13. vidradhivr̥ddhicikitśitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH SArIrasthAnam · Śloka

અસ્માદનન્તરં વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતમારભ્યતે, પ્રમેહોપદ્રવભૂતત્વાદ્વિદ્રધેઃ| ઇત્યાહ-

Adhikarana vidradhivRuddhicikitsitAdhyAyaH Ame vidradhau shoPavat upakramaHvAtike vidradhau dhAvanalepanashodhanaropaNAni (2-1) · Śloka 1

અથાતો વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) વિદ્રધિં સર્વમેવામં શોફવત્સમુપાચરેત્| પ્રતતં ચ હરેદ્રક્તં પક્વે તુ વ્રણવત્ક્રિયા||૧||

સ૦-આમં સર્વમેવ વિદ્રધિં શોફવદુપક્રમેત્| અનવરતં ચ રક્તમાહરેત્| અનન્તરં પક્વે સતિ વ્રણવત્ક્રિયા| વિશેષેણ વિકિત્સિતમાહ-

Adhikarana vAtike vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (2-3) · Śloka 3

પઞ્ચમૂલજલૈર્ધૌતં વાતિકં લવણોત્તરૈઃ| ભદ્રાદિવર્ગયષ્ટ્યાહ્વતિલૈરાલેપયેદ્વ્રણમ્||૨|| વૈરેચનિકયુક્તેન ત્રૈવૃતેન વિશોધ્ય ચ| વિદારીવર્ગસિદ્ધેન ત્રૈવૃતેનૈવ રોપયેત્||૩||

સ૦-વાતિકં વ્રણં-વાતવિદ્રધાવર્થાજ્જાતં, પઞ્ચમૂલજલૈઃ પ્રક્ષાલિતં "ભદ્રદારુ નતં" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૫) ઇત્યાદિના મધુયષ્ટિકયા તિલૈશ્ચ લવણાદ્યૈ(ધિકૈ)ર્લેપયેત્| વૈરેચનિકયુક્તેન-"નિકુમ્ભકુમ્ભ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૨) ઇત્યાદિવર્ગોક્તેન યુક્તેન, ત્રૈવૃતેન-ત્રૈવૃતાખ્યેન સ્નેહેન, વિશોધ્ય-શોધયિત્વા, તતો "વિદારિપઞ્ચાઙ્ગુલ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૯) ઇત્યાદિદ્રવ્યસિદ્ધેન ત્રૈવૃતેનૈવ સ્નેહેન વ્રણં રોપયેત્|

Adhikarana paittike vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (4-5) · Śloka 5

ક્ષાલિતં ક્ષીરિતોયેન લિમ્પેદ્યષ્ટ્યમૃતાતિલૈઃ| પૈત્તં ઘૃતેન સિદ્ધેન મઞ્જિષ્ઠોશીરપદ્મકૈઃ||૪|| પયસ્યાદ્વિનિશાશ્રેષ્ઠાયષ્ટીદુગ્ધૈશ્ચ રોપયેત્| ન્યગ્રોધાદિપ્રવાલત્વક્ફલૈર્વા|૫|

સ૦-પૈત્તં વ્રણં ક્ષીરિતોયેન ધૌતમ્| ક્ષીરિણો-ન્યગ્રોધાદયઃ| મધુયષ્ટિકાગુડૂચીતિલૈર્લિમ્પેદ્બહિઃ| ઘૃતેનેત્યાદિ| મઞ્જિષ્ઠાદિભિર્ઘૃતેન સિદ્ધેન રોપયેત્| સામાન્યપરિભાષોક્તપ્રમાણેન (હૃ. ક. અ. ૬|૧૫) દ્રવ્યં ઘૃતં જલં સમક્ષીરં [ ચતુર્ગુણવિવર્ધિતં ] ઇત્યત્ર પાકક્રમઃ| ન્યગ્રોધેત્યાદિ| પ્રવાલશ્ચ ત્વક્ ચ ફલં ચ પ્રવાલત્વક્ફલાનિ| ન્યગ્રોધાદીનાં (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૪૧) પ્રવાલત્વક્ફલૈઃ સિદ્ધેન વા ઘૃતેન રોપયેત્|

Adhikarana kaPaje vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (5-7) · Śloka 7

| કફજં પુનઃ||૫|| આરગ્વધાદિના ધૌતં સક્તુકુમ્ભનિશાતિલૈઃ| લિમ્પેત્કુલત્થિકાદન્તીત્રિવૃચ્છ્યામાગ્નિતિલ્વકૈઃ||૬|| સસૈન્ધવૈઃ સગોમૂત્રૈસ્તૈલં કુર્વીત રોપણમ્| |૭|

સ૦-કફજં તુ વ્રણમારગ્વધાદિના (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૧૭) ધૌતં સક્ત્વાદિભિર્લિમ્પેત્| કુલત્થિકાદિભિર્દ્રવ્યૈસ્તૈલં રોપણં કુર્વીત|

Adhikarana raktAgantuje vidradhau pittajavat (7) · Śloka 7

| રક્તાગન્તૂદ્ભવે કાર્યા પિત્તવિદ્રધિવત્ક્રિયા||૭||

સ૦-રક્તોદ્ભવે તથાઽઽગન્તુજે ક્ષતોદ્ભવે ચ વિદ્રધૌ પિત્તવિદ્રધિતુલ્યા ક્રિયા કાર્યા|

Adhikarana shleShmAtisAregantuje vidradhau pittajavat antarvidradhau kvAthaH (8) · Śloka 8

વરુણાદિગણક્વાથમપક્વેઽભ્યન્તરોત્થિતે| ઊશકાદિપ્રતીવાપં પૂર્વાહ્ણે વિદ્રધૌ પિબેત્||૮||

સ૦-આન્તરે વિદ્રધૌ વરુણાદિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૨૯) ગણક્વાથમૂષકાદિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૨૩) પ્રતીવાપં પૂર્વાહ્ણે પિબેત્|

Adhikarana antarvidradhau ghRutam antarvidradhau nirUhasnehabastI (9) · Śloka 9

ઘૃતં વિરેચનદ્રવ્યૈઃ સિદ્ધં તાભ્યાં ચ પાયયેત્| નિરૂહં સ્નેહબસ્તિં ચ તાભ્યામેવ પ્રકલ્પયેત્||૯||

સ૦-વિરેચનદ્રવ્યૈર્યથાદોષં ચ ઘૃતં સિદ્ધં તથા તાભ્યાં-વરુણાદિગણોષકાદિગણાભ્યાં, સિદ્ધં ઘૃતમપક્વાભ્યન્તરોત્થિતે વિદ્રધૌ પાયયેત્| તાભ્યામેવ ગણાભ્યાં નિરૂહાન્વાસને નિરૂપયિતવ્યે|

Adhikarana vidradhigulmAdau trAyanAdi kvAthaH (10) · Śloka 10

પાનભોજનલેપેષુ મધુશિગ્રુ પ્રયોજિતઃ| દત્તાવાપો યથાદોષમપક્વં હન્તિ વિદ્રધિમ્||૧૦||

સ૦-પાનાદિષુ મધુશિગ્રુઃ પ્રયોજિતો દત્તાવાપો-વિતીર્ણકલ્કઃ, સામર્થ્યાત્તત્ક્વાથઃ પક્વં વિદ્રધિં હન્તિ|

Adhikarana vidradhigulmAdau trAyamANA ghRutam (11-15) · Śloka 15

ત્રાયન્તીત્રિફલાનિમ્બકટુકામધુકં સમમ્| ત્રિવૃત્પટોલમૂલાભ્યાં ચત્વારિંઽશાઃ પૃથક્ પૃથક્||૧૧|| મસૂરાન્નિસ્તુષાદષ્ટૌ તત્ક્વાથઃ સઘૃતો જયેત્| વિદ્રધીગુલ્મવીસર્પદાહમોહમદજ્વરાન્||૧૨|| તૃણ્મૂર્ચ્છાચ્છર્દિહૃદ્રોગપિત્તાસૃક્કુષ્ઠકામલાઃ| કુડવં ત્રાયમાણાયાઃ સાધ્યમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ||૧૩|| કુડવં તદ્રસાદ્ધાત્રીસ્વરસાત્ક્ષીરતો ઘૃતાત્| કર્ષાંશં કલ્કિતં તિક્તાત્રાયન્તીધન્વયાસકમ્||૧૪|| મુસ્તાતામલકીવીરાજીવન્તીચન્દનોત્પલમ્| પચેદેકત્ર સંયોજ્ય તદ્ઘૃતં પૂર્વવદ્ગુણૈઃ||૧૫||

સ૦-ત્રાયન્ત્યાદિકં સમં-સમાંશં, ત્રિવૃતાયાશ્ચત્વારોંઽશાઃ પટોલમૂલાચ્ચ, નિસ્તુષમસૂરાદષ્ટાવિત્યેતૈઃ ક્વાથો ઘૃતસહિતો વિદ્રધ્યાદીન્ પરાકુર્યાત્| સ૦-ત્રાયમાણાયાઃ કુડવમષ્ટગુણે જલે સાધ્યમ્| તદ્રસાત્-ત્રયામાણાયાઃ ક્વાથાત્ કુડવં, ધાત્રીસ્વરસાત્ ક્ષીરાઘૃતાચ્ચ પ્રત્યેકં કુડવં, કર્ષાંશં પ્રત્યેકં કલ્કીકૃતં તિક્તાદિ, એકત્ર મિશ્રયિત્વા પચેત્| તદેતદ્ ઘૃતં પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana vidradhigulmAdau drAkShAdighRutam (16-17) · Śloka 17

દ્રાક્ષા મધૂકં ખર્જૂરં વિદારી સશતાવરી| પરૂષકાણિ ત્રિફલા તત્ક્વાથે પાચયેદ્ઘૃતમ્||૧૬|| ક્ષીરેક્ષુધાત્રીનિર્યાસપ્રાણદાકલ્કસંયુતમ્| તચ્છીતં શર્કરાક્ષૌદ્રપાદિકં પૂર્વવદ્ગુણૈઃ||૧૭||

સ૦-દ્રાક્ષાદિભિઃ ક્વાથે ક્ષીરં ઇક્ષુરસે ધાત્રીરસે હરીતકીકલ્કયુતં ઘૃતં સામાન્યપરિભાષયા પચેત્| તદ્ઘૃતં શીતં સચ્છર્કરાક્ષૌદ્રપાદયુતં પૂર્વગુણમ્| શર્કરાક્ષૌદ્રપાદિકમિતિ "અત ઇનિઠનૌ" ઇતિ ઠન્

Adhikarana vidradhisamIpe raktaharaNam (18) · Śloka 18

હરેચ્છૃઙ્ગાદિભિર્સૃક્ સિરયા વા યથાન્તિકમ્| |૧૮|

સ૦-શૃઙ્ગાદિભી રક્તં હરેત્| સિરયા વા યથાસમીપમસ્રં હરેત્|

Adhikarana pacyamAne vidradhau upanAhaH (18-19) · Śloka 19

| વિદ્રધિં પચ્યમાનં ચ કોષ્ઠસ્થં બહિરુન્નતમ્||૧૮|| જ્ઞાત્વોપનાહયેત્- | |૧૯|

સ૦-વિદ્રધિં કોષ્ઠસ્થં કોષ્ઠગતં બહિરુન્નતં પચ્યમાનં બુદ્ધ્વોપનાહયેત્-ઉપનદ્ધં કુર્યાત્|

Adhikarana bahiH pakvasya vidradherlakShaNam bahiH pavkasya BedanaM vraNavadupacAraSca (19-20) · Śloka 20

શૂલે સ્થિતે તત્રૈવ પિણ્ડિતે| તત્પાર્શ્વપીડનાત્સુપ્તૌ દાહાદિષ્વલ્પકેષુ ચ||૧૯|| પક્વઃ સ્યાદ્વિદ્રધિં ભિત્ત્વા વ્રણવત્તમુપાચરેત્| |૨૦|

સ૦-તત્રૈવ શૂલે પિણ્ડિતે સ્થિતે યં દોષમાશ્રિત્યોન્નદ્ધસ્તિષ્ઠતિ તથા તત્પાર્શ્વે પીડનેન સુપ્તૌ-સ્વપને, તથા દાહાદિષ્વલ્પકેષુ, આદિશબ્દેનોષાદયો ગૃહ્યન્તે, એતેષુ સત્સુ પક્વો વિદ્રધિઃ સ્યાત્| તં ભિત્વા-સઞ્છેદ્ય, વ્રણવદુપક્રમેત્|

Adhikarana antaH pakvasya vidradherlakShaNam (20) · Śloka 20

| અન્તર્ભાગસ્ય ચાપ્યેતચ્ચિહ્નં પક્વસ્ય વિદ્રધેઃ||૨૦||

સ૦-અન્તર્ભાગસ્ય ચ વિદ્રધેરેતદેવ ચિહ્નમ્|

Adhikarana antaH pakvasya svayaMpravRuttasya pUyasyopekShaNam antaH asamyagvahati srAve varuNAdicUrNam antaH asamadhushigrucUrNam (21-23) · Śloka 23

પક્વઃ સ્રોતાંસિ સમ્પૂર્ય સ યાત્યૂર્ધ્વમધોઽથવા| સ્વયં પ્રવૃત્તં તં દોષમુપેક્ષેત હિતાશિનઃ||૨૧|| દશાહં દ્વાદશાહં વા રક્ષન્ ભિષગુપદ્રવાન્| અસમ્યગ્વહતિ ક્લેદે વરુણાદિં સુખામ્ભસા||૨૨|| પાયયેન્મધુશિગ્રું વા યવાગૂં તેન વા કૃતામ્| |૨૩|

સ૦-તદાઽસૌ પક્વઃ સન્ સ્રોતાંસિ ક્લેદયિત્વોર્ધ્વં પ્રયાત્યધો વા, તં દોષં સ્વયં પ્રવૃત્તં-પતન્તં, હિતાશિન ઉપેક્ષેત-ન કિઞ્ચિદુપક્રમાન્તરં કુર્વીત| દશાહં દ્વાદશાહં વા વૈદ્ય ઉપદ્રવાન્રક્ષેત્| ક્લેદે ચ યથાવદવહતિ સતિ વરુણાદિમુષ્ણામ્બુના પાયયેત્, વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| દશાહમિતિ દશાનામહ્નાં સમાહાર ઇતિ સમાસે "રાજાહઃસખિભ્યષ્ટચ્" ઇતિ ટચ્| "ન સઙ્ખ્યાદેઃ સમાહારે" ઇત્યહ્નાદેશનિષેધઃ| " નસ્તદ્ધિતે" ઇતિ ટિલોપઃ| "સ નપુંસકમ્" ઇતિ નપુંસકત્વમ્| "કલાધ્વનોઃ" ઇતિ દ્વિતીયા| અથવા મધુશિગ્રું પાયયેત્| તેન વા-મધુશિગ્રુણા, કૃતાં પેયાં પાયયેત્|

Adhikarana antaH asamyagvahati srAve saMskRutA yavAgUH,antaHasayavAdiyUShairannam (23) · Śloka 23

| યવકોલકુલત્થોત્થયૂષૈરન્નં ચ શસ્યતે||૨૩||

સ૦-યવાદિજૈર્યૂષૈઃ સહાન્નં ચ શસ્યતે|

Adhikarana antaH asamyagvahati srAve dashAhAdUrdhvaM trAyantyAdidhRutena shodhanam shuddhe tiktakaM ghRutam (24) · Śloka 24

ઊર્ધ્વં દશાહાત્ત્રાયન્તીસર્પિષા તૈલ્વકેન વા| શોધયેદ્બલતઃ, શુદ્ધઃ સક્ષૌદ્રં તિક્તકં પિબેત્||૨૪||

સ૦-દશાહાદનન્તરં ત્રાયન્તીઘૃતેન-"કુડવં ત્રાયમાણાયાઃ" (શ્લો. ૧૩) ઇત્યાદિના, અથવા તૈલ્વકેન-"શમ્યાકેન ત્રિવૃતયા" (હૃ. ચિ. અ. ૩|૧૫૨) ઇત્યાદિના, શોધયેદ્યથાબલમ્| શુદ્ધઃ સન્ ક્ષૌદ્રેણ સહ તિક્તકં પિબેત્|

Adhikarana vidradhIShu gulmacikitsA~api (25) · Śloka 25

સર્વશો ગુલ્મવચ્ચૈનં યથાદોષમુપાચરેત્| |૨૫|

સ૦-સર્વેણ પ્રકારેણગુલ્મવદેનં-વિદ્રધિં, યથાદોષમુપક્રમેત્|

Adhikarana vidradhIShu sarvAsthAsu guggulushilAjatu ca (25-26) · Śloka 26

| સર્વાવસ્થાસુ સર્વાસુ ગુગ્ગુલું વિદ્રધીષુ ચ||૨૫|| કષાયૈર્યૌગિકૈર્યુઞ્જ્યાત્સ્વૈઃસ્વૈસ્તદ્વચ્છિલાજતુ| |૨૬|

સ૦-વિદ્રધીષુ સર્વાસુ સર્વાવસ્થાસ્વેવં ગુગ્ગુલું યૌગિકૈઃ સ્વૈઃસ્વૈર્યોગ્યૈઃ કષાયૈર્યુઞ્જ્યાત્| તદ્વત્-તથૈવ કષાયૈઃ સહ, શિલાજતુ યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana vidradhIShu yatnena pAkavAraNam vidradhIShu tasya hetuH (26-27) · Śloka 27

| પાકં ચ વારયેદ્યત્નાત્સિદ્ધિઃ પક્વે હિ દૈવિકી||૨૬|| અપિ ચાશુ વિદાહિત્વાદ્વિદ્રધિઃ સોઽભિધીયતે| |૨૭|

સ૦-પાકં ચ યત્નેન વારયેત્| હિ-યસ્માત્, પક્વે સતિ દૈવિકી સિદ્ધિઃ-ન તુ ભિષગ્વશાનુગેત્યર્થઃ| આશુ ચ વિદાહિત્વાત્ સઃ-અયં રોગો, વિદ્રધિરિત્યુચ્યતે| તસ્માત્તસ્ય પાકરક્ષાયાં યતિતવ્યમિત્યર્થઃ|

Adhikarana vidradhIShu mehe sati mehacikitsA (27) · Śloka 27

| સતિ ચાલોચયેન્મેહે પ્રમેહાણાં ચિકિત્સિતમ્||૨૭||

સ૦-મેહે ચ સતિ પ્રમેહાણાં ચિકિત્સિતમાલોચયેત્| ચશબ્દાદ્વિદ્રધિચિકિત્સિતોક્તમપિ કુર્યાત્|

Adhikarana stanavidradhau sarvaM vraNavat stanashastrakarmaNi stanyavAhinyAipAlanam (28-1) · Śloka 1

સ્તનજે વ્રણવત્સર્વં ન ત્વેનમુપનાહયેત્| પાટયેત્પાલયન્ સ્તન્યવાહિનીઃ કૃષ્ણચૂચુકૌ||૨૮|| સર્વાસ્વામાદ્યવસ્થાસુ નિર્દુહીત ચ તત્સ્તનમ્| |૨૯| ઇતિ વિદ્રધિચિકિત્સિતમ્||૧||

સ૦-સ્તનજે વિદ્રધાવુપનાહં વર્જયિત્વા સર્વમેવ વ્રણક્રિયાક્રમં કુર્યાત્| વિદ્રધિશબ્દઃ પુંસ્ત્રીલિઙ્ગઃ| સ્તનવિદ્રધિં ચ પાટયેદ્વૈદ્યઃ| સ્તન્યવાહિનીઃ સિરાઃ કૃષ્ણચૂચુકૌ ચ પાલયન્| સર્વાસુ ચામાદ્યવસ્થાસુ તસ્ય-વિદ્રધેઃ સમ્બન્ધિનં, સ્તનં નિર્દુહીત| આદિશબ્દઃ પચ્યમાનપાકાવસ્થયોર્ગ્રહણાર્થઃ| ઇતિ વિદ્રધિચિકિત્સિતમુક્ત્વા વૃદ્ધિચિકિત્સિતમાહ-

Adhikarana vAtaje vRuddhau trivRutA snehanam vAtaje vRuddhau kaushAmrAdiBirvirecanam (90)) · Śloka 30

અથ વૃદ્ધિચિકિત્સિતમ્| શોધયેત્ત્રિવૃતા સ્નિગ્ધં વૃદ્ધૌ સ્નેહૈશ્ચલાત્મકે||૨૯|| કૌશામ્રતિલ્વકૈરણ્ડસુકુમારકમિશ્રકૈઃ| |૩૦|

સ૦-ચલાત્મકે વૃદ્ધૌ સતિ વૃદ્ધ્યામયિનં ત્રિવૃતાખ્યેન સ્નેહેનાસમન્તાત્ સ્નિગ્ધં સન્તં શોધયેત્| અત્ર ચ સામાન્યોક્તાવપ્યપક્વસ્ય ત્રૈવૃતસ્ય ન તથા પ્રયોગઃ પ્રશસ્યત ઇતિ પૂર્વોક્તયા રીત્યા (શ્લો. ૩) વિદારિવર્ગસિદ્ધસ્યોપયોગઃ કાર્ય ઇતિ કેચિન્મન્યન્તે| કૈઃ સ્નેહૈઃ ? કૌશામ્રાદિભિઃ સિદ્ધૈઃ| સુકુમારકં-અત્રૈવ વક્ષ્યમાણમ્ (શ્લો. ૪૧) , મિશ્રકં ચ-ગુલ્મચિકિત્સિતે (શ્લો. ૮૯|૯૦)|

Adhikarana vAtaje vRuddhau tato nirUho~anuvAsanaM ca vAtaje vRuddhau vAtaghnAH svedalepAH vAtaje vRuddhau pakve BitvA vraNakriyA (30-31) · Śloka 31

| તતોઽનિલઘ્નનિર્યૂહકલ્કસ્નેહૈર્નિરૂહયેત્||૩૦|| રસેન ભોજિતં યષ્ટિતૈલેનાન્વાસયેદનુ| સ્વેદપ્રલોપા વાતઘ્નાઃ પક્વે ભિત્ત્વા વ્રણક્રિયામ્||૩૧||

સ૦-તતઃ-શોધનાદનન્તરં, વાતઘ્નકષાયકલ્કસ્નેહૈર્નિરૂહયેત્| અનુ-નિરૂહસ્ય પશ્ચાત્, માંસરસેન ભોજિતં સન્તં મધુયષ્ટિકાતૈલેનાનુવાસયેત્| સ્વેદાઃ પ્રલેપાશ્ચ વાતઘ્ના હિતાઃ| પક્વે વૃદ્ધૌ ભિત્ત્વા-પાટયિત્વા, વ્રણક્રિયાં કુર્યાત્|

Adhikarana pittaraktaje kriyA Amapavke shoPavraNakriyA pittarktaje raktaharaNam (32) · Śloka 32

પિત્તરક્તોદ્ભવે વૃદ્ધાવામપક્વે યથાયથમ્| શોફવ્રણક્રિયાં કુર્યાત્ પ્રતતં ચ હરેદસૃક્||૩૨||

સ૦-પિત્તરક્તોત્થિતે વૃદ્ધાવામે પક્વે ચ [યથાયથં-] યથાસ્વં, આમે શોફક્રિયાં કુર્યાત્, પક્વે વ્રણક્રિયાં કુર્યાત્| સતતં ચ રક્તમાકર્ષેત્|

Adhikarana kaPaje rakta pitadArUkalkaH kaPaje shleShmagranthikramaH kaPaje pavke pATite tailam (33-35) · Śloka 35

ગોમૂત્રેણ પિબેત્કલ્કં શ્લૈષ્મિકે પીતદારુજમ્| વિમ્લાપનાદૃતે ચાસ્ય શ્લેષ્મગ્રન્થિક્રમો હિતઃ||૩૩|| પક્વે ચ પાટિતે તૈલમિષ્યતે વ્રણશોધનમ્| સુમનોરુષ્કરાઙ્કોલ્લસપ્તપર્ણેષુ સાધિતમ્||૩૪|| પટોલનિમ્બરજનીવિડઙ્ગકુટજેષુ ચ| |૩૫|

સ૦-શ્લૈષ્મિકે વૃદ્ધૌ દાર્વીકલ્કં ગોમૂત્રેણ પિબેત્| અસ્ય ચ-શ્લૈષ્મિકવૃદ્ધેઃ, વિમ્લાપનમન્તરેણ શ્લેષ્મગ્રન્થિચિકિત્સિતં હિતમ્| વિમ્લાપનં-તસ્તૈર્મર્દનોપાયૈર્વિમર્દનમ્| પક્વે પાટિતે સતિ સુમનોરુષ્કરાદિભિઃ કુટજાન્તૈઃ સાધિતં તૈલં વ્રણશોધનમિષ્યતે|

Adhikarana medoje vRuddhau svedanam medoje vRuddhau tato dAraNam medoje vRuddhau pratisAritavraNasya sIvanam medoje vRuddhau aBya~jjanaM tailaM manaHshilAdikRutam medoje vRuddhau snehasvedashIlanam (35-38) · Śloka 38

| મેદોજં મૂત્રપિષ્ટેન સુસ્વિન્નં સુરસાદિના||૩૫|| શિરોવિરેકદ્રવ્યૈર્વા વર્જયન્ ફલસેવનીમ્| દારયેદ્વૃદ્ધિપત્રેણ સમ્યઙ્મેદસિ સૂદ્ધૃતે||૩૬|| વ્રણં માક્ષિકકાસીસસૈન્ધવપ્રતિસારિતમ્| સીવ્યેદભ્યઞ્જનં ચાસ્ય યોજ્યં મેદોવિશુદ્ધયે||૩૭|| મનઃશિલૈલાસુમનોગ્રન્થિભલ્લાતકૈઃ કૃતમ્| તૈલમાવ્રણસન્ધાનાત્સ્નેહસ્વેદૌ ચ શીલયેત્||૩૮||

સ૦-મેદોજં વૃદ્ધિરોગં ગોમૂત્રપિષ્ટેન સુરસાદિના ગણેન (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૩૦) સુસ્વિન્નં શિરોવિરેકદ્રવ્યૈર્વા સુસ્વિન્નં વૃદ્ધિપત્રેણ સમ્યક્ કૃત્વા દારયેત્| કિં કુર્વન્ ? ફલસેવનીં વર્જયન્-પરિહરન્| અનન્તરં મેદસિ સૂદ્ધૃતે સતિ માક્ષિકાદિભિઃ પ્રતિસારિતં વ્રણં સીવ્યેત્| અનન્તરમસ્યાભ્યઞ્જનં તૈલં મનઃશિલાદિભિઃ કૃતં-સિદ્ધં, મેદોવિશુદ્ધયે યોજ્યમ્| વ્રણસન્ધાનં યાવત્ સ્નેહં સ્વેદં ચ શીલયેત્|

Adhikarana mUtraje vRuddhau svedanaM veShTanaM vedhanaM sravaNaM vraNabaddhanaM ropaNaM ca (39-40) · Śloka 40

મૂત્રજં સ્વેદિતં સ્નિગ્ધૈર્વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટિતમ્| વિધ્યેદધસ્તાત્સેવન્યાઃ સ્રાવયેચ્ચ યથોદરમ્||૩૯|| વ્રણં ચ સ્થગિકાબદ્ધં રોપયેત્| |૪૦|

સ૦-મૂત્રજં વૃદ્ધિં સેવન્યા અધસ્તાત્ સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદિતં તથા વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટિતં વિધ્યેત્| જલોદરવચ્ચ સ્રાવયેત્| દ્વિદ્વારનલિકયા પિચ્છનલિકયા વા ક્રમેણ વ્રણં ચ સ્થગિકાખ્યેન બન્ધવિશેષેણ બદ્ધં રોપયેત્|

Adhikarana antraje vRuddhau vAtavRuddhivat (40) · Śloka 40

અન્ત્રહેતુકે| ફલકોશમસમ્પ્રાપ્તે ચિકિત્સા વાતવૃદ્ધિવત્||૪૦||

સ૦-અન્ત્રજે વૃદ્ધૌ ફલકોશમસમ્પ્રાપ્તે સતિ વાતવૃદ્ધિસદૃશીં ચિકિત્સાં કુર્યાત્|

Adhikarana sukumAraM ghRutam (41-47) · Śloka 47

પચેત્પુનર્નવતુલાં તથા દશપલાઃ પૃથક્| દશમૂલપયસ્યાશ્વગન્ધૈરણ્ડશતાવરીઃ||૪૧|| દ્વિદર્ભશરકાશેક્ષુમૂલપોટગલાન્વિતાઃ| વહેઽપામષ્ટભાગસ્થે તત્ર ત્રિંશત્પલં ગુડાત્||૪૨|| પ્રસ્થમેરણ્ડતૈલસ્ય દ્વૌ ઘૃતાત્પયસસ્તથા| આવપેદ્ દ્વિપલાંશં ચ કૃષ્ણાતન્મૂલસૈન્ધવમ્||૪૩|| યષ્ટીમધુ(ચિત્ર)કમૃદ્વીકાયવાનીનાગરાણિ ચ (ક્ષારનાગરમ્)| તત્સિદ્ધં સુકુમારાખ્યં સુકુમારં રસાયનમ્||૪૪|| વાતાતપાધ્વયાનાદિપરિહાર્યેષ્વયન્ત્રણમ્| પ્રયોજ્યં સુકુમારાણામીશ્વરાણં સુખાત્મનામ્||૪૫|| નૃણાં સ્ત્રીવૃન્દભર્તૄણામલક્ષ્મીકલિનાશનમ્| સર્વકાલોપયોગેન કાન્તિલાવણ્યપુષ્ટિદમ્||૪૬|| વર્ધ્મવિદ્રધિગુલ્માર્શોયોનિમેઢ્રાનિલાર્તિષુ| શોફોદરખુડપ્લીહવિડ્વિબન્ધેષુ ચોત્તમમ્||૪૭||

સ૦-પુનર્નવસ્ય તુલાં જલસ્ય વહે પચેત્| તથા દશમૂલાદીનિ પૃથગ્દશપલપ્રમાણાનિ| પોટગલો-નલઃ| અષ્ટભાગશેષે ચ તસ્મિન્ ગુડાત્ત્રિંશત્પલાન્યેરણ્ડતૈલાત્ પ્રસ્થં ઘૃતસ્ય પ્રસ્થૌ દ્વૌ ક્ષીરપ્રસ્થૌ દ્વૌ ક્ષિપેત્| દ્વિપલપ્રમાણં પિપ્પલ્યાદિકમ્| તદેતત્પક્વં સુકુમારસંજ્ઞં ઘૃતં રસાયનં સુકુમારમ્| અત એવ વાતાતપાદિશ્ઘ્નં સર્વકાલોપયોગાત્ કાન્ત્યાદિદં વર્ધ્માદ્યાર્તિષુ શ્રેષ્ઠમ્|

Adhikarana vardhmashAntyaBAve dAhaH dAhavidhiH (48-49) · Śloka 49

યાયાદ્વર્ધ્મ ન ચેચ્છાન્તિં સ્નેહરેકાનુવાસનૈઃ| બસ્તિકર્મ પુરઃ કૃત્વા વઙ્ક્ષણસ્થં તતો દહેત્||૪૮|| અગ્નિના માર્ગરોધાર્થં મરુતઃ| |૪૯|

સ૦-યદિ સ્નેહાદિભિર્વર્ધ્મ શાન્તિં ન ગચ્છેત્ તતો બસ્તિકર્મ કૃત્વા વઙ્ક્ષણસ્થિતં વર્ધ્મ મરુતો માર્ગરોધાર્થમગ્નિના દહેત્|

Adhikarana dAhe~anyamatam gulmAdAvayameva vidhiH (13) · Śloka 13

અર્ધેન્દુવક્રિયા| અઙ્ગુષ્ઠસ્યોપરિ સ્નાવ પીતં તન્તુસમં ચ યત્||૪૯|| ઉત્ક્ષિપ્ય સૂચ્યા તત્તિર્યગ્દહેચ્છિત્ત્વા યતો ગદઃ| તતોઽન્યપાર્શ્વેઽન્યે ત્વાહુર્દહેદ્વાઽનામિકાઙ્ગુલેઃ||૫૦|| ગુલ્મેઽન્યૈર્વાતકફજે પ્લીહ્નિ ચાયં વિધિઃ સ્મૃતઃ| કનિષ્ઠિકાનામિકયોર્વિશ્વાચ્યાં ચ યતો ગદઃ||૫૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||

સ૦-યતો-યસ્મિન્પાર્શ્વે, ગદો વિદ્યતે તત્પાર્શ્વસ્થસ્યાઙ્ગુષ્ઠસ્યોપરિ પૃષ્ઠે સ્નાવ પીતં યત્તન્તુતુલ્યમ્| તત્ સ્નાવોત્ક્ષિપ્યાર્ધેન્દુવક્રિયા સૂચ્યા તિર્યક્ છિત્ત્વાઽનન્તરં તદ્દહેદિત્યેકે વદન્તિ| અન્ય આચાર્યા એવમાહુઃ| તતઃ પાર્શ્વાત્ યતોઽસૌ ગદસ્તિષ્ઠતિ તતો યદન્યત્પાર્શ્વં તસ્મિન્ પાર્શ્વેઽઙ્ગુષ્ઠસ્યોપરિ યત્સ્નાવ તથાવિધં યત્તત્પૂર્વવત્ દહેદિતિ| અન્યે ત્વેવં વદન્તિ,-અનામિકાયા અઙ્ગુલેરુપરિ યત્સ્નાવ તથારૂપં તત્પૂર્વવદ્દહેદિતિ| અન્યૈરાચાર્યૈર્વાતકફજે ગુલ્મે પ્લીહ્નિ ચ એષઃ (અયં) એવ-અનન્તરોક્તો, વિધિઃ સ્મૃતઃ| તથા વિશ્વાચ્યાં-વાતવ્યાધિવિશેષે, યતો યસ્મિન્ પાર્શ્વેઽસૌ ગદસ્તસ્મિન્ પાર્શ્વે કનિષ્ઠિકાનામિકયોરુપરિ યત્સ્નાવ પીતં તન્તુસમં તદુત્ક્ષિપ્ય તિર્યક્ છિત્ત્વા દહેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૩||