13. vidradhivr̥ddhicikitśitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH SArIrasthAnam · Śloka

അസ്മാദനന്തരം വിദ്രധിവൃദ്ധിചികിത്സിതമാരഭ്യതേ, പ്രമേഹോപദ്രവഭൂതത്വാദ്വിദ്രധേഃ| ഇത്യാഹ-

Adhikarana vidradhivRuddhicikitsitAdhyAyaH Ame vidradhau shoPavat upakramaHvAtike vidradhau dhAvanalepanashodhanaropaNAni (2-1) · Śloka 1

അഥാതോ വിദ്രധിവൃദ്ധിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) വിദ്രധിം സര്വമേവാമം ശോഫവത്സമുപാചരേത്| പ്രതതം ച ഹരേദ്രക്തം പക്വേ തു വ്രണവത്ക്രിയാ||൧||

സ൦-ആമം സര്വമേവ വിദ്രധിം ശോഫവദുപക്രമേത്| അനവരതം ച രക്തമാഹരേത്| അനന്തരം പക്വേ സതി വ്രണവത്ക്രിയാ| വിശേഷേണ വികിത്സിതമാഹ-

Adhikarana vAtike vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (2-3) · Śloka 3

പഞ്ചമൂലജലൈര്ധൌതം വാതികം ലവണോത്തരൈഃ| ഭദ്രാദിവര്ഗയഷ്ട്യാഹ്വതിലൈരാലേപയേദ്വ്രണമ്||൨|| വൈരേചനികയുക്തേന ത്രൈവൃതേന വിശോധ്യ ച| വിദാരീവര്ഗസിദ്ധേന ത്രൈവൃതേനൈവ രോപയേത്||൩||

സ൦-വാതികം വ്രണം-വാതവിദ്രധാവര്ഥാജ്ജാതം, പഞ്ചമൂലജലൈഃ പ്രക്ഷാലിതം "ഭദ്രദാരു നതം" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൫) ഇത്യാദിനാ മധുയഷ്ടികയാ തിലൈശ്ച ലവണാദ്യൈ(ധികൈ)ര്ലേപയേത്| വൈരേചനികയുക്തേന-"നികുമ്ഭകുമ്ഭ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൨) ഇത്യാദിവര്ഗോക്തേന യുക്തേന, ത്രൈവൃതേന-ത്രൈവൃതാഖ്യേന സ്നേഹേന, വിശോധ്യ-ശോധയിത്വാ, തതോ "വിദാരിപഞ്ചാങ്ഗുല" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൯) ഇത്യാദിദ്രവ്യസിദ്ധേന ത്രൈവൃതേനൈവ സ്നേഹേന വ്രണം രോപയേത്|

Adhikarana paittike vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (4-5) · Śloka 5

ക്ഷാലിതം ക്ഷീരിതോയേന ലിമ്പേദ്യഷ്ട്യമൃതാതിലൈഃ| പൈത്തം ഘൃതേന സിദ്ധേന മഞ്ജിഷ്ഠോശീരപദ്മകൈഃ||൪|| പയസ്യാദ്വിനിശാശ്രേഷ്ഠായഷ്ടീദുഗ്ധൈശ്ച രോപയേത്| ന്യഗ്രോധാദിപ്രവാലത്വക്ഫലൈര്വാ|൫|

സ൦-പൈത്തം വ്രണം ക്ഷീരിതോയേന ധൌതമ്| ക്ഷീരിണോ-ന്യഗ്രോധാദയഃ| മധുയഷ്ടികാഗുഡൂചീതിലൈര്ലിമ്പേദ്ബഹിഃ| ഘൃതേനേത്യാദി| മഞ്ജിഷ്ഠാദിഭിര്ഘൃതേന സിദ്ധേന രോപയേത്| സാമാന്യപരിഭാഷോക്തപ്രമാണേന (ഹൃ. ക. അ. ൬|൧൫) ദ്രവ്യം ഘൃതം ജലം സമക്ഷീരം [ ചതുര്ഗുണവിവര്ധിതം ] ഇത്യത്ര പാകക്രമഃ| ന്യഗ്രോധേത്യാദി| പ്രവാലശ്ച ത്വക് ച ഫലം ച പ്രവാലത്വക്ഫലാനി| ന്യഗ്രോധാദീനാം (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൪൧) പ്രവാലത്വക്ഫലൈഃ സിദ്ധേന വാ ഘൃതേന രോപയേത്|

Adhikarana kaPaje vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (5-7) · Śloka 7

| കഫജം പുനഃ||൫|| ആരഗ്വധാദിനാ ധൌതം സക്തുകുമ്ഭനിശാതിലൈഃ| ലിമ്പേത്കുലത്ഥികാദന്തീത്രിവൃച്ഛ്യാമാഗ്നിതില്വകൈഃ||൬|| സസൈന്ധവൈഃ സഗോമൂത്രൈസ്തൈലം കുര്വീത രോപണമ്| |൭|

സ൦-കഫജം തു വ്രണമാരഗ്വധാദിനാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൧൭) ധൌതം സക്ത്വാദിഭിര്ലിമ്പേത്| കുലത്ഥികാദിഭിര്ദ്രവ്യൈസ്തൈലം രോപണം കുര്വീത|

Adhikarana raktAgantuje vidradhau pittajavat (7) · Śloka 7

| രക്താഗന്തൂദ്ഭവേ കാര്യാ പിത്തവിദ്രധിവത്ക്രിയാ||൭||

സ൦-രക്തോദ്ഭവേ തഥാऽऽഗന്തുജേ ക്ഷതോദ്ഭവേ ച വിദ്രധൌ പിത്തവിദ്രധിതുല്യാ ക്രിയാ കാര്യാ|

Adhikarana shleShmAtisAregantuje vidradhau pittajavat antarvidradhau kvAthaH (8) · Śloka 8

വരുണാദിഗണക്വാഥമപക്വേऽഭ്യന്തരോത്ഥിതേ| ഊശകാദിപ്രതീവാപം പൂര്വാഹ്ണേ വിദ്രധൌ പിബേത്||൮||

സ൦-ആന്തരേ വിദ്രധൌ വരുണാദി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൨൯) ഗണക്വാഥമൂഷകാദി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൨൩) പ്രതീവാപം പൂര്വാഹ്ണേ പിബേത്|

Adhikarana antarvidradhau ghRutam antarvidradhau nirUhasnehabastI (9) · Śloka 9

ഘൃതം വിരേചനദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധം താഭ്യാം ച പായയേത്| നിരൂഹം സ്നേഹബസ്തിം ച താഭ്യാമേവ പ്രകല്പയേത്||൯||

സ൦-വിരേചനദ്രവ്യൈര്യഥാദോഷം ച ഘൃതം സിദ്ധം തഥാ താഭ്യാം-വരുണാദിഗണോഷകാദിഗണാഭ്യാം, സിദ്ധം ഘൃതമപക്വാഭ്യന്തരോത്ഥിതേ വിദ്രധൌ പായയേത്| താഭ്യാമേവ ഗണാഭ്യാം നിരൂഹാന്വാസനേ നിരൂപയിതവ്യേ|

Adhikarana vidradhigulmAdau trAyanAdi kvAthaH (10) · Śloka 10

പാനഭോജനലേപേഷു മധുശിഗ്രു പ്രയോജിതഃ| ദത്താവാപോ യഥാദോഷമപക്വം ഹന്തി വിദ്രധിമ്||൧൦||

സ൦-പാനാദിഷു മധുശിഗ്രുഃ പ്രയോജിതോ ദത്താവാപോ-വിതീര്ണകല്കഃ, സാമര്ഥ്യാത്തത്ക്വാഥഃ പക്വം വിദ്രധിം ഹന്തി|

Adhikarana vidradhigulmAdau trAyamANA ghRutam (11-15) · Śloka 15

ത്രായന്തീത്രിഫലാനിമ്ബകടുകാമധുകം സമമ്| ത്രിവൃത്പടോലമൂലാഭ്യാം ചത്വാരിംऽശാഃ പൃഥക് പൃഥക്||൧൧|| മസൂരാന്നിസ്തുഷാദഷ്ടൌ തത്ക്വാഥഃ സഘൃതോ ജയേത്| വിദ്രധീഗുല്മവീസര്പദാഹമോഹമദജ്വരാന്||൧൨|| തൃണ്മൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദിഹൃദ്രോഗപിത്താസൃക്കുഷ്ഠകാമലാഃ| കുഡവം ത്രായമാണായാഃ സാധ്യമഷ്ടഗുണേऽമ്ഭസി||൧൩|| കുഡവം തദ്രസാദ്ധാത്രീസ്വരസാത്ക്ഷീരതോ ഘൃതാത്| കര്ഷാംശം കല്കിതം തിക്താത്രായന്തീധന്വയാസകമ്||൧൪|| മുസ്താതാമലകീവീരാജീവന്തീചന്ദനോത്പലമ്| പചേദേകത്ര സംയോജ്യ തദ്ഘൃതം പൂര്വവദ്ഗുണൈഃ||൧൫||

സ൦-ത്രായന്ത്യാദികം സമം-സമാംശം, ത്രിവൃതായാശ്ചത്വാരോംऽശാഃ പടോലമൂലാച്ച, നിസ്തുഷമസൂരാദഷ്ടാവിത്യേതൈഃ ക്വാഥോ ഘൃതസഹിതോ വിദ്രധ്യാദീന് പരാകുര്യാത്| സ൦-ത്രായമാണായാഃ കുഡവമഷ്ടഗുണേ ജലേ സാധ്യമ്| തദ്രസാത്-ത്രയാമാണായാഃ ക്വാഥാത് കുഡവം, ധാത്രീസ്വരസാത് ക്ഷീരാഘൃതാച്ച പ്രത്യേകം കുഡവം, കര്ഷാംശം പ്രത്യേകം കല്കീകൃതം തിക്താദി, ഏകത്ര മിശ്രയിത്വാ പചേത്| തദേതദ് ഘൃതം പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana vidradhigulmAdau drAkShAdighRutam (16-17) · Śloka 17

ദ്രാക്ഷാ മധൂകം ഖര്ജൂരം വിദാരീ സശതാവരീ| പരൂഷകാണി ത്രിഫലാ തത്ക്വാഥേ പാചയേദ്ഘൃതമ്||൧൬|| ക്ഷീരേക്ഷുധാത്രീനിര്യാസപ്രാണദാകല്കസംയുതമ്| തച്ഛീതം ശര്കരാക്ഷൌദ്രപാദികം പൂര്വവദ്ഗുണൈഃ||൧൭||

സ൦-ദ്രാക്ഷാദിഭിഃ ക്വാഥേ ക്ഷീരം ഇക്ഷുരസേ ധാത്രീരസേ ഹരീതകീകല്കയുതം ഘൃതം സാമാന്യപരിഭാഷയാ പചേത്| തദ്ഘൃതം ശീതം സച്ഛര്കരാക്ഷൌദ്രപാദയുതം പൂര്വഗുണമ്| ശര്കരാക്ഷൌദ്രപാദികമിതി "അത ഇനിഠനൌ" ഇതി ഠന്

Adhikarana vidradhisamIpe raktaharaNam (18) · Śloka 18

ഹരേച്ഛൃങ്ഗാദിഭിര്സൃക് സിരയാ വാ യഥാന്തികമ്| |൧൮|

സ൦-ശൃങ്ഗാദിഭീ രക്തം ഹരേത്| സിരയാ വാ യഥാസമീപമസ്രം ഹരേത്|

Adhikarana pacyamAne vidradhau upanAhaH (18-19) · Śloka 19

| വിദ്രധിം പച്യമാനം ച കോഷ്ഠസ്ഥം ബഹിരുന്നതമ്||൧൮|| ജ്ഞാത്വോപനാഹയേത്- | |൧൯|

സ൦-വിദ്രധിം കോഷ്ഠസ്ഥം കോഷ്ഠഗതം ബഹിരുന്നതം പച്യമാനം ബുദ്ധ്വോപനാഹയേത്-ഉപനദ്ധം കുര്യാത്|

Adhikarana bahiH pakvasya vidradherlakShaNam bahiH pavkasya BedanaM vraNavadupacAraSca (19-20) · Śloka 20

ശൂലേ സ്ഥിതേ തത്രൈവ പിണ്ഡിതേ| തത്പാര്ശ്വപീഡനാത്സുപ്തൌ ദാഹാദിഷ്വല്പകേഷു ച||൧൯|| പക്വഃ സ്യാദ്വിദ്രധിം ഭിത്ത്വാ വ്രണവത്തമുപാചരേത്| |൨൦|

സ൦-തത്രൈവ ശൂലേ പിണ്ഡിതേ സ്ഥിതേ യം ദോഷമാശ്രിത്യോന്നദ്ധസ്തിഷ്ഠതി തഥാ തത്പാര്ശ്വേ പീഡനേന സുപ്തൌ-സ്വപനേ, തഥാ ദാഹാദിഷ്വല്പകേഷു, ആദിശബ്ദേനോഷാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ, ഏതേഷു സത്സു പക്വോ വിദ്രധിഃ സ്യാത്| തം ഭിത്വാ-സഞ്ഛേദ്യ, വ്രണവദുപക്രമേത്|

Adhikarana antaH pakvasya vidradherlakShaNam (20) · Śloka 20

| അന്തര്ഭാഗസ്യ ചാപ്യേതച്ചിഹ്നം പക്വസ്യ വിദ്രധേഃ||൨൦||

സ൦-അന്തര്ഭാഗസ്യ ച വിദ്രധേരേതദേവ ചിഹ്നമ്|

Adhikarana antaH pakvasya svayaMpravRuttasya pUyasyopekShaNam antaH asamyagvahati srAve varuNAdicUrNam antaH asamadhushigrucUrNam (21-23) · Śloka 23

പക്വഃ സ്രോതാംസി സമ്പൂര്യ സ യാത്യൂര്ധ്വമധോऽഥവാ| സ്വയം പ്രവൃത്തം തം ദോഷമുപേക്ഷേത ഹിതാശിനഃ||൨൧|| ദശാഹം ദ്വാദശാഹം വാ രക്ഷന് ഭിഷഗുപദ്രവാന്| അസമ്യഗ്വഹതി ക്ലേദേ വരുണാദിം സുഖാമ്ഭസാ||൨൨|| പായയേന്മധുശിഗ്രും വാ യവാഗൂം തേന വാ കൃതാമ്| |൨൩|

സ൦-തദാऽസൌ പക്വഃ സന് സ്രോതാംസി ക്ലേദയിത്വോര്ധ്വം പ്രയാത്യധോ വാ, തം ദോഷം സ്വയം പ്രവൃത്തം-പതന്തം, ഹിതാശിന ഉപേക്ഷേത-ന കിഞ്ചിദുപക്രമാന്തരം കുര്വീത| ദശാഹം ദ്വാദശാഹം വാ വൈദ്യ ഉപദ്രവാന്രക്ഷേത്| ക്ലേദേ ച യഥാവദവഹതി സതി വരുണാദിമുഷ്ണാമ്ബുനാ പായയേത്, വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| ദശാഹമിതി ദശാനാമഹ്നാം സമാഹാര ഇതി സമാസേ "രാജാഹഃസഖിഭ്യഷ്ടച്" ഇതി ടച്| "ന സങ്ഖ്യാദേഃ സമാഹാരേ" ഇത്യഹ്നാദേശനിഷേധഃ| " നസ്തദ്ധിതേ" ഇതി ടിലോപഃ| "സ നപുംസകമ്" ഇതി നപുംസകത്വമ്| "കലാധ്വനോഃ" ഇതി ദ്വിതീയാ| അഥവാ മധുശിഗ്രും പായയേത്| തേന വാ-മധുശിഗ്രുണാ, കൃതാം പേയാം പായയേത്|

Adhikarana antaH asamyagvahati srAve saMskRutA yavAgUH,antaHasayavAdiyUShairannam (23) · Śloka 23

| യവകോലകുലത്ഥോത്ഥയൂഷൈരന്നം ച ശസ്യതേ||൨൩||

സ൦-യവാദിജൈര്യൂഷൈഃ സഹാന്നം ച ശസ്യതേ|

Adhikarana antaH asamyagvahati srAve dashAhAdUrdhvaM trAyantyAdidhRutena shodhanam shuddhe tiktakaM ghRutam (24) · Śloka 24

ഊര്ധ്വം ദശാഹാത്ത്രായന്തീസര്പിഷാ തൈല്വകേന വാ| ശോധയേദ്ബലതഃ, ശുദ്ധഃ സക്ഷൌദ്രം തിക്തകം പിബേത്||൨൪||

സ൦-ദശാഹാദനന്തരം ത്രായന്തീഘൃതേന-"കുഡവം ത്രായമാണായാഃ" (ശ്ലോ. ൧൩) ഇത്യാദിനാ, അഥവാ തൈല്വകേന-"ശമ്യാകേന ത്രിവൃതയാ" (ഹൃ. ചി. അ. ൩|൧൫൨) ഇത്യാദിനാ, ശോധയേദ്യഥാബലമ്| ശുദ്ധഃ സന് ക്ഷൌദ്രേണ സഹ തിക്തകം പിബേത്|

Adhikarana vidradhIShu gulmacikitsA~api (25) · Śloka 25

സര്വശോ ഗുല്മവച്ചൈനം യഥാദോഷമുപാചരേത്| |൨൫|

സ൦-സര്വേണ പ്രകാരേണഗുല്മവദേനം-വിദ്രധിം, യഥാദോഷമുപക്രമേത്|

Adhikarana vidradhIShu sarvAsthAsu guggulushilAjatu ca (25-26) · Śloka 26

| സര്വാവസ്ഥാസു സര്വാസു ഗുഗ്ഗുലും വിദ്രധീഷു ച||൨൫|| കഷായൈര്യൌഗികൈര്യുഞ്ജ്യാത്സ്വൈഃസ്വൈസ്തദ്വച്ഛിലാജതു| |൨൬|

സ൦-വിദ്രധീഷു സര്വാസു സര്വാവസ്ഥാസ്വേവം ഗുഗ്ഗുലും യൌഗികൈഃ സ്വൈഃസ്വൈര്യോഗ്യൈഃ കഷായൈര്യുഞ്ജ്യാത്| തദ്വത്-തഥൈവ കഷായൈഃ സഹ, ശിലാജതു യുഞ്ജ്യാത്|

Adhikarana vidradhIShu yatnena pAkavAraNam vidradhIShu tasya hetuH (26-27) · Śloka 27

| പാകം ച വാരയേദ്യത്നാത്സിദ്ധിഃ പക്വേ ഹി ദൈവികീ||൨൬|| അപി ചാശു വിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധിഃ സോऽഭിധീയതേ| |൨൭|

സ൦-പാകം ച യത്നേന വാരയേത്| ഹി-യസ്മാത്, പക്വേ സതി ദൈവികീ സിദ്ധിഃ-ന തു ഭിഷഗ്വശാനുഗേത്യര്ഥഃ| ആശു ച വിദാഹിത്വാത് സഃ-അയം രോഗോ, വിദ്രധിരിത്യുച്യതേ| തസ്മാത്തസ്യ പാകരക്ഷായാം യതിതവ്യമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana vidradhIShu mehe sati mehacikitsA (27) · Śloka 27

| സതി ചാലോചയേന്മേഹേ പ്രമേഹാണാം ചികിത്സിതമ്||൨൭||

സ൦-മേഹേ ച സതി പ്രമേഹാണാം ചികിത്സിതമാലോചയേത്| ചശബ്ദാദ്വിദ്രധിചികിത്സിതോക്തമപി കുര്യാത്|

Adhikarana stanavidradhau sarvaM vraNavat stanashastrakarmaNi stanyavAhinyAipAlanam (28-1) · Śloka 1

സ്തനജേ വ്രണവത്സര്വം ന ത്വേനമുപനാഹയേത്| പാടയേത്പാലയന് സ്തന്യവാഹിനീഃ കൃഷ്ണചൂചുകൌ||൨൮|| സര്വാസ്വാമാദ്യവസ്ഥാസു നിര്ദുഹീത ച തത്സ്തനമ്| |൨൯| ഇതി വിദ്രധിചികിത്സിതമ്||൧||

സ൦-സ്തനജേ വിദ്രധാവുപനാഹം വര്ജയിത്വാ സര്വമേവ വ്രണക്രിയാക്രമം കുര്യാത്| വിദ്രധിശബ്ദഃ പുംസ്ത്രീലിങ്ഗഃ| സ്തനവിദ്രധിം ച പാടയേദ്വൈദ്യഃ| സ്തന്യവാഹിനീഃ സിരാഃ കൃഷ്ണചൂചുകൌ ച പാലയന്| സര്വാസു ചാമാദ്യവസ്ഥാസു തസ്യ-വിദ്രധേഃ സമ്ബന്ധിനം, സ്തനം നിര്ദുഹീത| ആദിശബ്ദഃ പച്യമാനപാകാവസ്ഥയോര്ഗ്രഹണാര്ഥഃ| ഇതി വിദ്രധിചികിത്സിതമുക്ത്വാ വൃദ്ധിചികിത്സിതമാഹ-

Adhikarana vAtaje vRuddhau trivRutA snehanam vAtaje vRuddhau kaushAmrAdiBirvirecanam (90)) · Śloka 30

അഥ വൃദ്ധിചികിത്സിതമ്| ശോധയേത്ത്രിവൃതാ സ്നിഗ്ധം വൃദ്ധൌ സ്നേഹൈശ്ചലാത്മകേ||൨൯|| കൌശാമ്രതില്വകൈരണ്ഡസുകുമാരകമിശ്രകൈഃ| |൩൦|

സ൦-ചലാത്മകേ വൃദ്ധൌ സതി വൃദ്ധ്യാമയിനം ത്രിവൃതാഖ്യേന സ്നേഹേനാസമന്താത് സ്നിഗ്ധം സന്തം ശോധയേത്| അത്ര ച സാമാന്യോക്താവപ്യപക്വസ്യ ത്രൈവൃതസ്യ ന തഥാ പ്രയോഗഃ പ്രശസ്യത ഇതി പൂര്വോക്തയാ രീത്യാ (ശ്ലോ. ൩) വിദാരിവര്ഗസിദ്ധസ്യോപയോഗഃ കാര്യ ഇതി കേചിന്മന്യന്തേ| കൈഃ സ്നേഹൈഃ ? കൌശാമ്രാദിഭിഃ സിദ്ധൈഃ| സുകുമാരകം-അത്രൈവ വക്ഷ്യമാണമ് (ശ്ലോ. ൪൧) , മിശ്രകം ച-ഗുല്മചികിത്സിതേ (ശ്ലോ. ൮൯|൯൦)|

Adhikarana vAtaje vRuddhau tato nirUho~anuvAsanaM ca vAtaje vRuddhau vAtaghnAH svedalepAH vAtaje vRuddhau pakve BitvA vraNakriyA (30-31) · Śloka 31

| തതോऽനിലഘ്നനിര്യൂഹകല്കസ്നേഹൈര്നിരൂഹയേത്||൩൦|| രസേന ഭോജിതം യഷ്ടിതൈലേനാന്വാസയേദനു| സ്വേദപ്രലോപാ വാതഘ്നാഃ പക്വേ ഭിത്ത്വാ വ്രണക്രിയാമ്||൩൧||

സ൦-തതഃ-ശോധനാദനന്തരം, വാതഘ്നകഷായകല്കസ്നേഹൈര്നിരൂഹയേത്| അനു-നിരൂഹസ്യ പശ്ചാത്, മാംസരസേന ഭോജിതം സന്തം മധുയഷ്ടികാതൈലേനാനുവാസയേത്| സ്വേദാഃ പ്രലേപാശ്ച വാതഘ്നാ ഹിതാഃ| പക്വേ വൃദ്ധൌ ഭിത്ത്വാ-പാടയിത്വാ, വ്രണക്രിയാം കുര്യാത്|

Adhikarana pittaraktaje kriyA Amapavke shoPavraNakriyA pittarktaje raktaharaNam (32) · Śloka 32

പിത്തരക്തോദ്ഭവേ വൃദ്ധാവാമപക്വേ യഥായഥമ്| ശോഫവ്രണക്രിയാം കുര്യാത് പ്രതതം ച ഹരേദസൃക്||൩൨||

സ൦-പിത്തരക്തോത്ഥിതേ വൃദ്ധാവാമേ പക്വേ ച [യഥായഥം-] യഥാസ്വം, ആമേ ശോഫക്രിയാം കുര്യാത്, പക്വേ വ്രണക്രിയാം കുര്യാത്| സതതം ച രക്തമാകര്ഷേത്|

Adhikarana kaPaje rakta pitadArUkalkaH kaPaje shleShmagranthikramaH kaPaje pavke pATite tailam (33-35) · Śloka 35

ഗോമൂത്രേണ പിബേത്കല്കം ശ്ലൈഷ്മികേ പീതദാരുജമ്| വിമ്ലാപനാദൃതേ ചാസ്യ ശ്ലേഷ്മഗ്രന്ഥിക്രമോ ഹിതഃ||൩൩|| പക്വേ ച പാടിതേ തൈലമിഷ്യതേ വ്രണശോധനമ്| സുമനോരുഷ്കരാങ്കോല്ലസപ്തപര്ണേഷു സാധിതമ്||൩൪|| പടോലനിമ്ബരജനീവിഡങ്ഗകുടജേഷു ച| |൩൫|

സ൦-ശ്ലൈഷ്മികേ വൃദ്ധൌ ദാര്വീകല്കം ഗോമൂത്രേണ പിബേത്| അസ്യ ച-ശ്ലൈഷ്മികവൃദ്ധേഃ, വിമ്ലാപനമന്തരേണ ശ്ലേഷ്മഗ്രന്ഥിചികിത്സിതം ഹിതമ്| വിമ്ലാപനം-തസ്തൈര്മര്ദനോപായൈര്വിമര്ദനമ്| പക്വേ പാടിതേ സതി സുമനോരുഷ്കരാദിഭിഃ കുടജാന്തൈഃ സാധിതം തൈലം വ്രണശോധനമിഷ്യതേ|

Adhikarana medoje vRuddhau svedanam medoje vRuddhau tato dAraNam medoje vRuddhau pratisAritavraNasya sIvanam medoje vRuddhau aBya~jjanaM tailaM manaHshilAdikRutam medoje vRuddhau snehasvedashIlanam (35-38) · Śloka 38

| മേദോജം മൂത്രപിഷ്ടേന സുസ്വിന്നം സുരസാദിനാ||൩൫|| ശിരോവിരേകദ്രവ്യൈര്വാ വര്ജയന് ഫലസേവനീമ്| ദാരയേദ്വൃദ്ധിപത്രേണ സമ്യങ്മേദസി സൂദ്ധൃതേ||൩൬|| വ്രണം മാക്ഷികകാസീസസൈന്ധവപ്രതിസാരിതമ്| സീവ്യേദഭ്യഞ്ജനം ചാസ്യ യോജ്യം മേദോവിശുദ്ധയേ||൩൭|| മനഃശിലൈലാസുമനോഗ്രന്ഥിഭല്ലാതകൈഃ കൃതമ്| തൈലമാവ്രണസന്ധാനാത്സ്നേഹസ്വേദൌ ച ശീലയേത്||൩൮||

സ൦-മേദോജം വൃദ്ധിരോഗം ഗോമൂത്രപിഷ്ടേന സുരസാദിനാ ഗണേന (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൩൦) സുസ്വിന്നം ശിരോവിരേകദ്രവ്യൈര്വാ സുസ്വിന്നം വൃദ്ധിപത്രേണ സമ്യക് കൃത്വാ ദാരയേത്| കിം കുര്വന് ? ഫലസേവനീം വര്ജയന്-പരിഹരന്| അനന്തരം മേദസി സൂദ്ധൃതേ സതി മാക്ഷികാദിഭിഃ പ്രതിസാരിതം വ്രണം സീവ്യേത്| അനന്തരമസ്യാഭ്യഞ്ജനം തൈലം മനഃശിലാദിഭിഃ കൃതം-സിദ്ധം, മേദോവിശുദ്ധയേ യോജ്യമ്| വ്രണസന്ധാനം യാവത് സ്നേഹം സ്വേദം ച ശീലയേത്|

Adhikarana mUtraje vRuddhau svedanaM veShTanaM vedhanaM sravaNaM vraNabaddhanaM ropaNaM ca (39-40) · Śloka 40

മൂത്രജം സ്വേദിതം സ്നിഗ്ധൈര്വസ്ത്രപട്ടേന വേഷ്ടിതമ്| വിധ്യേദധസ്താത്സേവന്യാഃ സ്രാവയേച്ച യഥോദരമ്||൩൯|| വ്രണം ച സ്ഥഗികാബദ്ധം രോപയേത്| |൪൦|

സ൦-മൂത്രജം വൃദ്ധിം സേവന്യാ അധസ്താത് സ്നിഗ്ധൈഃ സ്വേദിതം തഥാ വസ്ത്രപട്ടേന വേഷ്ടിതം വിധ്യേത്| ജലോദരവച്ച സ്രാവയേത്| ദ്വിദ്വാരനലികയാ പിച്ഛനലികയാ വാ ക്രമേണ വ്രണം ച സ്ഥഗികാഖ്യേന ബന്ധവിശേഷേണ ബദ്ധം രോപയേത്|

Adhikarana antraje vRuddhau vAtavRuddhivat (40) · Śloka 40

അന്ത്രഹേതുകേ| ഫലകോശമസമ്പ്രാപ്തേ ചികിത്സാ വാതവൃദ്ധിവത്||൪൦||

സ൦-അന്ത്രജേ വൃദ്ധൌ ഫലകോശമസമ്പ്രാപ്തേ സതി വാതവൃദ്ധിസദൃശീം ചികിത്സാം കുര്യാത്|

Adhikarana sukumAraM ghRutam (41-47) · Śloka 47

പചേത്പുനര്നവതുലാം തഥാ ദശപലാഃ പൃഥക്| ദശമൂലപയസ്യാശ്വഗന്ധൈരണ്ഡശതാവരീഃ||൪൧|| ദ്വിദര്ഭശരകാശേക്ഷുമൂലപോടഗലാന്വിതാഃ| വഹേऽപാമഷ്ടഭാഗസ്ഥേ തത്ര ത്രിംശത്പലം ഗുഡാത്||൪൨|| പ്രസ്ഥമേരണ്ഡതൈലസ്യ ദ്വൌ ഘൃതാത്പയസസ്തഥാ| ആവപേദ് ദ്വിപലാംശം ച കൃഷ്ണാതന്മൂലസൈന്ധവമ്||൪൩|| യഷ്ടീമധു(ചിത്ര)കമൃദ്വീകായവാനീനാഗരാണി ച (ക്ഷാരനാഗരമ്)| തത്സിദ്ധം സുകുമാരാഖ്യം സുകുമാരം രസായനമ്||൪൪|| വാതാതപാധ്വയാനാദിപരിഹാര്യേഷ്വയന്ത്രണമ്| പ്രയോജ്യം സുകുമാരാണാമീശ്വരാണം സുഖാത്മനാമ്||൪൫|| നൃണാം സ്ത്രീവൃന്ദഭര്തൃൗണാമലക്ഷ്മീകലിനാശനമ്| സര്വകാലോപയോഗേന കാന്തിലാവണ്യപുഷ്ടിദമ്||൪൬|| വര്ധ്മവിദ്രധിഗുല്മാര്ശോയോനിമേഢ്രാനിലാര്തിഷു| ശോഫോദരഖുഡപ്ലീഹവിഡ്വിബന്ധേഷു ചോത്തമമ്||൪൭||

സ൦-പുനര്നവസ്യ തുലാം ജലസ്യ വഹേ പചേത്| തഥാ ദശമൂലാദീനി പൃഥഗ്ദശപലപ്രമാണാനി| പോടഗലോ-നലഃ| അഷ്ടഭാഗശേഷേ ച തസ്മിന് ഗുഡാത്ത്രിംശത്പലാന്യേരണ്ഡതൈലാത് പ്രസ്ഥം ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥൌ ദ്വൌ ക്ഷീരപ്രസ്ഥൌ ദ്വൌ ക്ഷിപേത്| ദ്വിപലപ്രമാണം പിപ്പല്യാദികമ്| തദേതത്പക്വം സുകുമാരസംജ്ഞം ഘൃതം രസായനം സുകുമാരമ്| അത ഏവ വാതാതപാദിശ്ഘ്നം സര്വകാലോപയോഗാത് കാന്ത്യാദിദം വര്ധ്മാദ്യാര്തിഷു ശ്രേഷ്ഠമ്|

Adhikarana vardhmashAntyaBAve dAhaH dAhavidhiH (48-49) · Śloka 49

യായാദ്വര്ധ്മ ന ചേച്ഛാന്തിം സ്നേഹരേകാനുവാസനൈഃ| ബസ്തികര്മ പുരഃ കൃത്വാ വങ്ക്ഷണസ്ഥം തതോ ദഹേത്||൪൮|| അഗ്നിനാ മാര്ഗരോധാര്ഥം മരുതഃ| |൪൯|

സ൦-യദി സ്നേഹാദിഭിര്വര്ധ്മ ശാന്തിം ന ഗച്ഛേത് തതോ ബസ്തികര്മ കൃത്വാ വങ്ക്ഷണസ്ഥിതം വര്ധ്മ മരുതോ മാര്ഗരോധാര്ഥമഗ്നിനാ ദഹേത്|

Adhikarana dAhe~anyamatam gulmAdAvayameva vidhiH (13) · Śloka 13

അര്ധേന്ദുവക്രിയാ| അങ്ഗുഷ്ഠസ്യോപരി സ്നാവ പീതം തന്തുസമം ച യത്||൪൯|| ഉത്ക്ഷിപ്യ സൂച്യാ തത്തിര്യഗ്ദഹേച്ഛിത്ത്വാ യതോ ഗദഃ| തതോऽന്യപാര്ശ്വേऽന്യേ ത്വാഹുര്ദഹേദ്വാऽനാമികാങ്ഗുലേഃ||൫൦|| ഗുല്മേऽന്യൈര്വാതകഫജേ പ്ലീഹ്നി ചായം വിധിഃ സ്മൃതഃ| കനിഷ്ഠികാനാമികയോര്വിശ്വാച്യാം ച യതോ ഗദഃ||൫൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വിദ്രധിവൃദ്ധിചികിത്സിതം നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ||൧൩||

സ൦-യതോ-യസ്മിന്പാര്ശ്വേ, ഗദോ വിദ്യതേ തത്പാര്ശ്വസ്ഥസ്യാങ്ഗുഷ്ഠസ്യോപരി പൃഷ്ഠേ സ്നാവ പീതം യത്തന്തുതുല്യമ്| തത് സ്നാവോത്ക്ഷിപ്യാര്ധേന്ദുവക്രിയാ സൂച്യാ തിര്യക് ഛിത്ത്വാऽനന്തരം തദ്ദഹേദിത്യേകേ വദന്തി| അന്യ ആചാര്യാ ഏവമാഹുഃ| തതഃ പാര്ശ്വാത് യതോऽസൌ ഗദസ്തിഷ്ഠതി തതോ യദന്യത്പാര്ശ്വം തസ്മിന് പാര്ശ്വേऽങ്ഗുഷ്ഠസ്യോപരി യത്സ്നാവ തഥാവിധം യത്തത്പൂര്വവത് ദഹേദിതി| അന്യേ ത്വേവം വദന്തി,-അനാമികായാ അങ്ഗുലേരുപരി യത്സ്നാവ തഥാരൂപം തത്പൂര്വവദ്ദഹേദിതി| അന്യൈരാചാര്യൈര്വാതകഫജേ ഗുല്മേ പ്ലീഹ്നി ച ഏഷഃ (അയം) ഏവ-അനന്തരോക്തോ, വിധിഃ സ്മൃതഃ| തഥാ വിശ്വാച്യാം-വാതവ്യാധിവിശേഷേ, യതോ യസ്മിന് പാര്ശ്വേऽസൌ ഗദസ്തസ്മിന് പാര്ശ്വേ കനിഷ്ഠികാനാമികയോരുപരി യത്സ്നാവ പീതം തന്തുസമം തദുത്ക്ഷിപ്യ തിര്യക് ഛിത്ത്വാ ദഹേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വിദ്രധിവൃദ്ധിചികിത്സിതം നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൩||