21. vātavyādhicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరం వాతవ్యాధిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాతుముపక్రమ్యతే , సర్వచికిత్సాబాధితత్వాత్|

Adhikarana vAtavyAdhicikitsitAdhyAyaHvAte nirupastamBe Adau snehAH vAte nirupastamBe tataH sha~gkarAdyaiH punaH punaH svedaH (2-4) · Śloka 4

అథాతో వాతవ్యాధిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) కేవలం నిరుపస్తంభమాదౌ స్నేహైరుపాచరేత్| వాయుం సర్పిర్వసామజ్జతైలపానైర్నరం తతః||1|| స్నేహక్లాంతం సమాశ్వాస్య పయోభిః స్నేహయేత్పునః| యూషైర్గ్రామ్యోదకానూపరసైర్వా స్నేహసంయుతైః||2|| పాయసైః కృసరైః సామ్లలవణైః సానువాసనైః| నావనైస్తర్పణైశ్చాన్నైః సుస్నిగ్ధైః స్వేదయేత్తతః||3|| స్వభ్యక్తం స్నేహసంయుక్తైః శంకరాద్యైః పునః పునః| |4|

స0-కేవలం-శుద్ధం , తథా నిరుపస్తంభం-అన్యేనాధానకేన సమీపసంభవినాఽనాధారితం , ఈదృశం వాయుం స్నేహైరాదావేవోపాచరేత్| కథం ? ఇత్యాహ-సర్పిరిత్యాది| నను, తైలస్య పవనవిజయే ప్రాధాన్యాదేవం నిర్దేశః కర్తుం యుక్తః , తైలవసామజ్జసర్పిఃపానైరితి| యుక్తమాహ భవాన్| కింతు, ఆజన్మసాత్మ్యాత్ సర్పిః ప్రధానమనవరతమితి సర్పిః ప్రాగుపన్యస్తం| సర్పిఃపానాదిభిస్తావత్ స్నేహయేత్ యావత్ "స్నేహోద్వేగః క్లమః " (హృ. సూ. అ. 16|30) ఇత్యాది స్నేహలక్షణం స్యాత్| స్నేహక్లాంతం చ నరం పయోభిః సమాశ్వాస్య పునర్యూషాదిభిః స్నేహాన్వితైః స్నేహయేత్| తథా తర్పణైశ్చాన్నైః సుస్నిగ్ధైః స్నేహయేత్| తతః-అనంతరం , సుష్ట్వభ్యక్తం అంతం శంకరాద్యైః-స్వేదైః స్వేదవిధిగదితైః, పునః పునః స్వేదయేత్| ఏవ స్వేదితే సతి యో గుణః స్యాత్తమాహ-

Adhikarana vAte snehasvedayoH prayojanam (4-5) · Śloka 5

| స్నేహాక్తం స్విన్నమంగం తు వక్రం స్తబ్ధం సవేదనం||4|| యథేష్టమానామయితుం సుఖమేవ హి శక్యతే| |5|

స0-స్నేహాభ్యక్తం గాత్రం స్విన్నం సద్వక్రం తథా స్తబ్ధం తథా సరుజం యథేష్టం సుఖమేవానామయితుం శక్యతే| "జలహ్వలహ్మలనమామనుపసర్గాణాం వా మిత్వం|" ఇతి నామయితుమిత్యత్ర న హృస్వత్వం| ఏతదేవ దృష్టాంతద్వారేణ ప్రతిపాదయన్నాహ--

Adhikarana vAte atra dRuShTAntaH (5-6) · Śloka 6

| శుష్కాణ్యపి హి కాష్ఠాని స్నేహస్వేదోపపాదనైః||5|| శక్యం కర్మణ్యతాం నేతుం కిము గాత్రాణి జీవితాం| |6|

స0-హి-యస్మాత్, శుష్కాణ్యపి కాష్ఠాని స్నేహస్వేదసంయోజనేన కర్మణ్యతాం నేతుం శక్యంతే| కిముత జీవతాం గాత్రాణి న శక్యంతే ? శక్యంత ఏవేత్యర్థః| శక్యమితి పూర్వోక్తక్రమమాత్రే నపుంసకత్వమేకత్వం చ| యథా కాలిదాసస్య-"శక్యమంగులిభిరుద్ధృతైరధః శాఖినాం పతితపుష్పకోమలైః| పత్రజర్జరశశిప్రభాలవైరేభిరుత్కచయితుం తవాలకాన్||" ఇతి|

Adhikarana vAte svedasya Palam (6-7) · Śloka 7

| హర్షతోదరుగాయామశోఫస్తంభగ్రహాదయః||6|| స్విన్నస్యాశు ప్రశామ్యంతి మార్దవం చోపజాయతే| |7|

స0-స్విన్నస్య పుంసో హర్షాదయః శీఘ్రం ప్రశామ్యంతి| మృదుత్వం చ గాత్రేషు జాయతే|

Adhikarana vAte snehasya Palam (7-8) · Śloka 8

| స్నేహశ్చ ధాతూన్ సంశుష్కాన్ పుష్ణాత్యాశూపయోజితః||7|| బలమగ్నిబలం పుష్టిం ప్రాణాంశ్చాస్యాభివర్ధయేత్| |8|

స0-తథా, స్నిన్నస్య స్నేహ ఉపయోజితో ధాతూన్ విశుష్కాన్ ద్రాగేవ పుష్ణాతి| తథా, అస్య-వాతరోగిణో, బలాదీనభివర్ధయేత్|

Adhikarana vAte punaH punaH snehasvedAH vAte evaM snehamRudukoShThe vAtarogA na tiShThanti (8-9) · Śloka 9

| అసకృత్తం పునః స్నేహైః స్వేదైశ్చ ప్రతిపాదయేత్||8|| తథా స్నేహమృదౌ కోష్ఠే న తిష్ఠంత్యనిలామయాః| |9|

స0-తం-ఆతురం, పునః స్నేహస్వేదాభ్యాం యోజయేత్| తథా-ఏవం కృతే స్నేహమృదౌ కోష్ఠే సతి సర్వే వాతరోగా నశ్యంతి|

Adhikarana vAte evaM SamABAve mRudusneha virecanam (9-10) · Śloka 10

| యద్యేతేన సదోషత్వాత్కర్మణా న ప్రశామ్యతి||9|| మృదుభిః స్నేహసంయుక్తైర్భేషజైస్తం విశోధయేత్| |10|

స0-అనేన కర్మణా చేన్న ప్రశామ్యతి వాతామయస్తదా తం-వాతామయినం, మృదుభిర్ద్రవ్యైః-కర్ణికారాదిభిః, స్నేహాన్వితైర్విశోధయేత్|

Adhikarana vAte tilvakaghRutaM sAtalA ghRutameraNDatailaM vA (10-11) · Śloka 11

| ఘృతం తిల్వకసిద్ధం వా సాతలాసిద్ధమేవ వా||10|| పయసైరండతైలం వా పిబేద్దోషహరం శివం| |11|

స0-తిల్వకేన పక్వం సాతలయా వా పక్వం క్షీరేణ వా సహైరండతైలం పిబేత్| తచ్చ పీతం దోషహరం శివం చ స్యాత్| నను, కిమిత్యనులోమనం క్రియతే ? ఇత్యాహ-

Adhikarana vAte anulomane hetuH (11-12) · Śloka 12

| స్నిగ్ధామ్లలవణోష్ణాద్యైరాహారైర్హి మలశ్చితః||11|| స్రోతో బద్ధ్వాఽనిలం రుంధ్యాత్తస్మాత్తమనులోమయేత్| |12|

స0-యస్మాత్ స్నిగ్ధాదిభిరాహారైర్మలశ్చితః స్రోతాంసి రుద్ధ్వా వాయుం రుంధ్యాత్, తస్మాన్మారుతమనులోమయేత్|

Adhikarana vAte avirecyasya nirUhAH vAte pradIpte~agnau punaH snehasvedau (12-13) · Śloka 13

| దుర్బలో యోఽవిరేచ్యః స్యాత్తం నిరూహైరుపాచరేత్||12|| దీపనైః పాచనీయైర్వా భోజ్యైర్వా తద్యుతైర్నరం| సంశుద్ధస్యోత్థితే చాగ్నౌ స్నేహస్వేదౌ పునర్హితౌ||13||

స0-యో నరో దుర్బలో విరేచనానర్హో భవేత్ తం-నరం, నిరూహైరుపాచరేత్| కింభూతైః ? దీపనై పాచనీయైశ్చ| అథవా, తద్యుతైః-దీపనీయపాచనీయయుతైః, భోజ్యైరుపాచరేత్| అనంతరం సమ్యక్శుద్ధస్య వహ్నౌ చోత్థితే సతి పునరపి స్నేహస్వేదౌ హితౌ|

Adhikarana vAte AmAshayage ShaDdharaNAdiH (14-15) · Śloka 15

ఆమాశయగతే వాయౌ వమితప్రతిభోజితే| సుఖాంబునా షడ్ధరణం వచాదిం వా ప్రయోజయేత్||14|| సంధుక్షితేఽగ్నౌ పరతో విధిః కేవలవాతికః| |15|

స0-ఆమాశయగతే వాతే సతి తథా వమితశ్చాసౌ ప్రతిభోజితశ్చ తస్మిన్ వమితప్రతిభోజితే నర ఉష్ణజలేన షడ్ధరణం వచాదిగణం (హృ. సూ. అ. 15|35) వా ప్రయోజయేత్| షడ్ధరణయోగః సంగ్రహాదేవావగంతవ్యః| తత్రైవం పఠ్యతే (చి. అ. 21)- "దార్వీకలింగకటుకాతివిషాగ్నిపాఠా మూత్రేణ సూక్ష్మరజసో ధరణప్రమాణాః| పీతా జయంతి గుదజోదరకుష్ఠమేహకోష్ఠానిలాఢ్యపవనగ్రహణీప్రదోషాన్||" ఇతి| ధరణం-పలస్య దశమో భాగః| అగ్నౌ సందీపితే సతి, అనంతరం కేవలవాతికో విధిః, 'కార్యః' ఇతి శేషః|

Adhikarana vAte nABipradeshasthe matsyAH (15) · Śloka 15

| మత్స్యాన్నాభిప్రదేశస్థే సిద్ధాంబిల్వశలాటుభిః||15||

స0-నాభిప్రదేశస్థే వాతే మత్స్యాన్ బిల్వశలాటుభిః సిద్ధా యోజయేత్|

Adhikarana vAte adhonABisthe bastikarmAvapIDakaSca (16) · Śloka 16

బస్తికర్మ త్వధోనాభేః శస్యతే చావపీడకః| |16|

స0-అధోనాభేః స్థితే వాతేఽవపీడకః శస్యతే| చశబ్దాన్మత్స్యాశ్చ|

Adhikarana vAte koShThage kShAracUrNAdyAH (16) · Śloka 16

| కోష్ఠగే క్షారచూర్ణాద్యా హితాః పాచనదీపనాః||16||

స0-కోష్ఠగే వాయౌ క్షారాద్యాః పాచనా దీపనాశ్చ హితాః|

Adhikarana vAte hRutsthe sthirAsiddhaM kShIram (17) · Śloka 17

హృత్స్థే పయః స్థిరాసిద్ధం| |17|

స0-హృదయస్థితే సమీరణే క్షీరం శాలిపర్ణ్యా శృతం హితం|

Adhikarana vAte shirogate shirobastyAdi (17) · Śloka 17

శిరోబస్తిః శిరోగతే| స్నైహికం నావనం ధూమః శ్రోత్రాదీనాం చ తర్పణం||17||

స0-శిరోగతే శిరోబస్తిః శస్యతే| స్నైహికం నస్యం తథా ధూమః కర్ణాదితర్పణం చ హితం|

Adhikarana vAte tvagAshrite svedAdIni (18) · Śloka 18

స్వేదాభ్యంగనివాతాని హృద్యం చాన్నం త్వగాశ్రితే| |18|

స-త్వక్స్థే మరుతి స్వేదాదీని హితాని| హృదయప్రియం చాన్నం హితం|

Adhikarana vAte raktasthe shItA lepAdayaH (18) · Śloka 18

| శీతాః ప్రదేహా రక్తస్థే విరేకో రక్తమోక్షణం||18||

స0-రక్తస్థే వాతే శీతాః ప్రదేహా రక్తమోక్షణం చ హితం|

Adhikarana vAte mAMsamedasthe virekAdayaH (19) · Śloka 19

విరేకో మాంసమేదఃస్థే నిరూహాః శమనాని చ| |19|

స0-మాంసమేదఃస్థితే వాయౌ విరేకస్తథా నిరూహాః శమనాని చ హితాని|

Adhikarana vAte asthimajjage snehAH (19) · Śloka 19

| బాహ్యాభ్యంతరతః స్నేహైరస్థిమజ్జగతం జయేత్||19||

స0-అస్థిమజ్జస్థం మారుతం బాహ్యాభ్యంతరతః స్నేహైర్జయేత్|

Adhikarana vAte shukrasthe praharShAdayaH (20) · Śloka 20

ప్రహర్షోఽన్నం చ శుక్రస్థే బలశుక్రకరం హితం| |20|

స0-శుక్రస్థే సమీరణే ప్రహర్షణం తథా బలశుక్రకారి చాన్నం హితం|

Adhikarana vAte vibaddhamArge shukre virecanAdi (20-21) · Śloka 21

| విబద్ధమార్గం దృష్ట్వా తు శుక్రం దద్యాద్విరేచనం||20|| విరిక్తం ప్రతిభుక్తం చ పూర్వోక్తాం కారయేత్క్రియాం| |21|

స0-శుక్రం చ రుద్ధమార్గం దృష్ట్వా విరేకం దద్యాత్| విరిక్తం ప్రతిభుక్తం చ నరం పూర్వోదితాం క్రియాం కారయేత్| "హృక్రోరన్యతరస్యాం|" ఇతి ప్రతిభుక్తస్యాపి కర్మత్వం|

Adhikarana vAte garBe bAle ca shuShke sitAdipayaH (21-22) · Śloka 22

| గర్భే శుష్కే తు వాతేన బాలానాం చ విశుష్యతాం||21|| సితాకాశ్మర్యమధుకైః సిద్ధముత్థాపనే పయః| |22|

స0-వాతేన గర్భే శుష్కే సతి బాలానాం చ విశుష్యతాం శర్కరాదిభిః సిద్ధం క్షీరముత్థాపనే హితం|

Adhikarana vAte snAvAdiprApte snehAdi (22) · Śloka 22

| స్నావసంధిశిరాప్రాప్తే స్నేహదాహోపనాహనం||22||

స0-స్నావాదిప్రాప్తే స్నేహదాహోపనాహనం హితం|

Adhikarana vAtesa~gkucite~a~gge mAShAditailam (23) · Śloka 23

తైలం సంకుచితేఽభ్యంగో మాషసైంధవసాధితం| |23|

స0-సంకుచితేఽంగే సతి మాషసైంధవసాధితం తైలమభ్యంగః|

Adhikarana vAte supte~a~gge raktamokSho AgAradhUmAdilepaSca (23-24) · Śloka 24

| ఆగారధూమలవణతైలైర్లేపః స్రుతేఽసృజి||23|| సుప్తేఽంగే వేష్టయుక్తే తు కర్తవ్యముపనాహనం| |24|

స0-రక్తే స్రుతే సత్యాగారధూమాదిభిర్లేపః| సుప్తే గాత్రే తథా వేష్టనయుక్తే చోపనాహః కార్యః| ఆక్షేపకాదీనాం మధ్యాత్ మహాత్యయత్వాదపతానకస్య తావచ్చికిత్సామాహ-

Adhikarana vAte veShTayukte~gge upanAhanam vAte apatAnake shIghramupacAraH (24-25) · Śloka 25

| అథాపతానకేనార్తమస్రస్తాక్షమవేపనం||24|| అస్తబ్ధమేఢ్రమస్వేదం బహిరాయామవర్జితం| అఖట్వాఘాతినం చైనం త్వరితం సముపాచరేత్||25||

స0-అథ-అనంతరం, వాతవ్యాధయః సంజ్ఞానిర్దిష్టాః ప్రస్తూయంతే| ఏనం-అపతానకార్తం నరం, అస్రస్తాక్షాదియుక్తం యావదఖట్వాఘాతినం చ త్వరితం కృత్వోపక్రమేత్|

Adhikarana vAte pUrvaM nasyaM tato~acCapAnaM ghRutam (26-27) · Śloka 27

తత్ర ప్రాగేవ సుస్నిగ్ధస్విన్నాంగే తీక్ష్ణనావనం| స్రోతోవిశుద్ధయే యుంజ్యాదచ్ఛపానం తతో ఘృతం||26|| విదార్యాదిగణక్వాథదధిక్షీరరసైః శృతం| నాతిమాత్రం తథా వాయుర్వ్యాప్నోతి సహసైవ వా||27||

స0-తస్మిన్నపతానకార్తే నరే, పూర్వమేవ చ సుష్ఠు స్నిగ్ధాంగే స్విన్నాంగే చ తీక్ష్ణం నస్యం-త్రికటుకాదినా, స్రోతోవిశుద్ధయే యోజ్యం| తతః-అనంతరం, అచ్ఛపానం ఘృతం యుంజీత| కతరత్ ? ఇత్యాహ-విదార్యాదిగణక్వాథాదిశృతం| ఘృతాద్విదార్యాదిగణక్వాథశ్చతుర్గుణో దధిక్షీరరసాః సర్పిఃసమా గ్రాహ్యాః| తథా-ఏవంకృతే సతి, మారుతోఽతిమాత్రం న వ్యాప్నోతి| సహసా-ఝటిత్యేవ చ, నాశ్రుతే|

Adhikarana vAte sekABya~ggAdau mahAsnehaH (28-30) · Śloka 30

కులత్థయవకోలాని భద్రదార్వాదికం గణం| నిఃక్వాథ్యానూపమాంసం చ తేనామ్లైః పయసాఽపి చ||28|| స్వాదుస్కంధప్రతీవాపం మహాస్నేహం విపాచయేత్| సేకాభ్యంగావగాహాన్నపాననస్యానువాసనైః||29|| స హంతి వాతం, తే తే చ స్నేహస్వేదాః సుయోజితాః| |30|

స0-కులత్థాదీనానూపమాంసం చ నిఃక్వాథ్య తేన క్వాథేనామ్లైః-ధాన్యామ్లాదిభిః, స్వాదుస్కంధకృతకల్కం మహాస్నేహం విపాచయేత్| సః-మహాస్నేహో, వాతం హంతి| తే తే చ-పూర్వోక్తాః స్నేహాః స్వేదాః, సమ్యగ్యోజితాః వాతం ఘ్నంతి|

Adhikarana vAte vegAntare punaH punaH mUrdhavirekaH (30-31) · Śloka 31

| వేగాంతరేషు మూర్ధానమసకృచ్చాస్య రేచయేత్||30|| అవపీడైః ప్రధమనైస్తీక్ష్ణైః శ్లేష్మనిబర్హణైః| శ్వసనాసు విముక్తాసు తథా సంజ్ఞాం స విందతి|31|

స0-వేగాంతరేషు-వేగాంతరాలేషు, మూర్ధానమసకృత్-బహూన్ వారాన్, రేచయేత్| కైః ? ఇత్యాహ-అవపీడైః-"కల్కాద్యైరవపీడస్తు స తీక్ష్ణైర్మూర్ధరేచనః|" (హృ. సూ. అ. 20|7) ఇత్యుక్తైః| తథా ప్రధమనైః-"ధ్మానం విరేచనేశ్చూర్ణైర్యుంజ్యాత్" (హృ. సూ. అ. 20|8) ఇత్యుక్తైః| ఏతైశ్చ తీక్ష్ణైః-తీక్ష్ణద్రవ్యకృతైః, అత ఏవ శ్లేష్మనాశనైః| [ తథా- ] ఏవంకృతే సతి, శ్వసనాసు శ్లేష్మవిముక్తాసు సంజ్ఞాం-చేతనాం, సః-రోగీ, లభతే| ప్రాణనాడ్యో హృదాశ్రితాః శ్వసనా ఇత్యుచ్యంతే|

Adhikarana vAte vAtAdhike sauvarcalAdi ghRutam (31) · Śloka 31

సౌవర్చలాభయావ్యోషసిద్ధం సర్పిశ్చలేఽధికే||31|| ||31||

స0-వాయావధికే సౌవర్చలాదిభిః కల్కీకృతైః సిద్ధం సర్పిర్హితం|

Adhikarana vAte vAtAdhike tilvakaghRutam (32-33) · Śloka 33

పలాష్టకం తిల్వకతో వరాయాః ప్రస్థం పలాంశం గురుపంచమూలం| సైరండసింహీత్రివృతం ఘటేఽపాం పక్త్వా పచేత్పాదశృతేన తేన||32|| దధ్నః పాత్రే యావశూకాత్త్రిబిల్వైః సర్పిఃప్రస్థం హంతి తత్సేవ్యమానం| దుష్టాన్ వాతానేకసర్వాంగసంస్థాన్ యోనివ్యాపద్గుల్మవర్ధ్మోదరం చ||33||

స0-తిల్వకతో-లోధ్రాత్ పలాష్టకం, త్రిఫలాయాః ప్రస్థం, మహత్పంచమూలం పృథక్ పలభాగం| కింభుతం పంచమూలం ? ఏరండవ్యాఘ్రీత్రివృతాభిర్యుక్తం| ఏతేఽపి పలాంశా ఇత్యర్థః| జలద్రోణే పచేత్| తేన చ పాదావశేషేణ తథా దధ్న ఆఢకే యవక్షారపలైస్త్రిభిఘృతప్రస్థం పచేత్| ఏతచ్చ ఘృతం సేవ్యమానం దుష్టవాతాదీన్ హంతి| ఉపజాతిశాలిన్యౌ వృత్తే|

Adhikarana vAte vAtAdhike ramyakaghRutam vAte vAtAdhike ashokaghRutam (34) · Śloka 34

| విధిస్తిల్వకవజ్జ్ఞేయో రమ్యకశోకయోరపి||34||

స0-తిల్వకస్యేవ తిల్వకవత్ మహానింబస్యాశోకస్య చ విధర్జ్ఞేయః|

Adhikarana vAte saMsRuShTadoShe tumbarvAdi cUrNam (35) · Śloka 35

చికిత్సితమిదం కుర్యాచ్ఛుద్ధవాతాపతానకే| సంసృష్టదోషే సంసృష్టం|35|

స0-ఏవముపక్రమం శుద్ధవాతాపతానకే కుర్యాత్| సంసృష్టదోషే సంసృష్టం-దోషద్వయోక్తం, చికిత్సితం కుర్యాత్|

Adhikarana vAte kaPAnvite tumbarvAdicUrNaM vAte kaPAnvite hi~ggvAdi cUrNam vAte kaPAnvite kaPavAtahRudrogoktaM ca karma (35-37) · Śloka 37

| చూర్ణయిత్వా కఫాన్వితే||35|| తుంబరూణ్యభయా హింగు పౌష్కరం లవణత్రయం| యవక్వాథాంబునా పేయం హృత్పార్శ్వార్త్యపతంత్రకే||36|| హింగు సౌవర్చలం శుంఠీ దాడిమం సామ్లవేతసం| పిబేద్వా శ్లేష్మపవనహృద్రోగోక్తం చ శస్యతే||37||

స0-కఫయుక్తే తుంబర్వాదికం చూర్ణయిత్వా యవక్వాథజలేన పేయం హృత్పీడాదిషు(కే)| అథవా, హింగ్వాదికం యవక్వాథాంబునా పేయం| శ్లేష్మవాతహృద్రోగే చ యత్కథితం తచ్చ శస్యతే|

Adhikarana vAte AyAmayorarditavat tailadroNyAM shayanaM ca (38) · Śloka 38

ఆయామయోరర్దితవద్బాహ్యాభ్యంతరయోః క్రియా| తైలద్రోణ్యాం చ శయనమాంతరోఽత్ర సుదుస్తరః||38||

స0-ఆయామయోర్బాహ్యాభ్యంతరయోరర్దితవత్క్రియా స్యాత్| తైలద్రోణ్యాం శయనం చ| అత్ర-అనయోర్మధ్యాత్, ఆంతర ఆయామః సుదుస్తరః-అతికష్టసాధ్యః|

Adhikarana vAte dhanuShkamBasya sAdhyAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

వివర్ణదంతవదనః స్రస్తాంగో నష్టచేతనః| ప్రస్విద్యంశ్చ ధనుషంభీ దశరాత్రం న జీవతి||39||

స0-వివర్ణదంతాస్యః స్రస్తాంగాదిః ప్రస్వేదవాంశ్చ ధనుష్కంభీ దశరాత్రం న జీవతి|

Adhikarana hanusraMse snehasvedAdi (40-42) · Śloka 42

వేగేష్వతోఽన్యథా జీవేన్మందేషు వినతో జడః| ఖంజః కుణిః పక్షహతః పంగులో వికలోఽథవా||40|| హనుస్రంసే హనూ స్నిగ్ధస్విన్నౌ స్వస్థానమానయేత్| ఉన్నామయేచ్చ కుశలశ్చిబుకం వివృతే ముఖే||41|| నామయేత్సంవృతే శేషమేకాయామవదాచరేత్| |42|

స0-అతోఽన్యథా-వివర్ణదంతాదివిపర్యయేణ, తథా మందేషు వేగేషు సత్సు జీవేత్| జీవంశ్చ వినతాదిగుణః స్యాత్| స0-హనుస్రంసే తు హనూ స్నిగ్ధస్విన్నౌ సంతౌ స్వస్థానం ప్రాపయేత్| కుశలో భిషక్ వివృతే ముఖే సతి చిబుకమూర్ధ్వం నామయేత్| సంవృతే తు ముఖే చిబుకం నామయేత్| శేషం చికిత్సితమేకయామవదాచరేత్-అర్దితవదాచరేత్|

Adhikarana jihvAstamBe vAtacikitsA (42) · Śloka 42

| జిహ్వాస్తంభే యథావస్థం కార్యం వాతచికిత్సితం||42||

స0-జిహ్వాయాః స్తంభే సతి యథావస్థం వాతస్యోపక్రమః కార్యః స్నేహస్వేదాన్వితః|

Adhikarana ardrite nasyaM mUrddhatailAdi ca ardrite sashoPe vamanam ardrite dAharAgayukte sirAvyadhaH (43) · Śloka 43

అర్దితే నావనం మూర్ధ్ని తైలం శ్రోత్రాక్షితర్పణం| సశోఫే వమనం, దాహరాగయుక్తే సిరావ్యధః||43||

స0-అర్దితే నావనాది చికిత్సితం| శోఫాన్వితే సతి వమనం కార్యం| దాహాదియుక్తే సతి సిరావ్యధః|

Adhikarana pakShAghAte snehanaM snehavirekaSca (44) · Śloka 44

స్నేహనం స్నేహసంయుక్తం పక్షాఘాతే విరేచనం| |44|

స0-పక్షాఘాతే స్నేహనం తథా విరేకః కార్యః స్నేహాన్వితః|

Adhikarana avabAhau nasyaM snehaSca (44) · Śloka 44

| అవబాహౌ హితం నస్యం స్నేహశ్చోత్తరభక్తికః||44||

స0-అవబాహౌ నస్యాది హితం| ఆమే తూపవాస ఏవ హిత ఇత్యువాచ సంగ్రహే (?)|

Adhikarana UrUstamBe snehasaMshodhana niShedhaH UrUstamBe rUkShopacAro yavAdyannaM jA~ggalamAsaM madhvamBoriShTapAnAdi UrUstamBe vatsakAdigaNAdikvAthAH (45-48) · Śloka 48

ఊరుస్తంభే తు న స్నేహో న చ సంశోధనం హితం| శ్లేష్మామమేదోబాహుల్యాద్యుక్త్యా తత్క్షపణాన్యతః||45|| కుర్యాద్రూక్షోపచారశ్చ యవశ్యామాకకోద్రవాః| శాకైరలవణైః శస్తాః కించిత్తైలైర్జలైః శృతైః||46|| జాంగలైరఘృతైర్మాంసైర్మధ్వంభోరిష్టపాయినః| వత్సకాదిర్హరిద్రాదిర్వచాదిర్వా ససైంధవః||47|| ఆఢ్యవాతే సుఖాంభోభిః పేయః షడ్ధరణోఽథవా| |48|

స0-ఊరుస్తంభే తు స్నేహాది న హితం శ్లేష్మామమేదోబాహుల్యాత్| [అతః-] అస్మాచ్చ హేతోః, తయోః-ఆమశ్లేష్మణోః, క్షపణాని-క్షయకరణాని, యుంజ్యాత్| రూక్షోపచారార్థం మధ్వంభోరిష్టపాయినో యవాదయః శాకైరీషల్లవణైస్తథా జలైః శృతైః| తథా మాంసైః సహ| కింభూతైః ? జాంగలైస్తథా ఘృతరహితైర్హితాః|

Adhikarana UrUstamBe triPalAdikalkaScavyAdikalkaSca (48-49) · Śloka 49

| లిహ్యాత్క్షౌద్రేణ వా శ్రేష్ఠాచవ్యతిక్తాకణాఘనాత్||48|| కల్కం సమధు వా చవ్యపథ్యాగ్నిసురదారుజం| మూత్రైర్వా శీలయేత్పథ్యాం గుగ్గులుం గిరిసంభవం||49||

స0-అథవా క్షౌద్రేణ త్రిఫలాదికం కల్కం లిహ్యాత్| చవ్యాదికం వా కల్కం మాక్షికాన్వితం లిహ్యాత్| అథవా, గోమూత్రేణ హరీతకీమభ్యసేత్| తథా, గుగ్గులుం శిలాజతు వా శీలయేత్|

Adhikarana UrUstamBe mUtraharItakirgugguluH (50) · Śloka 50

వ్యోషాగ్నిముస్తత్రిఫలావిడంగైర్గుగ్గులుం సమం| ఖాదన్ సర్వాన్ జయేద్వ్యాధీన్ మేదః శ్లేష్మామవాతజాన్||50||

స0-వ్యోషాదిభిర్నవభిర్ద్రవ్యైర్గుగ్గులం తుల్యం భక్షయన్ సర్వాన్ మేదఃశ్లేష్మామవాతజాన్ వ్యాధీన్ హంతి|

Adhikarana UrUstamBe kShAramUtrayuktAH svedAdayaH UrUstamBe kara~jjaPalAdilepAH UrUstamBe sthalolla~gghanAdivyAyAmAH (51-54) · Śloka 54

శామ్యత్యేవం కఫాక్రాంతః సమేదస్కః ప్రభంజనః| క్షారమూత్రాన్వితాన్ స్వేదాన్ సేకానుద్వర్తనాని చ||51|| కుర్యాద్దిహ్యాచ్చ మూత్రాఢ్యైః కరంజఫలసర్షపైః| మూలైర్వాఽప్యర్కతర్కారీనింబజైః ససురాహ్వయైః||52|| సక్షౌద్రసర్షపాపక్వలోష్టవల్మీకమృత్తికైః| కఫక్షయార్థం వ్యాయామే సహ్యే చైనం ప్రవర్తయేత్||53|| స్థలాన్యుల్లంఘయేన్నారీః శక్తితః పరిశీలయేత్| స్థిరతోయం సరః క్షేమం ప్రతిస్రోతో నదీం తరేత్||54||

స0-ఏవం-ప్రాగుక్తే క్రియాక్రమే కృతే సతి, కఫావృతో మరుత్ సమేదస్కః శామ్యతి| తథా క్షారమూత్రయుతాన్ స్వేదాదీన్ కుర్యాత్| తథా, కరంజఫలసర్షపైః ప్రభూతమూత్రాలోడితైర్లింపేత్| అథవా, మూలైరర్కాదిజైః క్షౌద్రాదియుతైర్లింపేత్| ఏనం-ఊరుస్తంభినం, సోఢుం శక్యే వ్యాయామే చ కఫక్షయాయ ప్రవర్తయేత్| శక్య ఇతి "శకిసహోశ్చ" ఇతి యత్| వ్యాయామం శనైః కారయేదిత్యర్థః| తమేవ వ్యాయామమాహ-స్థలాన్యుల్లంఘయేత్| నారీర్యథాశక్తి శీలయేత్| స్థిరతోయం సరస్తరేత్| క్షేమం-గ్రహాదిరహితం| తథా నదీం తరేత్| కథం ? ప్రతిస్రోతః-స్రోతోభిముఖం|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaH kShaye snehAdayaH (55) · Śloka 55

శ్లేష్మమేదఃక్షయే చాత్ర స్నేహాదీనవచారయేత్| స్థానదూష్యాది చాలోచ్య కార్యా శేషేష్వపి క్రియా||55||

స0-శ్లేష్మమేదఃక్షయే సత్యస్మిన్ స్నేహాదీనవచారయేత్| స0-శేషేషు చ వాతరోగేషు స్థానదూష్యాదీన్నిరూప్య చికిత్సితం కార్యం|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkshaye pAne sahacarAdi tailam (56) · Śloka 56

సహచరం సురదారుం సనాగరం క్వథితమంభసి తైలవిమిశ్రితం| పవనపీడితదేహగతిః పిబన్ ద్రుతవిలంబితగో భవతీచ్ఛయా||56||

స0-సహచరాది క్వథితం తైలయుతం పిబన్ మారుతార్దితశరీర ఇచ్ఛయా ద్రుతగమనో విలంబితగమనో వా భవతి| తంత్రకృతా సుమతినైతద్వాతస్య వృత్తస్య నామాపి శ్లిష్టం కృత్వా విబద్ధం| ద్రుతవిలంబితాఖ్యం హ్యేతద్వృత్తం| తస్య చ లక్షణం (వృ. ర. అ. 3|49)- "ద్రుతవిలంబితమాహ నభౌ భరౌ|" ఇతి|

Adhikarana UrUstamBe rAsnAdi ghRutam (57) · Śloka 57

రాస్నామహౌషధద్వీపిప్పలీశఠిపౌష్కరం| పిష్ట్వా విపాచయేత్సర్పిర్వాతరోగహరం పరం||57||

స0-రాస్నాదీన్ పిష్ట్వా సర్పిః సామాన్యపరిభాషయా విపాచయేత్| తచ్చ సుష్ఠు వాతరోగహృత్|

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkShaye nimbAdighRutam (58-61) · Śloka 61

నింబామృతావృషపటోలనిదిగ్ధికానాం భాగాన్ పృథక్ దశ పలాన్ విపచేద్ధటేఽపాం| అష్టాంశశేషితరసేన పునశ్చ తేన ప్రస్థం ఘృతస్య విపచేత్పిచుభాగకల్కైః||58|| పాఠావిడంగసురదారుగజోపకుల్యా- ద్విక్షారనాగరనిశామిశిచవ్యకుష్ఠైః| తేజోవతీమరిచవత్సకదీప్యకాగ్ని- రోహిణ్యరుష్కరవచాకణమూలయుక్తైః||59|| మంజిష్ఠయాఽతివిషయా విషయా యవాన్యా సంశుద్ధగుగ్గులుపలైరపి పంచసంఖ్యైః| తత్సేవితం విధమతి ప్రబలం సమీరం సంధ్యస్థిమజ్జగతమప్యథ కుష్ఠమీదృక్||60|| నాడీవ్రణార్బుదభగందరగండమాలా- జత్రూర్ధ్వసర్వగదగుల్మగుదోత్థమేహాన్| యక్ష్మారుచిశ్వసనపీనసకాసశోఫ- హృత్పాండురోగమదవిద్రధివాతరక్తం||61||

స0-నింబాదీనాం పృథక్ పృథక్ దశపలానంబుద్రోణే పచేత్| తేనాష్టాంశశేషేణ క్వాథేన పాఠాదిభిర్యవాన్యంతైః కల్కీకృతైః కర్షాంశైః శ్రేష్ఠగుగ్గులుపలైశ్చ పంచభిః సర్పిషః పునః ప్రస్థం విపచేత్| తత్-సర్పిః, శీలితం వాయుమతిబలం సంధ్యాదిగతమపి పరాకరోతి| కుష్ఠమపీదృశం(క్)-సంధ్యాదిగతం, హంతి| తథా, నాడీవ్రణాదీన్ శమయతి| వసంతతిలకాశ్చతస్రః|

Adhikarana shirogate vAte ghRutamaNDa nasyam (62) · Śloka 62

బలాబిల్వశృతే క్షీరే ఘృతమండం విపాచయేత్| తస్య శుక్తిః ప్రకుంచో వా నస్యం వాతే శిరోగతే||62||

స0-బలాబిల్వాభ్యాం క్వథితే క్షీరే ఘృతమండం విపాచయేత్| తస్య-ఘృతమండస్య పక్వస్య, కర్షద్వయం పలం వా నస్యం శిరోగతే వాతే ప్రయోక్తవ్యం|

Adhikarana kevale vAte nakrAdivasAnasyam (63) · Śloka 63

తద్వత్సిద్ధా వసా నక్రమత్స్యకూర్మచులూకజా| విశేషేణ ప్రయోక్తవ్యా కేవలే మాతరిశ్వని||63||

స0-తద్వత్-ఘృతమండవత్, నక్రాదిజా వసా కేవలే వాతే విశేషేణ ప్రయోజ్యా|

Adhikarana kaPayukte nasyam jIrNapiNyAkAditailam (64) · Śloka 64

జీర్ణం పిణ్యాకం పంచమూలం పృథక్ చ క్వాథం క్వాథాభ్యామేకస్తైలమాభ్యాం| క్షీరాదష్టాంశం పాచయేత్తేన పానా- ద్వాతా నశ్యేయుః శ్లేష్మయుక్తా విశేషాత్||64||

స0-పురాణం పిణ్యాకం పంచమూలం చ పృథక్ క్వాథ్యం| క్వాథాభ్యామేతాభ్యాం తైలమేకతః-ఏకస్మిన్ తైలం మిశ్రితం, క్షీరాదష్టాంశం పాచయేత్| తేన తైలేన వాతా నశ్యంతి, విశేషేణ కఫయుక్తాః| వైశ్వదేవీ|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau prasAriNItailam (65-66) · Śloka 66

ప్రసారిణీతులాక్వాథే తైలప్రస్థం పయఃసమం| ద్విమేదామిశిమంజిష్ఠాకుష్ఠరాస్నాకుచందనైః||65|| జీవకర్షభకాకోలీయుగులామరదారుభిః| కల్కితైర్విపచేత్సర్వమారుతామయనాశనం||66||

స0-ప్రసారిణీతులాక్వాథే తైలప్రస్థం క్షీరసమం ద్విమేదాదిభిః కల్కితైః సామాన్యపరిభాషయోక్తకల్కప్రమాణైర్విపచేత్| తచ్చాశేషవాతరోగఘ్నం|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau sahAcarAditailam (67-69) · Śloka 69

సమూలశాఖస్య సహాచరస్య తులాం సమేతాం దశమూలతశ్చ| పలాని పంచాశదభీరుతశ్చ పాదావశేషం విపచేద్వహేఽపాం||67|| తత్ర సేవ్యనఖకుష్ఠహిమైలా- స్పృక్ప్రియంగునలికాంబుశిలాజైః| లోహితానలదలోహసురాహ్వైః కోపనామిశితురుష్కనతైశ్చ||68|| తుల్యక్షీరం పాలికైస్తైలపాత్రం సిద్ధం కృచ్ఛ్రాన్ శీలితం హంతి వాతాన్| కంపాక్షేపస్తంభశోషాదియుక్తాన్ గుల్మోన్మాదౌ పీనసం యోనిరోగాన్||69||

స0-సహాచరస్య మూలశాఖాన్వితస్య తులాం సమేతాం దశమూలాచ్చ తులాం శతావర్యాః పలాని పంచాశత్ జలస్య చతుర్ద్రోణే పాదావశేషం విపచేత్| తస్మిన్ పాదావశేషే సేవ్యాదిభిః పాలికైస్తైలాఢకం తుల్యక్షీరం సిద్ధం శీలితం కృచ్ఛ్రాన్ మారుతాన్ కంపాదియుతాన్ గుల్మాదీంశ్చ హంతి| స్వాగతాశాలిన్యౌ వృత్తే|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau BeDasammataM sahAcarAdi tailam (70-73) · Śloka 73

సహాచరతులాయాస్తు రసే తైలాఢకం పచేత్| మూలకల్కాద్దశపలం పయో దత్త్వా చతుర్గుణం||70|| అథవా నతషడ్గ్రంథాస్థిరాకుష్ఠసురాహ్వయాత్| సైలానలదశైలేయశతాహ్వారక్తచందనాత్||71|| సిద్ధేఽస్మిన్ శర్కరాచూర్ణాదష్టాదశపలం క్షిపేత్| భేడస్య సమ్మతం తైలం తత్కృచ్ఛ్రాననిలామయాన్||72|| వాతకుండలికోన్మాదగుల్మవర్ధ్మాదికాన్ జయేత్| |73|

స0-సహాచరతులాయాః క్వాథే తైలాఢకం పచేత్| మూలకల్కాద్దశపలాని క్షీరం తైలచతుర్గుణం దద్యాదిత్యేవం పాకః| అథవా సహాచరతులాయాః క్వాథే నతాదిభిః సిద్ధేఽస్మిన్ తైలే శర్కరారజసోఽష్టాదశపలాని క్షిపేత్| ఏతచ్చ భేడాఖ్యస్య మహర్షేః సమ్మతం దారుణాన్ వాతరోగాన్ వాతకుండలికాదీంశ్చ జయేత్|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau balAtailam (73-81) · Śloka 81

| బలాశతం ఛిన్నరుహాపాదం రాస్నాష్టభాగికం||73|| జలాఢకశతే పక్త్వా శతభాగస్థితే రసే| దధిమస్త్విక్షునిర్యాసశుక్తైస్తైలాఢకం సమైః||74|| పచేత్సాజయోర్ధాంశం కల్కైరేభిః పలోన్మితైః| శఠీసరలదార్వేలామఞిష్ఠాగురుచందనైః||75|| పద్మకాతిబలాముస్తాశూర్పపర్ణీహరేణుభిః| యష్ట్యాహ్వసురసవ్యాఘ్రనఖర్షభకజీవకైః||76|| పలాశరసకస్తూరీనలికాజాతికోశకైః| స్పృక్కాకుంకుమశైలేయజాతీకటుఫలాంబుభిః||77|| త్వక్కుందరుకకర్పూరతరుష్కశ్రీనివాసకైః| లవంగనఖకంకోలకుష్ఠమాంసీప్రియంగుభిః||78|| స్థౌణేయతగరధ్యామవచామదనకప్లవైః| సనాగకేసరైః సిద్ధే దద్యాచ్చాత్రావతారితే||79|| పత్రకల్కం తతః పూతం విధినా తత్ప్రయోజితం| కాసం శ్వాసం జ్వరం ఛర్దిం మూర్చ్ఛాం గుల్మక్షతక్షయాన్||80|| ప్లీహశోషావపస్మారమలక్ష్మీం చ ప్రణాశయేత్| బలాతైలమిదం శ్రేష్ఠం వాతవ్యాధివినాశనం||81||

స0-బలాయాః శతం, గుడూచ్యాః పంచవింశతిపలాని, రాస్నాయాః సార్ధాని ద్వాదశపలాని, ఏతచ్చ జలాఢకశతే పక్త్వాఽఽఢకమాత్రస్థితే క్వాథే దధ్యాదిభిస్తుల్యైస్తైలాఢకమజాక్షీరస్యార్ధాఢకం శఠ్యాదిభిః పలోన్మితైః పచేత్| కటుఫలం-లఘుకంకోలకం| ప్లవః-కుటన్నటః| అవతారితే చాస్మిన్ పత్రకల్కం దద్యాత్| అనంతరమేతత్తైలం విధినా ప్రయోజితం కాసాదీన్ హంతి| ఏతద్బలాతైలం శ్రేష్ఠం గర్భవ్యాపదుక్తాద్బలాతైలాత్| తథా వాతరోగఘ్నం|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau etesnehAH pAnanasyAdidUpayojyAH (82) · Śloka 82

పానే నస్యేఽన్వాసనేఽభ్యంజనే చ స్నేహాః కాలే సమ్యగేతే ప్రయుక్తాః| దుష్టాన్ వాతానాశు శాంతిం నయేయు- ర్వంధ్యా నారీః పుత్రభాజశ్చ కుర్యుః||82||

స0-ఏతే-పూర్వోక్తాః స్నేహాః, పానాదిషు కాలే-అవసరే, ప్రయుక్తా దుష్టాన్ వాతాన్ ద్రాగేవ శమయేయుః| వంధ్యాశ్చ నారీః పుత్రభాజో విదధ్యుః| శాలినీవృత్తం|

Adhikarana pakvAshayasthe kaPe pitte ca bastiH (21) · Śloka 21

స్నేహస్వేదైర్ద్రుతః శ్లేష్మా యదా పక్వాశయే స్థితః| పిత్తం వా దర్శయేద్రూపం బస్తిభిస్తం వినిర్జయేత్||83|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే వాతవ్యాధిచికిత్సితం నామ ఏకవింశోఽధ్యాయః||21||

స0-స్నేహస్వేదైశ్చ యదా కఫో ద్రుతో-ద్రవత్వం ప్రాప్తః, పక్వాశయస్థో రూపం దర్శయేత్, అథవా పిత్తం రూపం దర్శయేత్, తం-కఫం పిత్తం వా, బస్తిభిర్వినిర్జయేత్| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే వాతవ్యాధిచికిత్సితం నామ ఏకవింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 21||