18. visarpacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરં વિસર્પચિકિત્સિતમુત્સેધસામાન્યાચ્ચિકિત્સાસાદૃશ્યાચ્ચ વ્યાખ્યાયતે-

Adhikarana visarpacikitsitAdhyAyaH visarpe pUrvaM la~gghanaM raktAvaseko shuddhiSca (2-1) · Śloka 1

અથાતો વિસર્પચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) આદાવેવ વિસર્પેષુ હિતં લઙ્ઘનરૂક્ષણમ્| રક્તાવસેકો વમનં વિરેકઃ, સ્નેહનં ન તુ||૧||

સ૦-વિસર્પેષુ પૂર્વમેવ લઙ્ઘનાદિ હિતમ્| સ્નેહનં તુ ન હિતમ્|

Adhikarana visarpe madanaPalAdi vamanam (2) · Śloka 2

પ્રચ્છર્દનં વિસર્પઘ્નં સયષ્ટીન્દ્રયવં ફલમ્| પટોલપિપ્પલીનિમ્બપલ્લવૈર્વા સમન્વિતમ્||૨||

સ૦-વમનં વિસર્પઘ્નં મદનફલં મધુયષ્ટિકેન્દ્રયવાન્વિતં હિતમ્| પટોલાદિભિર્યુતં વા મદનફલં હિતમ્|

Adhikarana visarpe trivRuccUrNAdi virecanam,visarpe koShThage doShe visheSheNa shodhanam (3-4) · Śloka 4

રસેન યુક્તં ત્રાયન્ત્યા દ્રાક્ષાયાસ્ત્રૈફલેન વા| વિરેચનં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં પયસા સર્પિષાઽથવા||૩|| યોજ્યં, કોષ્ઠગતે દોષે વિશેષેણ વિશોધનમ્| |૪|

સ૦-ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં ત્રાયન્ત્યા રસેન યુક્તં દ્રાક્ષારસેન વા ત્રિફલારસેન વા વિરેચનં યોજ્યમ્, ક્ષીરેણ ઘૃતેન વા ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં યુક્તમ્| કોષ્ઠગતે દોષે વિશેષેણ શોધનં યોજ્યમ્|

Adhikarana visarpe alpe doShe shamanAH candanotpalAdikvAthAH (4-5) · Śloka 5

| અવિશોધસ્ય દોષેઽલ્પે શમનં ચન્દનોત્પલમ્||૪|| મુસ્તનિમ્બપટોલં વા પટોલાદિકમેવ વા| સારિવામલકોશીરમુસ્તં વા ક્વથિતં જલે||૫||

સ૦-અશોધનાર્હસ્ય પુંસોઽલ્પે દોષે શમનં ચન્દનોત્પલં યોજ્યમ્| મુસ્તનિમ્બપટોલં વા યોજ્યમ્| 'પટોલકટુરોહિણી' (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૧૫) ઇત્યાદિકં વા યોજ્યમ્| સારિવાદિકં વા જલે ક્વથિતમ્|

Adhikarana visarpe tRuShNAyAM durAlaBAdi kvAthaH visarpe tRuShNAyAM dArvyAdikvAthaH (6-7) · Śloka 7

દુરાલભાં પર્પટકં ગુડૂચીં વિશ્વભેષજમ્| પાક્યં શીતકષાયં વા તૃષ્ણાવીસર્પવાન્ પિબેત્||૬|| દાર્વીપટોલકટુકામસૂરત્રિફલાસ્તથા| સનિમ્બયષ્ટીત્રાયન્તીઃ ક્વથિતા ઘૃતમૂર્ચ્છિતાઃ||૭||

સ૦-દુરાલભાદિકં ક્વથિતં શીતકષાય વા તૃષ્ણાદિમાન્ પિબેત્| તથા દાર્વ્યાદીન્ નિમ્બાદિભિઃ સહ ક્વથિતાન્ સર્પિર્વિમિશ્રિતાન્ પિબેત્|

Adhikarana visarpe shAkhAduShTe rakte raktaharaNam (8) · Śloka 8

શાખાદુષ્ટે તુ રુધિરે રક્તમેવાદિતો હરેત્| ત્વઙ્માંસસ્નાયુસંક્લેદો રક્તક્લેદાદ્ધિ જાયતે||૮||

સ૦-રક્તે ચ શાખાદુષ્ટે સતિ પ્રથમં રુધિરમેવ હરેત્| કુતઃ ? ઇત્યાહ-ત્વઙ્માંસેત્યાદિ| યસ્માત્ ત્વગાદિક્લેદો રક્તક્લેદાજ્જાયતે, [ તસ્માદ્રક્તં નિર્હરેત્| ]

Adhikarana visarpe vAtapittottare nirAme tiktAdighRutAni (9) · Śloka 9

નિરામે શ્લેષ્મણિ ક્ષીણે વાતપિત્તોત્તરે હિતમ્| ઘૃતં તિક્તં મહાતિક્તં શૃતં વા ત્રાયમાણયા||૯||

સ૦-નિરામે પુંસિ તથા વાતપિત્તાધિકે કફે ચ ક્ષીણે ઘૃતં તિક્તકાદિકં હિતમ્| પૂર્વં સામાન્યેન વિસર્પિણઃ સ્નેહનં નિષિદ્ધમ્, અવસ્થાવિશેષેણ ચ સ્નેહનમિદમુક્તમ્, ઇતિ પૂર્વાપરવ્યાહતત્વમત્ર નાશઙ્કનીયમ્|

Adhikarana visarpe vishuddhe~antardauShe lepAdyAH kriyAH (10) · Śloka 10

નિર્હૃતેઽસ્રે વિશુદ્ધેઽન્તર્દોષે ત્વઙ્માંસસન્ધિગે| બહિઃક્રિયાઃ પ્રદેહાદ્યાઃ સદ્યો વીસર્પશાન્તયે||૧૦||

સ૦-રક્તે નિર્હૃતેઽન્તર્વિશુદ્ધે દોષે ત્વઙ્માંસાશ્રિતે સતિ પ્રલેપસેકાદ્યા બહિઃક્રિયાઃ-પરિમાર્જને વિધેયાઃ, શીઘ્રમેવ વિસર્પશાન્તયે સ્યુઃ|

Adhikarana vAtaje visarpe shatAhvAlepaH (11) · Śloka 11

શતાહ્વમુસ્તવારાહીવંશાર્તગલધાન્યકમ્| સુરાહ્વા કૃષ્ણગન્ધા ચ કુષ્ઠં ચાલેપનં ચલે||૧૧||

સ૦-શતપુષ્પાદિકં ચલે-વાતવિસર્પે, પ્રલેપનં હિતમ્| આર્તગલો-નીલઃ સહચરઃ|

Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhAdilepAH (12) · Śloka 12

ન્યગ્રોધાદિગણઃ પિત્તે તથા પદ્મોત્પલાદિકમ્| |૧૨|

સ૦-ન્યગ્રોધાદિગણઃ (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૪૯) પિત્તવિસર્પે પ્રલેપો હિતઃ| તથા પિત્તવિસર્પે પદ્મોત્પલાદિકં-દશગ્રન્થ્યાખ્યં (સઙ્ગ્રહાખ્ય) તન્ત્રદવધાર્યમ્| યથા,- ષડ્ધરણાખ્યો યોગઃ (સં. ચિ. અ. ૨૧)| સઙ્ગ્રહે ચૈવં પઠ્યતે (ચિ. અ. ૨૦)- "પદ્મોત્પલશૈવાલપઙ્કદૂર્વામૃણાલશૃઙ્ગાટકકસેરુકશર્કરાહ્રીબેરચન્દનમુક્તામણિગૈરિકપયસ્યાપ્રપૌણ્ડરીકમધુકપદ્મકઘૃતક્ષીરાણિ|" ઇતિ|

Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhapAdAdilepAH (12-14) · Śloka 14

ન્યગ્રોધપાદાસ્તરુણાઃ કદલીગર્ભસંયુતાઃ||૧૨|| બિસગ્રન્થિશ્ચ લેપઃ સ્યાચ્છતધૌતઘૃતાપ્લુતઃ| પદ્મિનીકર્દમઃ શીતઃ પિષ્ટં મૌક્તિકમેવ વા||૧૩|| શઙ્ખઃ પ્રવાલં શુક્તિર્વા ગૈરિકં વા ઘૃતાન્વિતમ્| |૧૪|

સ૦-ન્યગ્રોધસ્ય પાદાસ્તરુણાઃ-અભિનવાઃ, કદલીગર્ભાન્વિતા બિસગ્રન્થિશ્ચ લેપોઽયં શતધૌતઘૃતાલોડિતઃ| તથા, પદ્મિનીપઙ્કઃ શિશિરઃ, મૌક્તિકં વા જલપિષ્ટમ્, શઙ્ખો વા પિષ્ટો વિદ્રુમો વા શુક્તિર્વા, અથવા ગૈરિકં ઘૃતયુક્તં, લેપો હિતઃ|

Adhikarana kaPaje visarpe triPalAdilepaH (14-15) · Śloka 15

| ત્રિફલાપદ્મકોશીરસમઙ્ગાકરવીરકમ્||૧૪|| નલમૂલાન્યનન્તા ચ લેપઃ શ્લેષ્મવિસર્પહા| |૧૫|

સ૦-ત્રિફલાદિભિર્લેપઃ શ્લેષ્મવિસર્પહૃત્|

Adhikarana kaPaje visarpe dhavAdilepAH (15-17) · Śloka 17

| ધવસપ્તાહ્વખદિરદેવદારુકુરણ્ટકમ્||૧૫|| સમુસ્તારગ્વધં લેપો વર્ગો વા વરુણાદિકઃ| આરગ્વધસ્ય પત્રાણિ ત્વચઃ શ્લેષ્માતકોદ્ભવાઃ||૧૬|| ઇન્દ્રાણિશાકં કાકાહ્વા શિરીષકુસુમાનિ ચ| |૧૭|

સ૦-ધવાદિકં "વરુણસૈર્યક" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૨૧) ઇત્યાદિર્વા કર્ણિકારસ્ય વા પત્રાણિ શ્લેષ્માતકત્વચો વા ઇન્દ્રાણ્યાદયો વા લેપઃ|

Adhikarana kaPaje visarpe eBirevauShadhaiH sekavraNABya~ggAdayaH vAtaje visarpe ghRutAdhikA lepAH (17-18) · Śloka 18

| સેકવ્રણાભ્યઙ્ગહવિર્લેપચૂર્ણાન્ યથાયથમ્||૧૭|| એતૈરેવૌષધૈઃ કુર્યાદ્વાયૌ લેપા ઘૃતાધિકાઃ| |૧૮|

સ૦-એભિરેવ શ્લેષ્મવિસર્પલેપૌષધૈઃ સેકાદીન્ કુર્યાત્| વ્રણાભ્યાઙ્ગાય હવિરિતિ 'અશ્વઘાસવત્' સમાસઃ| વાયૌ યે લેપા ઉક્તાસ્તે ઘૃતાધિકાઃ કાર્યાઃ| અધિકશબ્દનિર્દેશાચ્ચેદં ગમયતિ,-અન્યત્રાપિ પિત્તવિસર્પે કફવિસર્પે ચ યે લેપા ઉક્તાસ્તેઽપિ સ ઘૃતાઃ કાર્યાઃ, ન ત્વઘૃતા ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana vAtaje sAme ashItoShNA rUkShASca raktapitte ghRutAnvitA atyartha shItAdayaSca lepAH (18-20) · Śloka 20

| કફસ્થાનગતે સામે પિત્તસ્થાનગતેઽથવા||૧૮|| અશીતોષ્ણા હિતા રૂક્ષા રક્તપિત્તે ઘૃતાન્વિતાઃ| અત્યર્થશીતાસ્તનવસ્તનુવસ્ત્રાન્તરાસ્થિતાઃ||૧૯|| યોજ્યાઃ ક્ષણે ક્ષણેઽન્યે મન્દવીર્યાસ્ત એવ ચ| |૨૦|

સ૦-કફસ્થાનગતે સામે વાયૌ કિઞ્ચિચ્છીતોષ્ણરૂક્ષાશ્ચ પ્રલેપા હિતાઃ, પિત્તસ્થાનગતે ચ| રક્તપિત્તે તુ ઘૃતાન્વિતા ગત્યન્તશીતાસ્તનવસ્તથા તનુવસ્ત્રાન્તરાસ્થિતાઃ ક્ષણે ક્ષણેઽપરેઽપરે યોજ્યાઃ| ચ-શબ્દો યસ્માદર્થે| યસ્માત્ત એવ પુનઃ પુનઃ પ્રયુજ્યમાના મન્દવીર્યાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana saMsRuShTadoShe saMsRuShTametatkarmaM (20) · Śloka 20

| સંસૃષ્ટદોષે સંસૃષ્ટમેતત્કર્મ પ્રશસ્યતે||૨૦||

સ૦-સંસૃષ્ટદોષે વિસર્પે-ઉભયરૂપે ચ સંસર્ગાખ્યે સન્નિપાતાખ્યે ચ, એતત્કર્મ-ઇદં ચિકિત્સિતમ્, યત્પ્રતિદોષમુક્તં તદેવ યથાયથં સંસૃષ્ટં કૃત્વા તત્ર પ્રશસ્યતે| ઇતિ સામાન્યેન સંસૃષ્ટદોષચિકિત્સિતમુક્ત્વા વાતપિત્તજાદિષ્વગ્નિવિસર્પાદિષૂપક્રમમાહ-

Adhikarana agnivisarpe shatadhautaghRutalepaHagni ghRutamaNDAdinA secanam agni pAnalepasekeShu mahA tiktaMghRutam (21-22) · Śloka 22

શતધૌતઘૃતેનાગ્નિં પ્રદિહ્યાત્કેવલેન વા| સેચયેદ્ધૃતમણ્ડેન શીતેન મધુકામ્બુના||૨૧|| સિતામ્ભસાઽમ્ભોદજલૈઃ ક્ષીરેણેક્ષુરસેન વા| પાનલેપનસેકેષુ મહાતિક્તં પરં હિતમ્||૨૨||

સ૦-અગ્નિશબ્દેનાગ્નિવિસર્પ ઉપલક્ષ્યતે| તસ્ય ચ લક્ષણમ્ (હૃ. નિ. અ. ૧૩|૫૦)- "વાતપિત્તાજ્જ્વર" ઇત્યાદિ યાવત્ "દુષ્પ્રબોધોઽશ્રુતે નિદ્રાં સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે|" ઇતિ| તમગ્નિવિસર્પં શતધૌતઘૃતેન પ્રલેપયેત્| સેચયેદિત્યાદિ| અથવા કેવલેન ઘૃતમણ્ડેન સેચયેત્| શિશિરેણ મધુયષ્ટીજલેન વા સેચયેત્| એવં શર્કરાજલેન મુસ્તજલેન ક્ષીરેણેક્ષુરસેન વેતિ યોજ્યમ્| પાનાદિષુ મહાતિક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૧૯|૮) સુષ્ઠુ હિતમ્|

Adhikarana granthivisarpe raktapittaghnaM kRutvA kaPAnilaghnaM karma (23) · Śloka 23

ગ્રન્થ્યાખ્યે રક્તપિત્તઘ્નં કૃત્વા સમ્યગ્યથોદિતમ્| કફાનિલઘ્નં કર્મેષ્ટં પિણ્ડસ્વેદોપનાહનમ્||૨૩||

સ૦-ગ્રન્થવિસર્પે રક્તપિત્તઘ્નં કર્મ કૃત્વા તતઃ કફાનિલઘ્નં કર્મ પિણ્ડસ્વેદાદિકમિષ્ટમ્|

Adhikarana granthi shUle dashamUlatailAdinA secanam (24) · Śloka 24

ગ્રન્થિવીસર્પશૂલે તુ તૈલેનોષ્ણેન સેચયેત્| દશમૂલવિપક્વેન તદ્વન્મૂત્રૈર્જલેન વા||૨૪||

સ૦-ગ્રન્થિવીસર્પશૂલે સતિ દશમૂલવિપક્વેનોષ્ણેન તૈલેન સેચયેત્| તથૈવ મૂત્રૈર્દશમૂલવિપક્વૈરિતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| જલેન વા દશમૂલક્વથિતેન સેચયેત્|

Adhikarana granthi shUle kRuShNagandhAlepaH granthi shUle naktamAlatvaglepaH granthi shUle shuShkamUlakalepaH granthi shUle biBItakalepaH (25) · Śloka 25

સુખોષ્ણયા પ્રદિહ્યાદ્વા પિષ્ટયા કૃષ્ણગન્ધયા| નક્તમાલત્વચા શુષ્કમૂલકૈઃ કલિનાઽથવા||૨૫||

સ૦-અથવા, કૃષ્ણગન્ધયા પિષ્ટયા સુખોષ્ણયા પ્રદિહ્યાત્| અથવા, નક્તમાલત્વચા પિષ્ટયા સુખોષ્ણયા પ્રદિહ્યાત્| શુષ્કમૂલકૈઃ પિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈરથવા કલિના-બિભીતકેન, સુખોષ્ણેન લેપયેત્|

Adhikarana granthi granthaBedaBedako dantyAdilepaH (26-27) · Śloka 27

દન્તી ચિત્રકમૂલત્વક્ સૌધાર્કપયસી ગુડઃ| ભલ્લાતકાસ્થિ કાસીસં લેપો ભિન્દ્યાચ્છિલામપિ||૨૬|| બહિર્માર્ગાશ્રિતં ગ્રન્થિં કિં પુનઃ કફસમ્ભવમ્| દીર્ઘકાલસ્થિતં ગ્રન્થિમેભિર્ભિન્દ્યાચ્ચ ભેષજૈઃ||૨૭||

સ૦-દન્ત્યાદિભિર્દ્રવ્યૈર્લેપઃ શિલામપિ ભિન્દ્યાત્| કિમુત કફજં બાહ્યમાર્ગાશ્રિતં ગ્રન્થિં લેપો ન ભિન્દ્યાત્| ચિરકાલાવસ્થિતં ગ્રન્થિમેભિરેવ-પૂર્વોક્તૈરૌષધૈઃ, ભિન્દ્યાત્|

Adhikarana granthi dIrghakAlasthiragranthibhedakA yUShAnnauShadhAdayaH (28-31) · Śloka 31

મૂલકાનાં કુલત્થાનાં યૂષૈઃ સક્ષારદાડિમૈઃ| ગોધૂમાન્નૈર્યવાન્નૈર્વા સસીધુમધુશાર્કરૈઃ||૨૮|| સક્ષૌદ્રૈર્વારુણીમણ્ડૈર્માતુલુઙ્ગરસાન્વિતૈઃ| ત્રિફલાયાઃ પ્રયોગૈશ્ચ પિપ્પલ્યાઃ ક્ષૌદ્રસંયુતૈઃ||૨૯|| દેવદારુગુડૂચ્યોશ્ચ પ્રયોગૈર્ગિરિજસ્ય ચ| મસ્તભલ્લાતસક્તૂનાં પ્રયોગૈર્માક્ષિકસ્ય ચ||૩૦|| ધૂમૈર્વિરેકૈઃ શિરસઃ પૂર્વોક્તૈર્ગુલ્મભેદનૈઃ| તપ્તાયોહેમલવણપાષાણાદિપ્રપીડનૈઃ||૩૧||

સ૦-મૂલકાદિયૂષાદિભિઃ સક્ષારદાડિમૈર્ગોધૂમાદિભોજનૈસ્તથા પાનૈઃ સસીધુમધુશ(શા)ર્કરૈસ્તથા સક્ષૌદ્રૈર્વારુણીમણ્ડૈર્માતુલુઙ્ગરસાન્વિતૈસ્તથા "ત્રિફલાયાઃ પ્રયોગૈઃ" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "તપ્તાયોહેમલવણપાષાણાદિપ્રપીડનૈઃ|" "દીર્ઘકાલસ્થિતં ગ્રન્થિં ભિન્દ્યાત્" ઇત્યનુવર્ત્ય યોજ્યમ્|

Adhikarana granthi evamapyanupashame granthau dAhaH pATanaM vA (32-33) · Śloka 33

આભિઃ ક્રિયાભિઃ સિદ્ધાભિર્વિવિધાભિર્બલે સ્થિતઃ| ગ્રન્થિઃ પાષાણકઠિનો યદિ નૈવોપશામ્યતિ||૩૨|| અથાસ્ય દાહઃ ક્ષારેણ શરૈર્હેમ્નાઽપિ વા હિતઃ| પાકિભિઃ પાચયિત્વા વા પાટયિત્વા તમુદ્ધરેત્||૩૩||

સ૦-આભિઃ-પૂર્વોક્તાભિઃ, ક્રિયાભિઃ સિદ્ધાભિઃ-સિદ્ધર્ષિપ્રણીતત્વાદસંવાદિનીભિઃ, તથા વિવિધાભિઃ-અનેકપ્રકારાભિઃ પ્રયુક્તાભિઃ, બલે સ્થિતો ગ્રન્થિર્દીર્ઘકાલાનુબન્ધત્વાદતિપ્રબૃદ્ધઃ અત એવ પાષાણકઠિનો યદિ નૈવોપશામ્યતિ| અથ-અનન્તરં, અસ્ય દાહઃ ક્ષારેણ હિતઃ, અગ્નિના શરૈર્હેમ્નાઽપિ વા હિતઃ| અથવા, પાકિભિરૌષધૈઃ-બાહ્યાન્તઃ શોધનૈઃ, પાચયિત્વા પાટયિત્વા તં-ગ્રન્થિં, ઉદ્વરેત્|

Adhikarana granthi utkleshe rakte raktamokShaHgranthi apahRute rakte vAtashleShmAjidauShadham (34) · Śloka 34

મોક્ષયેદ્બહુશશ્ચાસ્ય રક્તમુત્ક્લેશમાગતમ્| પુનશ્ચાપહૃતે રક્તે વાતશ્લેષ્મજિદૌષધમ્||૩૪||

સ૦-અસ્ય-ગ્રન્થેર્ગ્નન્થિવિસર્પવતો, રક્તમુત્ક્લેશમાગતં-વિકારકારણં પ્રત્યુન્મુખતાં પ્રાપ્તં, બહુશો મોક્ષયેત્| પુનશ્ચ રક્તેઽપહૃતે વાતશ્લેષ્મજિદૌષધં તત્ર હિતમ્|

Adhikarana sarvavisarpe dAhapAkapraklinne vraNavatkriyA sarva vAtottare vraNe dArvyAditailaM sarva kaPapittottare vraNe dUrvAghRutam (35-36) · Śloka 36

પ્રક્લિન્ને દાહપાકાભ્યાં બાહ્યાન્તર્વ્રણવત્ક્રિયા| દાર્વીવિડઙ્ગકમ્પિલ્લૈઃ સિદ્ધં તૈલં વ્રણે હિતમ્||૩૫|| દૂર્વાસ્વરસસિદ્ધં તુ કફપિત્તોત્તરે ઘૃતમ્| |૩૬|

સ૦-પ્રક્લિન્ને સર્વસ્મિન્ વિસર્પે દાહપાકાભ્યાં ચોપલક્ષિતે બાહ્યાન્તર્વ્રણવત્ક્રિયા સ્યાત્| તથા, દાર્વ્યાદિભિઃ સિદ્ધં તૈલં વ્રણે હિતમ્| વાતપ્રધાને વિસર્પ ઇત્યર્થાદ્ગમ્યતે| તથા, કફપિત્તોત્તરે વિસર્પે દૂર્વાસ્વરસેન પક્વં ઘૃતં હિતમ્|

Adhikarana sarvaM sarvacikitsayA raktamokShaNasya tulyatvaM tiraskAraNaM ca (36-37) · Śloka 37

| એકતઃ સર્વકર્માણિ રક્તમોક્ષણમેકતઃ||૩૬|| વિસર્પો ન હ્યસંસૃષ્ટઃ સોઽસ્રપિત્તેન જાયતે| રક્તમેવાશ્રયશ્ચાસ્ય બહુશોઽસ્રં હરેદતઃ||૩૭||

સ૦-એકતઃ-એકસ્મિંશ્ચિકિત્સાપક્ષે, સર્વકર્માણિ-યથાનિર્દિષ્ટાનિ, રક્તમોક્ષણમેકતઃ-એકસ્મિન્ પક્ષે| એવં વિસર્પોદ્દિષ્ટયા સર્વચિકિત્સયા રક્તમોક્ષણસ્ય ચ વિસર્પશમને તુલ્યત્વાત્| નનુ, કથમેતત્સ્યાત્ ? ઇત્યાહ- સ૦-યસ્માદ્વિસર્પઃ સર્વો રક્તપિત્તેનાસંસૃષ્ટઃ-અસમ્બદ્ધો, ન જાયતે, ન કદાચિદ્રક્તપિત્તાભ્યામન્તરેણોત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ| અસ્ય ચ-વિસર્પસ્ય, રક્તમેવાશ્રયો નાન્યઃ| અતઃ-અસ્માત્, બહુશો-બહૂન્, રક્તમેવ હરેત્|

Adhikarana sarva bahudoShe avirecanaghRutaniShedhaH tatkAraNaM ca (18) · Śloka 18

ન ઘૃતં બહુદોષાય દેયં યન્ન વિરેચનમ્| તેન દોષો હ્યુપસ્તબ્ધસ્ત્વગ્રક્તપિશિતં પચેત્||૩૮|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વિસર્પચિકિત્સિતં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||

સ૦-બહુદોષાય વિસર્પિણે તદ્ધૃતં ન દેયં યદ્વિરેચનં ન ભવતિ| પિત્તં હિ વિસર્પે પ્રાધાન્યેન ચિકિત્સ્યમ્| પિત્તસ્ય ચ વિરેચનમુપક્રમપ્રધાનમિતિ| તેન-ઘૃતેન અવિરેચનેન, યસ્માદુપસ્તબ્ધઃ-સ્તમ્ભિતો દોષઃ, ત્વગ્રક્તમાંસાનિ પચેત્| તસ્માદ્વિરેચનકરમેવ ઘૃતં યોજ્યમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વિસર્પચિકિત્સિતં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૮||