജിതം കാസാദീന് ഹന്തി| ഏതദ്ബലാതൈലം ശ്രേഷ്ഠം ഗര്ഭവ്യാപദുക്താദ്ബലാതൈലാത്| തഥാ വാതരോഗഘ്നമ്|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau etesnehAH pAnanasyAdidUpayojyAH (82) · Śloka 82

പാനേ നസ്യേऽന്വാസനേऽഭ്യഞ്ജനേ ച സ്നേഹാഃ കാലേ സമ്യഗേതേ പ്രയുക്താഃ| ദുഷ്ടാന് വാതാനാശു ശാന്തിം നയേയു- ര്വന്ധ്യാ നാരീഃ പുത്രഭാജശ്ച കുര്യുഃ||൮൨||

സ൦-ഏതേ-പൂര്വോക്താഃ സ്നേഹാഃ, പാനാദിഷു കാലേ-അവസരേ, പ്രയുക്താ ദുഷ്ടാന് വാതാന് ദ്രാഗേവ ശമയേയുഃ| വന്ധ്യാശ്ച നാരീഃ പുത്രഭാജോ വിദധ്യുഃ| ശാലിനീവൃത്തമ്|

Adhikarana pakvAshayasthe kaPe pitte ca bastiH (21) · Śloka 21

സ്നേഹസ്വേദൈര്ദ്രുതഃ ശ്ലേഷ്മാ യദാ പക്വാശയേ സ്ഥിതഃ| പിത്തം വാ ദര്ശയേദ്രൂപം ബസ്തിഭിസ്തം വിനിര്ജയേത്||൮൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വാതവ്യാധിചികിത്സിതം നാമ ഏകവിംശോऽധ്യായഃ||൨൧||

സ൦-സ്നേഹസ്വേദൈശ്ച യദാ കഫോ ദ്രുതോ-ദ്രവത്വം പ്രാപ്തഃ, പക്വാശയസ്ഥോ രൂപം ദര്ശയേത്, അഥവാ പിത്തം രൂപം ദര്ശയേത്, തം-കഫം പിത്തം വാ, ബസ്തിഭിര്വിനിര്ജയേത്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വാതവ്യാധിചികിത്സിതം നാമ ഏകവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൧||