21. vātavyādhicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana vAtavyAdhicikitsitAdhyAyaHvAte nirupastamBe Adau snehAH vAte nirupastamBe tataH sha~gkarAdyaiH punaH punaH svedaH (2-4) · Śloka 4

అథాతో వాతవ్యాధిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) కేవలం నిరుపస్తంభమాదౌ స్నేహైరుపాచరేత్| వాయుం సర్పిర్వసామజ్జతైలపానైర్నరం తతః||1|| స్నేహక్లాంతం సమాశ్వాస్య పయోభిః స్నేహయేత్పునః| యూషైర్గ్రామ్యోదకానూపరసైర్వా స్నేహసంయుతైః||2|| పాయసైః కృసరైః సామ్లలవణైః సానువాసనైః| నావనైస్తర్పణైశ్చాన్నైః సుస్నిగ్ధైః స్వేదయేత్తతః||3|| స్వభ్యక్తం స్నేహసంయుక్తైః శంకరాద్యైః పునః పునః| |4|

Adhikarana vAte snehasvedayoH prayojanam (4-5) · Śloka 5

| స్నేహాక్తం స్విన్నమంగం తు వక్రం స్తబ్ధం సవేదనం||4|| యథేష్టమానామయితుం సుఖమేవ హి శక్యతే| |5|

Adhikarana vAte atra dRuShTAntaH (5-6) · Śloka 6

| శుష్కాణ్యపి హి కాష్ఠాని స్నేహస్వేదోపపాదనైః||5|| శక్యం కర్మణ్యతాం నేతుం కిము గాత్రాణి జీవితాం| |6|

Adhikarana vAte svedasya Palam (6-7) · Śloka 7

| హర్షతోదరుగాయామశోఫస్తంభగ్రహాదయః||6|| స్విన్నస్యాశు ప్రశామ్యంతి మార్దవం చోపజాయతే| |7|

Adhikarana vAte snehasya Palam (7-8) · Śloka 8

| స్నేహశ్చ ధాతూన్ సంశుష్కాన్ పుష్ణాత్యాశూపయోజితః||7|| బలమగ్నిబలం పుష్టిం ప్రాణాంశ్చాస్యాభివర్ధయేత్| |8|

Adhikarana vAte punaH punaH snehasvedAH vAte evaM snehamRudukoShThe vAtarogA na tiShThanti (8-9) · Śloka 9

| అసకృత్తం పునః స్నేహైః స్వేదైశ్చ ప్రతిపాదయేత్||8|| తథా స్నేహమృదౌ కోష్ఠే న తిష్ఠంత్యనిలామయాః| |9|

Adhikarana vAte evaM SamABAve mRudusneha virecanam (9-10) · Śloka 10

| యద్యేతేన సదోషత్వాత్కర్మణా న ప్రశామ్యతి||9|| మృదుభిః స్నేహసంయుక్తైర్భేషజైస్తం విశోధయేత్| |10|

Adhikarana vAte tilvakaghRutaM sAtalA ghRutameraNDatailaM vA (10-11) · Śloka 11

| ఘృతం తిల్వకసిద్ధం వా సాతలాసిద్ధమేవ వా||10|| పయసైరండతైలం వా పిబేద్దోషహరం శివం| |11|

Adhikarana vAte anulomane hetuH (11-12) · Śloka 12

| స్నిగ్ధామ్లలవణోష్ణాద్యైరాహారైర్హి మలశ్చితః||11|| స్రోతో బద్ధ్వాఽనిలం రుంధ్యాత్తస్మాత్తమనులోమయేత్| |12|

Adhikarana vAte avirecyasya nirUhAH vAte pradIpte~agnau punaH snehasvedau (12-13) · Śloka 13

| దుర్బలో యోఽవిరేచ్యః స్యాత్తం నిరూహైరుపాచరేత్||12|| దీపనైః పాచనీయైర్వా భోజ్యైర్వా తద్యుతైర్నరం| సంశుద్ధస్యోత్థితే చాగ్నౌ స్నేహస్వేదౌ పునర్హితౌ||13||

Adhikarana vAte AmAshayage ShaDdharaNAdiH (14-15) · Śloka 15

ఆమాశయగతే వాయౌ వమితప్రతిభోజితే| సుఖాంబునా షడ్ధరణం వచాదిం వా ప్రయోజయేత్||14|| సంధుక్షితేఽగ్నౌ పరతో విధిః కేవలవాతికః| |15|

Adhikarana vAte nABipradeshasthe matsyAH (15) · Śloka 15

| మత్స్యాన్నాభిప్రదేశస్థే సిద్ధాంబిల్వశలాటుభిః||15||

Adhikarana vAte adhonABisthe bastikarmAvapIDakaSca (16) · Śloka 16

బస్తికర్మ త్వధోనాభేః శస్యతే చావపీడకః| |16|

Adhikarana vAte koShThage kShAracUrNAdyAH (16) · Śloka 16

| కోష్ఠగే క్షారచూర్ణాద్యా హితాః పాచనదీపనాః||16||

Adhikarana vAte hRutsthe sthirAsiddhaM kShIram (17) · Śloka 17

హృత్స్థే పయః స్థిరాసిద్ధం| |17|

Adhikarana vAte shirogate shirobastyAdi (17) · Śloka 17

శిరోబస్తిః శిరోగతే| స్నైహికం నావనం ధూమః శ్రోత్రాదీనాం చ తర్పణం||17||

Adhikarana vAte tvagAshrite svedAdIni (18) · Śloka 18

స్వేదాభ్యంగనివాతాని హృద్యం చాన్నం త్వగాశ్రితే| |18|

Adhikarana vAte raktasthe shItA lepAdayaH (18) · Śloka 18

| శీతాః ప్రదేహా రక్తస్థే విరేకో రక్తమోక్షణం||18||

Adhikarana vAte mAMsamedasthe virekAdayaH (19) · Śloka 19

విరేకో మాంసమేదఃస్థే నిరూహాః శమనాని చ| |19|

Adhikarana vAte asthimajjage snehAH (19) · Śloka 19

| బాహ్యాభ్యంతరతః స్నేహైరస్థిమజ్జగతం జయేత్||19||

Adhikarana vAte shukrasthe praharShAdayaH (20) · Śloka 20

ప్రహర్షోఽన్నం చ శుక్రస్థే బలశుక్రకరం హితం| |20|

Adhikarana vAte vibaddhamArge shukre virecanAdi (20-21) · Śloka 21

| విబద్ధమార్గం దృష్ట్వా తు శుక్రం దద్యాద్విరేచనం||20|| విరిక్తం ప్రతిభుక్తం చ పూర్వోక్తాం కారయేత్క్రియాం| |21|

Adhikarana vAte garBe bAle ca shuShke sitAdipayaH (21-22) · Śloka 22

| గర్భే శుష్కే తు వాతేన బాలానాం చ విశుష్యతాం||21|| సితాకాశ్మర్యమధుకైః సిద్ధముత్థాపనే పయః| |22|

Adhikarana vAte snAvAdiprApte snehAdi (22) · Śloka 22

| స్నావసంధిశిరాప్రాప్తే స్నేహదాహోపనాహనం||22||

Adhikarana vAtesa~gkucite~a~gge mAShAditailam (23) · Śloka 23

తైలం సంకుచితేఽభ్యంగో మాషసైంధవసాధితం| |23|

Adhikarana vAte supte~a~gge raktamokSho AgAradhUmAdilepaSca (23-24) · Śloka 24

| ఆగారధూమలవణతైలైర్లేపః స్రుతేఽసృజి||23|| సుప్తేఽంగే వేష్టయుక్తే తు కర్తవ్యముపనాహనం| |24|

Adhikarana vAte veShTayukte~gge upanAhanam vAte apatAnake shIghramupacAraH (24-25) · Śloka 25

| అథాపతానకేనార్తమస్రస్తాక్షమవేపనం||24|| అస్తబ్ధమేఢ్రమస్వేదం బహిరాయామవర్జితం| అఖట్వాఘాతినం చైనం త్వరితం సముపాచరేత్||25||

Adhikarana vAte pUrvaM nasyaM tato~acCapAnaM ghRutam (26-27) · Śloka 27

తత్ర ప్రాగేవ సుస్నిగ్ధస్విన్నాంగే తీక్ష్ణనావనం| స్రోతోవిశుద్ధయే యుంజ్యాదచ్ఛపానం తతో ఘృతం||26|| విదార్యాదిగణక్వాథదధిక్షీరరసైః శృతం| నాతిమాత్రం తథా వాయుర్వ్యాప్నోతి సహసైవ వా||27||

Adhikarana vAte sekABya~ggAdau mahAsnehaH (28-30) · Śloka 30

కులత్థయవకోలాని భద్రదార్వాదికం గణం| నిఃక్వాథ్యానూపమాంసం చ తేనామ్లైః పయసాఽపి చ||28|| స్వాదుస్కంధప్రతీవాపం మహాస్నేహం విపాచయేత్| సేకాభ్యంగావగాహాన్నపాననస్యానువాసనైః||29|| స హంతి వాతం, తే తే చ స్నేహస్వేదాః సుయోజితాః| |30|

Adhikarana vAte vegAntare punaH punaH mUrdhavirekaH (30-31) · Śloka 31

| వేగాంతరేషు మూర్ధానమసకృచ్చాస్య రేచయేత్||30|| అవపీడైః ప్రధమనైస్తీక్ష్ణైః శ్లేష్మనిబర్హణైః| శ్వసనాసు విముక్తాసు తథా సంజ్ఞాం స విందతి|31|

Adhikarana vAte vAtAdhike sauvarcalAdi ghRutam (31) · Śloka 31

సౌవర్చలాభయావ్యోషసిద్ధం సర్పిశ్చలేఽధికే||31|| ||31||

Adhikarana vAte vAtAdhike tilvakaghRutam (32-33) · Śloka 33

పలాష్టకం తిల్వకతో వరాయాః ప్రస్థం పలాంశం గురుపంచమూలం| సైరండసింహీత్రివృతం ఘటేఽపాం పక్త్వా పచేత్పాదశృతేన తేన||32|| దధ్నః పాత్రే యావశూకాత్త్రిబిల్వైః సర్పిఃప్రస్థం హంతి తత్సేవ్యమానం| దుష్టాన్ వాతానేకసర్వాంగసంస్థాన్ యోనివ్యాపద్గుల్మవర్ధ్మోదరం చ||33||

Adhikarana vAte vAtAdhike ramyakaghRutam vAte vAtAdhike ashokaghRutam (34) · Śloka 34

| విధిస్తిల్వకవజ్జ్ఞేయో రమ్యకశోకయోరపి||34||

Adhikarana vAte saMsRuShTadoShe tumbarvAdi cUrNam (35) · Śloka 35

చికిత్సితమిదం కుర్యాచ్ఛుద్ధవాతాపతానకే| సంసృష్టదోషే సంసృష్టం|35|

Adhikarana vAte kaPAnvite tumbarvAdicUrNaM vAte kaPAnvite hi~ggvAdi cUrNam vAte kaPAnvite kaPavAtahRudrogoktaM ca karma (35-37) · Śloka 37

| చూర్ణయిత్వా కఫాన్వితే||35|| తుంబరూణ్యభయా హింగు పౌష్కరం లవణత్రయం| యవక్వాథాంబునా పేయం హృత్పార్శ్వార్త్యపతంత్రకే||36|| హింగు సౌవర్చలం శుంఠీ దాడిమం సామ్లవేతసం| పిబేద్వా శ్లేష్మపవనహృద్రోగోక్తం చ శస్యతే||37||

Adhikarana vAte AyAmayorarditavat tailadroNyAM shayanaM ca (38) · Śloka 38

ఆయామయోరర్దితవద్బాహ్యాభ్యంతరయోః క్రియా| తైలద్రోణ్యాం చ శయనమాంతరోఽత్ర సుదుస్తరః||38||

Adhikarana vAte dhanuShkamBasya sAdhyAsAdhyatvam (39) · Śloka 39

వివర్ణదంతవదనః స్రస్తాంగో నష్టచేతనః| ప్రస్విద్యంశ్చ ధనుషంభీ దశరాత్రం న జీవతి||39||

Adhikarana hanusraMse snehasvedAdi (40-42) · Śloka 42

వేగేష్వతోఽన్యథా జీవేన్మందేషు వినతో జడః| ఖంజః కుణిః పక్షహతః పంగులో వికలోఽథవా||40|| హనుస్రంసే హనూ స్నిగ్ధస్విన్నౌ స్వస్థానమానయేత్| ఉన్నామయేచ్చ కుశలశ్చిబుకం వివృతే ముఖే||41|| నామయేత్సంవృతే శేషమేకాయామవదాచరేత్| |42|

Adhikarana jihvAstamBe vAtacikitsA (42) · Śloka 42

| జిహ్వాస్తంభే యథావస్థం కార్యం వాతచికిత్సితం||42||

Adhikarana ardrite nasyaM mUrddhatailAdi ca ardrite sashoPe vamanam ardrite dAharAgayukte sirAvyadhaH (43) · Śloka 43

అర్దితే నావనం మూర్ధ్ని తైలం శ్రోత్రాక్షితర్పణం| సశోఫే వమనం, దాహరాగయుక్తే సిరావ్యధః||43||

Adhikarana pakShAghAte snehanaM snehavirekaSca (44) · Śloka 44

స్నేహనం స్నేహసంయుక్తం పక్షాఘాతే విరేచనం| |44|

Adhikarana avabAhau nasyaM snehaSca (44) · Śloka 44

| అవబాహౌ హితం నస్యం స్నేహశ్చోత్తరభక్తికః||44||

Adhikarana UrUstamBe snehasaMshodhana niShedhaH UrUstamBe rUkShopacAro yavAdyannaM jA~ggalamAsaM madhvamBoriShTapAnAdi UrUstamBe vatsakAdigaNAdikvAthAH (45-48) · Śloka 48

ఊరుస్తంభే తు న స్నేహో న చ సంశోధనం హితం| శ్లేష్మామమేదోబాహుల్యాద్యుక్త్యా తత్క్షపణాన్యతః||45|| కుర్యాద్రూక్షోపచారశ్చ యవశ్యామాకకోద్రవాః| శాకైరలవణైః శస్తాః కించిత్తైలైర్జలైః శృతైః||46|| జాంగలైరఘృతైర్మాంసైర్మధ్వంభోరిష్టపాయినః| వత్సకాదిర్హరిద్రాదిర్వచాదిర్వా ససైంధవః||47|| ఆఢ్యవాతే సుఖాంభోభిః పేయః షడ్ధరణోఽథవా| |48|

Adhikarana UrUstamBe triPalAdikalkaScavyAdikalkaSca (48-49) · Śloka 49

| లిహ్యాత్క్షౌద్రేణ వా శ్రేష్ఠాచవ్యతిక్తాకణాఘనాత్||48|| కల్కం సమధు వా చవ్యపథ్యాగ్నిసురదారుజం| మూత్రైర్వా శీలయేత్పథ్యాం గుగ్గులుం గిరిసంభవం||49||

Adhikarana UrUstamBe mUtraharItakirgugguluH (50) · Śloka 50

వ్యోషాగ్నిముస్తత్రిఫలావిడంగైర్గుగ్గులుం సమం| ఖాదన్ సర్వాన్ జయేద్వ్యాధీన్ మేదః శ్లేష్మామవాతజాన్||50||

Adhikarana UrUstamBe kShAramUtrayuktAH svedAdayaH UrUstamBe kara~jjaPalAdilepAH UrUstamBe sthalolla~gghanAdivyAyAmAH (51-54) · Śloka 54

శామ్యత్యేవం కఫాక్రాంతః సమేదస్కః ప్రభంజనః| క్షారమూత్రాన్వితాన్ స్వేదాన్ సేకానుద్వర్తనాని చ||51|| కుర్యాద్దిహ్యాచ్చ మూత్రాఢ్యైః కరంజఫలసర్షపైః| మూలైర్వాఽప్యర్కతర్కారీనింబజైః ససురాహ్వయైః||52|| సక్షౌద్రసర్షపాపక్వలోష్టవల్మీకమృత్తికైః| కఫక్షయార్థం వ్యాయామే సహ్యే చైనం ప్రవర్తయేత్||53|| స్థలాన్యుల్లంఘయేన్నారీః శక్తితః పరిశీలయేత్| స్థిరతోయం సరః క్షేమం ప్రతిస్రోతో నదీం తరేత్||54||

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaH kShaye snehAdayaH (55) · Śloka 55

శ్లేష్మమేదఃక్షయే చాత్ర స్నేహాదీనవచారయేత్| స్థానదూష్యాది చాలోచ్య కార్యా శేషేష్వపి క్రియా||55||

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkshaye pAne sahacarAdi tailam (56) · Śloka 56

సహచరం సురదారుం సనాగరం క్వథితమంభసి తైలవిమిశ్రితం| పవనపీడితదేహగతిః పిబన్ ద్రుతవిలంబితగో భవతీచ్ఛయా||56||

Adhikarana UrUstamBe rAsnAdi ghRutam (57) · Śloka 57

రాస్నామహౌషధద్వీపిప్పలీశఠిపౌష్కరం| పిష్ట్వా విపాచయేత్సర్పిర్వాతరోగహరం పరం||57||

Adhikarana UrUstamBe shleShmamedaHkShaye nimbAdighRutam (58-61) · Śloka 61

నింబామృతావృషపటోలనిదిగ్ధికానాం భాగాన్ పృథక్ దశ పలాన్ విపచేద్ధటేఽపాం| అష్టాంశశేషితరసేన పునశ్చ తేన ప్రస్థం ఘృతస్య విపచేత్పిచుభాగకల్కైః||58|| పాఠావిడంగసురదారుగజోపకుల్యా- ద్విక్షారనాగరనిశామిశిచవ్యకుష్ఠైః| తేజోవతీమరిచవత్సకదీప్యకాగ్ని- రోహిణ్యరుష్కరవచాకణమూలయుక్తైః||59|| మంజిష్ఠయాఽతివిషయా విషయా యవాన్యా సంశుద్ధగుగ్గులుపలైరపి పంచసంఖ్యైః| తత్సేవితం విధమతి ప్రబలం సమీరం సంధ్యస్థిమజ్జగతమప్యథ కుష్ఠమీదృక్||60|| నాడీవ్రణార్బుదభగందరగండమాలా- జత్రూర్ధ్వసర్వగదగుల్మగుదోత్థమేహాన్| యక్ష్మారుచిశ్వసనపీనసకాసశోఫ- హృత్పాండురోగమదవిద్రధివాతరక్తం||61||

Adhikarana shirogate vAte ghRutamaNDa nasyam (62) · Śloka 62

బలాబిల్వశృతే క్షీరే ఘృతమండం విపాచయేత్| తస్య శుక్తిః ప్రకుంచో వా నస్యం వాతే శిరోగతే||62||

Adhikarana kevale vAte nakrAdivasAnasyam (63) · Śloka 63

తద్వత్సిద్ధా వసా నక్రమత్స్యకూర్మచులూకజా| విశేషేణ ప్రయోక్తవ్యా కేవలే మాతరిశ్వని||63||

Adhikarana kaPayukte nasyam jIrNapiNyAkAditailam (64) · Śloka 64

జీర్ణం పిణ్యాకం పంచమూలం పృథక్ చ క్వాథం క్వాథాభ్యామేకస్తైలమాభ్యాం| క్షీరాదష్టాంశం పాచయేత్తేన పానా- ద్వాతా నశ్యేయుః శ్లేష్మయుక్తా విశేషాత్||64||

Adhikarana sarva vAtavyAdhau prasAriNItailam (65-66) · Śloka 66

ప్రసారిణీతులాక్వాథే తైలప్రస్థం పయఃసమం| ద్విమేదామిశిమంజిష్ఠాకుష్ఠరాస్నాకుచందనైః||65|| జీవకర్షభకాకోలీయుగులామరదారుభిః| కల్కితైర్విపచేత్సర్వమారుతామయనాశనం||66||

Adhikarana sarva vAtavyAdhau sahAcarAditailam (67-69) · Śloka 69

సమూలశాఖస్య సహాచరస్య తులాం సమేతాం దశమూలతశ్చ| పలాని పంచాశదభీరుతశ్చ పాదావశేషం విపచేద్వహేఽపాం||67|| తత్ర సేవ్యనఖకుష్ఠహిమైలా- స్పృక్ప్రియంగునలికాంబుశిలాజైః| లోహితానలదలోహసురాహ్వైః కోపనామిశితురుష్కనతైశ్చ||68|| తుల్యక్షీరం పాలికైస్తైలపాత్రం సిద్ధం కృచ్ఛ్రాన్ శీలితం హంతి వాతాన్| కంపాక్షేపస్తంభశోషాదియుక్తాన్ గుల్మోన్మాదౌ పీనసం యోనిరోగాన్||69||

Adhikarana sarva vAtavyAdhau BeDasammataM sahAcarAdi tailam (70-73) · Śloka 73

సహాచరతులాయాస్తు రసే తైలాఢకం పచేత్| మూలకల్కాద్దశపలం పయో దత్త్వా చతుర్గుణం||70|| అథవా నతషడ్గ్రంథాస్థిరాకుష్ఠసురాహ్వయాత్| సైలానలదశైలేయశతాహ్వారక్తచందనాత్||71|| సిద్ధేఽస్మిన్ శర్కరాచూర్ణాదష్టాదశపలం క్షిపేత్| భేడస్య సమ్మతం తైలం తత్కృచ్ఛ్రాననిలామయాన్||72|| వాతకుండలికోన్మాదగుల్మవర్ధ్మాదికాన్ జయేత్| |73|

Adhikarana sarva vAtavyAdhau balAtailam (73-81) · Śloka 81

| బలాశతం ఛిన్నరుహాపాదం రాస్నాష్టభాగికం||73|| జలాఢకశతే పక్త్వా శతభాగస్థితే రసే| దధిమస్త్విక్షునిర్యాసశుక్తైస్తైలాఢకం సమైః||74|| పచేత్సాజయోర్ధాంశం కల్కైరేభిః పలోన్మితైః| శఠీసరలదార్వేలామఞిష్ఠాగురుచందనైః||75|| పద్మకాతిబలాముస్తాశూర్పపర్ణీహరేణుభిః| యష్ట్యాహ్వసురసవ్యాఘ్రనఖర్షభకజీవకైః||76|| పలాశరసకస్తూరీనలికాజాతికోశకైః| స్పృక్కాకుంకుమశైలేయజాతీకటుఫలాంబుభిః||77|| త్వక్కుందరుకకర్పూరతరుష్కశ్రీనివాసకైః| లవంగనఖకంకోలకుష్ఠమాంసీప్రియంగుభిః||78|| స్థౌణేయతగరధ్యామవచామదనకప్లవైః| సనాగకేసరైః సిద్ధే దద్యాచ్చాత్రావతారితే||79|| పత్రకల్కం తతః పూతం విధినా తత్ప్రయోజితం| కాసం శ్వాసం జ్వరం ఛర్దిం మూర్చ్ఛాం గుల్మక్షతక్షయాన్||80|| ప్లీహశోషావపస్మారమలక్ష్మీం చ ప్రణాశయేత్| బలాతైలమిదం శ్రేష్ఠం వాతవ్యాధివినాశనం||81||

Adhikarana sarva vAtavyAdhau etesnehAH pAnanasyAdidUpayojyAH (82) · Śloka 82

పానే నస్యేఽన్వాసనేఽభ్యంజనే చ స్నేహాః కాలే సమ్యగేతే ప్రయుక్తాః| దుష్టాన్ వాతానాశు శాంతిం నయేయు- ర్వంధ్యా నారీః పుత్రభాజశ్చ కుర్యుః||82||

Adhikarana pakvAshayasthe kaPe pitte ca bastiH (21) · Śloka 21

స్నేహస్వేదైర్ద్రుతః శ్లేష్మా యదా పక్వాశయే స్థితః| పిత్తం వా దర్శయేద్రూపం బస్తిభిస్తం వినిర్జయేత్||83|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే వాతవ్యాధిచికిత్సితం నామ ఏకవింశోఽధ్యాయః||21||