13. vidradhivr̥ddhicikitśitādhyāyaḥ

Adhikarana vidradhivRuddhicikitsitAdhyAyaH Ame vidradhau shoPavat upakramaHvAtike vidradhau dhAvanalepanashodhanaropaNAni (2-1) · Śloka 1

અથાતો વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) વિદ્રધિં સર્વમેવામં શોફવત્સમુપાચરેત્| પ્રતતં ચ હરેદ્રક્તં પક્વે તુ વ્રણવત્ક્રિયા||૧||

Adhikarana vAtike vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (2-3) · Śloka 3

પઞ્ચમૂલજલૈર્ધૌતં વાતિકં લવણોત્તરૈઃ| ભદ્રાદિવર્ગયષ્ટ્યાહ્વતિલૈરાલેપયેદ્વ્રણમ્||૨|| વૈરેચનિકયુક્તેન ત્રૈવૃતેન વિશોધ્ય ચ| વિદારીવર્ગસિદ્ધેન ત્રૈવૃતેનૈવ રોપયેત્||૩||

Adhikarana paittike vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (4-5) · Śloka 5

ક્ષાલિતં ક્ષીરિતોયેન લિમ્પેદ્યષ્ટ્યમૃતાતિલૈઃ| પૈત્તં ઘૃતેન સિદ્ધેન મઞ્જિષ્ઠોશીરપદ્મકૈઃ||૪|| પયસ્યાદ્વિનિશાશ્રેષ્ઠાયષ્ટીદુગ્ધૈશ્ચ રોપયેત્| ન્યગ્રોધાદિપ્રવાલત્વક્ફલૈર્વા|૫|

Adhikarana kaPaje vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (5-7) · Śloka 7

| કફજં પુનઃ||૫|| આરગ્વધાદિના ધૌતં સક્તુકુમ્ભનિશાતિલૈઃ| લિમ્પેત્કુલત્થિકાદન્તીત્રિવૃચ્છ્યામાગ્નિતિલ્વકૈઃ||૬|| સસૈન્ધવૈઃ સગોમૂત્રૈસ્તૈલં કુર્વીત રોપણમ્| |૭|

Adhikarana raktAgantuje vidradhau pittajavat (7) · Śloka 7

| રક્તાગન્તૂદ્ભવે કાર્યા પિત્તવિદ્રધિવત્ક્રિયા||૭||

Adhikarana shleShmAtisAregantuje vidradhau pittajavat antarvidradhau kvAthaH (8) · Śloka 8

વરુણાદિગણક્વાથમપક્વેઽભ્યન્તરોત્થિતે| ઊશકાદિપ્રતીવાપં પૂર્વાહ્ણે વિદ્રધૌ પિબેત્||૮||

Adhikarana antarvidradhau ghRutam antarvidradhau nirUhasnehabastI (9) · Śloka 9

ઘૃતં વિરેચનદ્રવ્યૈઃ સિદ્ધં તાભ્યાં ચ પાયયેત્| નિરૂહં સ્નેહબસ્તિં ચ તાભ્યામેવ પ્રકલ્પયેત્||૯||

Adhikarana vidradhigulmAdau trAyanAdi kvAthaH (10) · Śloka 10

પાનભોજનલેપેષુ મધુશિગ્રુ પ્રયોજિતઃ| દત્તાવાપો યથાદોષમપક્વં હન્તિ વિદ્રધિમ્||૧૦||

Adhikarana vidradhigulmAdau trAyamANA ghRutam (11-15) · Śloka 15

ત્રાયન્તીત્રિફલાનિમ્બકટુકામધુકં સમમ્| ત્રિવૃત્પટોલમૂલાભ્યાં ચત્વારિંઽશાઃ પૃથક્ પૃથક્||૧૧|| મસૂરાન્નિસ્તુષાદષ્ટૌ તત્ક્વાથઃ સઘૃતો જયેત્| વિદ્રધીગુલ્મવીસર્પદાહમોહમદજ્વરાન્||૧૨|| તૃણ્મૂર્ચ્છાચ્છર્દિહૃદ્રોગપિત્તાસૃક્કુષ્ઠકામલાઃ| કુડવં ત્રાયમાણાયાઃ સાધ્યમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ||૧૩|| કુડવં તદ્રસાદ્ધાત્રીસ્વરસાત્ક્ષીરતો ઘૃતાત્| કર્ષાંશં કલ્કિતં તિક્તાત્રાયન્તીધન્વયાસકમ્||૧૪|| મુસ્તાતામલકીવીરાજીવન્તીચન્દનોત્પલમ્| પચેદેકત્ર સંયોજ્ય તદ્ઘૃતં પૂર્વવદ્ગુણૈઃ||૧૫||

Adhikarana vidradhigulmAdau drAkShAdighRutam (16-17) · Śloka 17

દ્રાક્ષા મધૂકં ખર્જૂરં વિદારી સશતાવરી| પરૂષકાણિ ત્રિફલા તત્ક્વાથે પાચયેદ્ઘૃતમ્||૧૬|| ક્ષીરેક્ષુધાત્રીનિર્યાસપ્રાણદાકલ્કસંયુતમ્| તચ્છીતં શર્કરાક્ષૌદ્રપાદિકં પૂર્વવદ્ગુણૈઃ||૧૭||

Adhikarana vidradhisamIpe raktaharaNam (18) · Śloka 18

હરેચ્છૃઙ્ગાદિભિર્સૃક્ સિરયા વા યથાન્તિકમ્| |૧૮|

Adhikarana pacyamAne vidradhau upanAhaH (18-19) · Śloka 19

| વિદ્રધિં પચ્યમાનં ચ કોષ્ઠસ્થં બહિરુન્નતમ્||૧૮|| જ્ઞાત્વોપનાહયેત્- | |૧૯|

Adhikarana bahiH pakvasya vidradherlakShaNam bahiH pavkasya BedanaM vraNavadupacAraSca (19-20) · Śloka 20

શૂલે સ્થિતે તત્રૈવ પિણ્ડિતે| તત્પાર્શ્વપીડનાત્સુપ્તૌ દાહાદિષ્વલ્પકેષુ ચ||૧૯|| પક્વઃ સ્યાદ્વિદ્રધિં ભિત્ત્વા વ્રણવત્તમુપાચરેત્| |૨૦|

Adhikarana antaH pakvasya vidradherlakShaNam (20) · Śloka 20

| અન્તર્ભાગસ્ય ચાપ્યેતચ્ચિહ્નં પક્વસ્ય વિદ્રધેઃ||૨૦||

Adhikarana antaH pakvasya svayaMpravRuttasya pUyasyopekShaNam antaH asamyagvahati srAve varuNAdicUrNam antaH asamadhushigrucUrNam (21-23) · Śloka 23

પક્વઃ સ્રોતાંસિ સમ્પૂર્ય સ યાત્યૂર્ધ્વમધોઽથવા| સ્વયં પ્રવૃત્તં તં દોષમુપેક્ષેત હિતાશિનઃ||૨૧|| દશાહં દ્વાદશાહં વા રક્ષન્ ભિષગુપદ્રવાન્| અસમ્યગ્વહતિ ક્લેદે વરુણાદિં સુખામ્ભસા||૨૨|| પાયયેન્મધુશિગ્રું વા યવાગૂં તેન વા કૃતામ્| |૨૩|

Adhikarana antaH asamyagvahati srAve saMskRutA yavAgUH,antaHasayavAdiyUShairannam (23) · Śloka 23

| યવકોલકુલત્થોત્થયૂષૈરન્નં ચ શસ્યતે||૨૩||

Adhikarana antaH asamyagvahati srAve dashAhAdUrdhvaM trAyantyAdidhRutena shodhanam shuddhe tiktakaM ghRutam (24) · Śloka 24

ઊર્ધ્વં દશાહાત્ત્રાયન્તીસર્પિષા તૈલ્વકેન વા| શોધયેદ્બલતઃ, શુદ્ધઃ સક્ષૌદ્રં તિક્તકં પિબેત્||૨૪||

Adhikarana vidradhIShu gulmacikitsA~api (25) · Śloka 25

સર્વશો ગુલ્મવચ્ચૈનં યથાદોષમુપાચરેત્| |૨૫|

Adhikarana vidradhIShu sarvAsthAsu guggulushilAjatu ca (25-26) · Śloka 26

| સર્વાવસ્થાસુ સર્વાસુ ગુગ્ગુલું વિદ્રધીષુ ચ||૨૫|| કષાયૈર્યૌગિકૈર્યુઞ્જ્યાત્સ્વૈઃસ્વૈસ્તદ્વચ્છિલાજતુ| |૨૬|

Adhikarana vidradhIShu yatnena pAkavAraNam vidradhIShu tasya hetuH (26-27) · Śloka 27

| પાકં ચ વારયેદ્યત્નાત્સિદ્ધિઃ પક્વે હિ દૈવિકી||૨૬|| અપિ ચાશુ વિદાહિત્વાદ્વિદ્રધિઃ સોઽભિધીયતે| |૨૭|

Adhikarana vidradhIShu mehe sati mehacikitsA (27) · Śloka 27

| સતિ ચાલોચયેન્મેહે પ્રમેહાણાં ચિકિત્સિતમ્||૨૭||

Adhikarana stanavidradhau sarvaM vraNavat stanashastrakarmaNi stanyavAhinyAipAlanam (28-1) · Śloka 1

સ્તનજે વ્રણવત્સર્વં ન ત્વેનમુપનાહયેત્| પાટયેત્પાલયન્ સ્તન્યવાહિનીઃ કૃષ્ણચૂચુકૌ||૨૮|| સર્વાસ્વામાદ્યવસ્થાસુ નિર્દુહીત ચ તત્સ્તનમ્| |૨૯| ઇતિ વિદ્રધિચિકિત્સિતમ્||૧||

Adhikarana vAtaje vRuddhau trivRutA snehanam vAtaje vRuddhau kaushAmrAdiBirvirecanam (90)) · Śloka 30

અથ વૃદ્ધિચિકિત્સિતમ્| શોધયેત્ત્રિવૃતા સ્નિગ્ધં વૃદ્ધૌ સ્નેહૈશ્ચલાત્મકે||૨૯|| કૌશામ્રતિલ્વકૈરણ્ડસુકુમારકમિશ્રકૈઃ| |૩૦|

Adhikarana vAtaje vRuddhau tato nirUho~anuvAsanaM ca vAtaje vRuddhau vAtaghnAH svedalepAH vAtaje vRuddhau pakve BitvA vraNakriyA (30-31) · Śloka 31

| તતોઽનિલઘ્નનિર્યૂહકલ્કસ્નેહૈર્નિરૂહયેત્||૩૦|| રસેન ભોજિતં યષ્ટિતૈલેનાન્વાસયેદનુ| સ્વેદપ્રલોપા વાતઘ્નાઃ પક્વે ભિત્ત્વા વ્રણક્રિયામ્||૩૧||

Adhikarana pittaraktaje kriyA Amapavke shoPavraNakriyA pittarktaje raktaharaNam (32) · Śloka 32

પિત્તરક્તોદ્ભવે વૃદ્ધાવામપક્વે યથાયથમ્| શોફવ્રણક્રિયાં કુર્યાત્ પ્રતતં ચ હરેદસૃક્||૩૨||

Adhikarana kaPaje rakta pitadArUkalkaH kaPaje shleShmagranthikramaH kaPaje pavke pATite tailam (33-35) · Śloka 35

ગોમૂત્રેણ પિબેત્કલ્કં શ્લૈષ્મિકે પીતદારુજમ્| વિમ્લાપનાદૃતે ચાસ્ય શ્લેષ્મગ્રન્થિક્રમો હિતઃ||૩૩|| પક્વે ચ પાટિતે તૈલમિષ્યતે વ્રણશોધનમ્| સુમનોરુષ્કરાઙ્કોલ્લસપ્તપર્ણેષુ સાધિતમ્||૩૪|| પટોલનિમ્બરજનીવિડઙ્ગકુટજેષુ ચ| |૩૫|

Adhikarana medoje vRuddhau svedanam medoje vRuddhau tato dAraNam medoje vRuddhau pratisAritavraNasya sIvanam medoje vRuddhau aBya~jjanaM tailaM manaHshilAdikRutam medoje vRuddhau snehasvedashIlanam (35-38) · Śloka 38

| મેદોજં મૂત્રપિષ્ટેન સુસ્વિન્નં સુરસાદિના||૩૫|| શિરોવિરેકદ્રવ્યૈર્વા વર્જયન્ ફલસેવનીમ્| દારયેદ્વૃદ્ધિપત્રેણ સમ્યઙ્મેદસિ સૂદ્ધૃતે||૩૬|| વ્રણં માક્ષિકકાસીસસૈન્ધવપ્રતિસારિતમ્| સીવ્યેદભ્યઞ્જનં ચાસ્ય યોજ્યં મેદોવિશુદ્ધયે||૩૭|| મનઃશિલૈલાસુમનોગ્રન્થિભલ્લાતકૈઃ કૃતમ્| તૈલમાવ્રણસન્ધાનાત્સ્નેહસ્વેદૌ ચ શીલયેત્||૩૮||

Adhikarana mUtraje vRuddhau svedanaM veShTanaM vedhanaM sravaNaM vraNabaddhanaM ropaNaM ca (39-40) · Śloka 40

મૂત્રજં સ્વેદિતં સ્નિગ્ધૈર્વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટિતમ્| વિધ્યેદધસ્તાત્સેવન્યાઃ સ્રાવયેચ્ચ યથોદરમ્||૩૯|| વ્રણં ચ સ્થગિકાબદ્ધં રોપયેત્| |૪૦|

Adhikarana antraje vRuddhau vAtavRuddhivat (40) · Śloka 40

અન્ત્રહેતુકે| ફલકોશમસમ્પ્રાપ્તે ચિકિત્સા વાતવૃદ્ધિવત્||૪૦||

Adhikarana sukumAraM ghRutam (41-47) · Śloka 47

પચેત્પુનર્નવતુલાં તથા દશપલાઃ પૃથક્| દશમૂલપયસ્યાશ્વગન્ધૈરણ્ડશતાવરીઃ||૪૧|| દ્વિદર્ભશરકાશેક્ષુમૂલપોટગલાન્વિતાઃ| વહેઽપામષ્ટભાગસ્થે તત્ર ત્રિંશત્પલં ગુડાત્||૪૨|| પ્રસ્થમેરણ્ડતૈલસ્ય દ્વૌ ઘૃતાત્પયસસ્તથા| આવપેદ્ દ્વિપલાંશં ચ કૃષ્ણાતન્મૂલસૈન્ધવમ્||૪૩|| યષ્ટીમધુ(ચિત્ર)કમૃદ્વીકાયવાનીનાગરાણિ ચ (ક્ષારનાગરમ્)| તત્સિદ્ધં સુકુમારાખ્યં સુકુમારં રસાયનમ્||૪૪|| વાતાતપાધ્વયાનાદિપરિહાર્યેષ્વયન્ત્રણમ્| પ્રયોજ્યં સુકુમારાણામીશ્વરાણં સુખાત્મનામ્||૪૫|| નૃણાં સ્ત્રીવૃન્દભર્તૄણામલક્ષ્મીકલિનાશનમ્| સર્વકાલોપયોગેન કાન્તિલાવણ્યપુષ્ટિદમ્||૪૬|| વર્ધ્મવિદ્રધિગુલ્માર્શોયોનિમેઢ્રાનિલાર્તિષુ| શોફોદરખુડપ્લીહવિડ્વિબન્ધેષુ ચોત્તમમ્||૪૭||

Adhikarana vardhmashAntyaBAve dAhaH dAhavidhiH (48-49) · Śloka 49

યાયાદ્વર્ધ્મ ન ચેચ્છાન્તિં સ્નેહરેકાનુવાસનૈઃ| બસ્તિકર્મ પુરઃ કૃત્વા વઙ્ક્ષણસ્થં તતો દહેત્||૪૮|| અગ્નિના માર્ગરોધાર્થં મરુતઃ| |૪૯|

Adhikarana dAhe~anyamatam gulmAdAvayameva vidhiH (13) · Śloka 13

અર્ધેન્દુવક્રિયા| અઙ્ગુષ્ઠસ્યોપરિ સ્નાવ પીતં તન્તુસમં ચ યત્||૪૯|| ઉત્ક્ષિપ્ય સૂચ્યા તત્તિર્યગ્દહેચ્છિત્ત્વા યતો ગદઃ| તતોઽન્યપાર્શ્વેઽન્યે ત્વાહુર્દહેદ્વાઽનામિકાઙ્ગુલેઃ||૫૦|| ગુલ્મેઽન્યૈર્વાતકફજે પ્લીહ્નિ ચાયં વિધિઃ સ્મૃતઃ| કનિષ્ઠિકાનામિકયોર્વિશ્વાચ્યાં ચ યતો ગદઃ||૫૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||