18. visarpacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana visarpacikitsitAdhyAyaH visarpe pUrvaM la~gghanaM raktAvaseko shuddhiSca (2-1) · Śloka 1

અથાતો વિસર્પચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) આદાવેવ વિસર્પેષુ હિતં લઙ્ઘનરૂક્ષણમ્| રક્તાવસેકો વમનં વિરેકઃ, સ્નેહનં ન તુ||૧||

Adhikarana visarpe madanaPalAdi vamanam (2) · Śloka 2

પ્રચ્છર્દનં વિસર્પઘ્નં સયષ્ટીન્દ્રયવં ફલમ્| પટોલપિપ્પલીનિમ્બપલ્લવૈર્વા સમન્વિતમ્||૨||

Adhikarana visarpe trivRuccUrNAdi virecanam,visarpe koShThage doShe visheSheNa shodhanam (3-4) · Śloka 4

રસેન યુક્તં ત્રાયન્ત્યા દ્રાક્ષાયાસ્ત્રૈફલેન વા| વિરેચનં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં પયસા સર્પિષાઽથવા||૩|| યોજ્યં, કોષ્ઠગતે દોષે વિશેષેણ વિશોધનમ્| |૪|

Adhikarana visarpe alpe doShe shamanAH candanotpalAdikvAthAH (4-5) · Śloka 5

| અવિશોધસ્ય દોષેઽલ્પે શમનં ચન્દનોત્પલમ્||૪|| મુસ્તનિમ્બપટોલં વા પટોલાદિકમેવ વા| સારિવામલકોશીરમુસ્તં વા ક્વથિતં જલે||૫||

Adhikarana visarpe tRuShNAyAM durAlaBAdi kvAthaH visarpe tRuShNAyAM dArvyAdikvAthaH (6-7) · Śloka 7

દુરાલભાં પર્પટકં ગુડૂચીં વિશ્વભેષજમ્| પાક્યં શીતકષાયં વા તૃષ્ણાવીસર્પવાન્ પિબેત્||૬|| દાર્વીપટોલકટુકામસૂરત્રિફલાસ્તથા| સનિમ્બયષ્ટીત્રાયન્તીઃ ક્વથિતા ઘૃતમૂર્ચ્છિતાઃ||૭||

Adhikarana visarpe shAkhAduShTe rakte raktaharaNam (8) · Śloka 8

શાખાદુષ્ટે તુ રુધિરે રક્તમેવાદિતો હરેત્| ત્વઙ્માંસસ્નાયુસંક્લેદો રક્તક્લેદાદ્ધિ જાયતે||૮||

Adhikarana visarpe vAtapittottare nirAme tiktAdighRutAni (9) · Śloka 9

નિરામે શ્લેષ્મણિ ક્ષીણે વાતપિત્તોત્તરે હિતમ્| ઘૃતં તિક્તં મહાતિક્તં શૃતં વા ત્રાયમાણયા||૯||

Adhikarana visarpe vishuddhe~antardauShe lepAdyAH kriyAH (10) · Śloka 10

નિર્હૃતેઽસ્રે વિશુદ્ધેઽન્તર્દોષે ત્વઙ્માંસસન્ધિગે| બહિઃક્રિયાઃ પ્રદેહાદ્યાઃ સદ્યો વીસર્પશાન્તયે||૧૦||

Adhikarana vAtaje visarpe shatAhvAlepaH (11) · Śloka 11

શતાહ્વમુસ્તવારાહીવંશાર્તગલધાન્યકમ્| સુરાહ્વા કૃષ્ણગન્ધા ચ કુષ્ઠં ચાલેપનં ચલે||૧૧||

Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhAdilepAH (12) · Śloka 12

ન્યગ્રોધાદિગણઃ પિત્તે તથા પદ્મોત્પલાદિકમ્| |૧૨|

Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhapAdAdilepAH (12-14) · Śloka 14

ન્યગ્રોધપાદાસ્તરુણાઃ કદલીગર્ભસંયુતાઃ||૧૨|| બિસગ્રન્થિશ્ચ લેપઃ સ્યાચ્છતધૌતઘૃતાપ્લુતઃ| પદ્મિનીકર્દમઃ શીતઃ પિષ્ટં મૌક્તિકમેવ વા||૧૩|| શઙ્ખઃ પ્રવાલં શુક્તિર્વા ગૈરિકં વા ઘૃતાન્વિતમ્| |૧૪|

Adhikarana kaPaje visarpe triPalAdilepaH (14-15) · Śloka 15

| ત્રિફલાપદ્મકોશીરસમઙ્ગાકરવીરકમ્||૧૪|| નલમૂલાન્યનન્તા ચ લેપઃ શ્લેષ્મવિસર્પહા| |૧૫|

Adhikarana kaPaje visarpe dhavAdilepAH (15-17) · Śloka 17

| ધવસપ્તાહ્વખદિરદેવદારુકુરણ્ટકમ્||૧૫|| સમુસ્તારગ્વધં લેપો વર્ગો વા વરુણાદિકઃ| આરગ્વધસ્ય પત્રાણિ ત્વચઃ શ્લેષ્માતકોદ્ભવાઃ||૧૬|| ઇન્દ્રાણિશાકં કાકાહ્વા શિરીષકુસુમાનિ ચ| |૧૭|

Adhikarana kaPaje visarpe eBirevauShadhaiH sekavraNABya~ggAdayaH vAtaje visarpe ghRutAdhikA lepAH (17-18) · Śloka 18

| સેકવ્રણાભ્યઙ્ગહવિર્લેપચૂર્ણાન્ યથાયથમ્||૧૭|| એતૈરેવૌષધૈઃ કુર્યાદ્વાયૌ લેપા ઘૃતાધિકાઃ| |૧૮|

Adhikarana vAtaje sAme ashItoShNA rUkShASca raktapitte ghRutAnvitA atyartha shItAdayaSca lepAH (18-20) · Śloka 20

| કફસ્થાનગતે સામે પિત્તસ્થાનગતેઽથવા||૧૮|| અશીતોષ્ણા હિતા રૂક્ષા રક્તપિત્તે ઘૃતાન્વિતાઃ| અત્યર્થશીતાસ્તનવસ્તનુવસ્ત્રાન્તરાસ્થિતાઃ||૧૯|| યોજ્યાઃ ક્ષણે ક્ષણેઽન્યે મન્દવીર્યાસ્ત એવ ચ| |૨૦|

Adhikarana saMsRuShTadoShe saMsRuShTametatkarmaM (20) · Śloka 20

| સંસૃષ્ટદોષે સંસૃષ્ટમેતત્કર્મ પ્રશસ્યતે||૨૦||

Adhikarana agnivisarpe shatadhautaghRutalepaHagni ghRutamaNDAdinA secanam agni pAnalepasekeShu mahA tiktaMghRutam (21-22) · Śloka 22

શતધૌતઘૃતેનાગ્નિં પ્રદિહ્યાત્કેવલેન વા| સેચયેદ્ધૃતમણ્ડેન શીતેન મધુકામ્બુના||૨૧|| સિતામ્ભસાઽમ્ભોદજલૈઃ ક્ષીરેણેક્ષુરસેન વા| પાનલેપનસેકેષુ મહાતિક્તં પરં હિતમ્||૨૨||

Adhikarana granthivisarpe raktapittaghnaM kRutvA kaPAnilaghnaM karma (23) · Śloka 23

ગ્રન્થ્યાખ્યે રક્તપિત્તઘ્નં કૃત્વા સમ્યગ્યથોદિતમ્| કફાનિલઘ્નં કર્મેષ્ટં પિણ્ડસ્વેદોપનાહનમ્||૨૩||

Adhikarana granthi shUle dashamUlatailAdinA secanam (24) · Śloka 24

ગ્રન્થિવીસર્પશૂલે તુ તૈલેનોષ્ણેન સેચયેત્| દશમૂલવિપક્વેન તદ્વન્મૂત્રૈર્જલેન વા||૨૪||

Adhikarana granthi shUle kRuShNagandhAlepaH granthi shUle naktamAlatvaglepaH granthi shUle shuShkamUlakalepaH granthi shUle biBItakalepaH (25) · Śloka 25

સુખોષ્ણયા પ્રદિહ્યાદ્વા પિષ્ટયા કૃષ્ણગન્ધયા| નક્તમાલત્વચા શુષ્કમૂલકૈઃ કલિનાઽથવા||૨૫||

Adhikarana granthi granthaBedaBedako dantyAdilepaH (26-27) · Śloka 27

દન્તી ચિત્રકમૂલત્વક્ સૌધાર્કપયસી ગુડઃ| ભલ્લાતકાસ્થિ કાસીસં લેપો ભિન્દ્યાચ્છિલામપિ||૨૬|| બહિર્માર્ગાશ્રિતં ગ્રન્થિં કિં પુનઃ કફસમ્ભવમ્| દીર્ઘકાલસ્થિતં ગ્રન્થિમેભિર્ભિન્દ્યાચ્ચ ભેષજૈઃ||૨૭||

Adhikarana granthi dIrghakAlasthiragranthibhedakA yUShAnnauShadhAdayaH (28-31) · Śloka 31

મૂલકાનાં કુલત્થાનાં યૂષૈઃ સક્ષારદાડિમૈઃ| ગોધૂમાન્નૈર્યવાન્નૈર્વા સસીધુમધુશાર્કરૈઃ||૨૮|| સક્ષૌદ્રૈર્વારુણીમણ્ડૈર્માતુલુઙ્ગરસાન્વિતૈઃ| ત્રિફલાયાઃ પ્રયોગૈશ્ચ પિપ્પલ્યાઃ ક્ષૌદ્રસંયુતૈઃ||૨૯|| દેવદારુગુડૂચ્યોશ્ચ પ્રયોગૈર્ગિરિજસ્ય ચ| મસ્તભલ્લાતસક્તૂનાં પ્રયોગૈર્માક્ષિકસ્ય ચ||૩૦|| ધૂમૈર્વિરેકૈઃ શિરસઃ પૂર્વોક્તૈર્ગુલ્મભેદનૈઃ| તપ્તાયોહેમલવણપાષાણાદિપ્રપીડનૈઃ||૩૧||

Adhikarana granthi evamapyanupashame granthau dAhaH pATanaM vA (32-33) · Śloka 33

આભિઃ ક્રિયાભિઃ સિદ્ધાભિર્વિવિધાભિર્બલે સ્થિતઃ| ગ્રન્થિઃ પાષાણકઠિનો યદિ નૈવોપશામ્યતિ||૩૨|| અથાસ્ય દાહઃ ક્ષારેણ શરૈર્હેમ્નાઽપિ વા હિતઃ| પાકિભિઃ પાચયિત્વા વા પાટયિત્વા તમુદ્ધરેત્||૩૩||

Adhikarana granthi utkleshe rakte raktamokShaHgranthi apahRute rakte vAtashleShmAjidauShadham (34) · Śloka 34

મોક્ષયેદ્બહુશશ્ચાસ્ય રક્તમુત્ક્લેશમાગતમ્| પુનશ્ચાપહૃતે રક્તે વાતશ્લેષ્મજિદૌષધમ્||૩૪||

Adhikarana sarvavisarpe dAhapAkapraklinne vraNavatkriyA sarva vAtottare vraNe dArvyAditailaM sarva kaPapittottare vraNe dUrvAghRutam (35-36) · Śloka 36

પ્રક્લિન્ને દાહપાકાભ્યાં બાહ્યાન્તર્વ્રણવત્ક્રિયા| દાર્વીવિડઙ્ગકમ્પિલ્લૈઃ સિદ્ધં તૈલં વ્રણે હિતમ્||૩૫|| દૂર્વાસ્વરસસિદ્ધં તુ કફપિત્તોત્તરે ઘૃતમ્| |૩૬|

Adhikarana sarvaM sarvacikitsayA raktamokShaNasya tulyatvaM tiraskAraNaM ca (36-37) · Śloka 37

| એકતઃ સર્વકર્માણિ રક્તમોક્ષણમેકતઃ||૩૬|| વિસર્પો ન હ્યસંસૃષ્ટઃ સોઽસ્રપિત્તેન જાયતે| રક્તમેવાશ્રયશ્ચાસ્ય બહુશોઽસ્રં હરેદતઃ||૩૭||

Adhikarana sarva bahudoShe avirecanaghRutaniShedhaH tatkAraNaM ca (18) · Śloka 18

ન ઘૃતં બહુદોષાય દેયં યન્ન વિરેચનમ્| તેન દોષો હ્યુપસ્તબ્ધસ્ત્વગ્રક્તપિશિતં પચેત્||૩૮|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વિસર્પચિકિત્સિતં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||